॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 50వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

ఋక్షబిల ప్రవేశం, స్వయంప్రభ దర్శనం

వింధ్యలో అన్వేషణ, ఋక్షబిలాన్ని చూడటం, చీకటి బిలంలోకి ప్రవేశం, బంగారు వనాన్ని రత్నభవనాలను చూడటం, తాపసి సమీపంలో హనుమంతుని ప్రశ్న

తారునితో అంగదునితో కలిసి కపి హనుమంతుడు వింధ్యపర్వతపు గుహలనూ దట్టమైన అడవులనూ వెదుకుతూ వచ్చాడు. సింహాలూ పెద్దపులులూ తిరిగే కందరాలు, ఆ పర్వతరాజు యొక్క ఎగుడుదిగుడు ప్రదేశాలు, పెద్ద పెద్ద సెలయేళ్ళు — అన్నిచోట్లా అతడు అన్వేషించాడు. తరువాత వారు ఆ పర్వతపు నైరృతి కొనను చేరుకున్నారు; అక్కడే నివసిస్తూ ఉండగా, తిరిగి రావడానికి సుగ్రీవుడు నిర్ణయించిన గడువు దాటిపోయింది. ఆ ప్రదేశం వెదకడానికి కష్టమైనది, గుహలతోనూ దట్టమైన పొదలతోనూ నిండినది, విశాలమైనది; అయినా వాయుపుత్రుడు అక్కడ పర్వతమంతా గాలించాడు. గడువు దాటిపోవడం ఇక్కడ మొదటిసారి సూచించబడుతుంది; ముందు సర్గలలో వానరుల భయానికి అదే మూలం అవుతుంది. హనుమంతుని అలుపులేని శ్రమ కూడా ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది — ఇతరులు అలసిపోతారు, అతడు మాత్రం కొండ అంతా వెదకుతాడు. తారుడు, అంగదుడు, హనుమంతుడు — ఈ ముగ్గురే ఇక్కడ ప్రధానులు; వారి కలయికతో దక్షిణదిక్కు అన్వేషణ మరింత దృఢమైంది. ‘విచినోతి స్మ’ (వెదకుతున్నాడు) అనే వర్తమానప్రయోగంతో కవి పాఠకుని ఆ క్షణంలోనే నిలుపుతాడు, దానివల్ల అన్వేషణ నిరంతరంగా సాగుతున్నట్లు అనుభవమవుతుంది. సింహాలూ పులులూ తిరిగే చోటు అనడంతో ఆ ప్రదేశపు భయంకరత్వం, పెద్ద సెలయేళ్ళతో దాని దుర్గమత్వం చెప్పబడ్డాయి. దక్షిణపశ్చిమ కొన అంటే వింధ్యపు నైరృతిశిఖరం; అక్కడ ఉన్న వారికి నెల పూర్తిగా గడిచిపోయింది.

ఒకరికొకరు విడివిడిగా ఉన్నా ఒకరికొకరు మరీ దూరంగా లేకుండా — గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, యువరాజు అంగదుడు, వనచరుడైన తారుడు — కొండల వరుసలతో కప్పబడిన ప్రదేశాలను గాలిస్తూ, దక్షిణదిక్కును వెదకుతూ, అక్కడ తెరచి ఉన్న ఒక బిలాన్ని చూశారు. అది ప్రవేశించడానికి కష్టమైనది, ఋక్షబిలం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైనది, ఒక దానవుడు కాపాడుతున్నది. వారు మాత్రం ఆకలిదప్పులతో పీడితులై, అలసి, నీటికోసం వెదకుతున్నారు. వానరుల పేర్లు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి, దానివల్ల తరువాత బిలంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఎవరెవరు ఎంతమంది ఉన్నారో తెలుస్తుంది. ‘ఒకరినుండి ఒకరు విడిపడి, అయినా దూరంగా కాకుండా’ అనే విరోధాభాసం నిజానికి అన్వేషణ పద్ధతినే చూపుతుంది — వేర్వేరుగా తిరుగుతున్నా వారు ఒకరి కంటిచూపులోనే ఉంటారు. ఋక్షబిలం అనే పేరు ముందు సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; దీని లోపలే స్వయంప్రభ భవనం ఉంది. ‘వివృతమ్’ (తెరచి ఉన్న) అనే పదంతో బిలపు ముఖం కప్పబడి లేదని తెలుస్తుంది, అందుకే వానరులు దాన్ని చూడగలిగారు. ఆకలి, దప్పిక, అలసట, నీటిపై కోరిక — ఈ నాలుగు కారణాలూ కలిసి వారిని బిలం వైపు తిప్పుతాయి; దైవం కూడా వారిని అక్కడికే తీసుకుపోతుంది. దానవుడు కాపాడుతున్నది అని చెప్పి కవి భయాన్ని సూచిస్తాడు, అయితే ఆ భయం తరువాత నిరాధారమని తేలుతుంది.

లతలతోనూ చెట్లతోనూ కప్పబడిన ఆ మహాబిలాన్ని వారు చూశారు. దానిలోనుండి క్రౌంచపక్షులూ హంసలూ సారసపక్షులూ బయటికి వస్తున్నాయి; నీటితో తడిసి, పద్మపరాగంతో ఎర్రబడిన శరీరాలు గల చక్రవాకాలు కూడా వస్తున్నాయి. అప్పుడు సువాసన గల, దాటడానికి కష్టమైన ఆ బిలాన్ని సమీపించి వానరశ్రేష్ఠులు ఆశ్చర్యంతో కలవరపడిన మనసులు గలవారయ్యారు. మనసులో సందేహం కలిగినా, ఆ వానరోత్తములు సంతోషంతో, తేజస్సుతో, మహాబలంతో — నానాప్రాణులతో నిండినదీ, దైత్యరాజు నివాసం వంటిదీ అయిన ఆ బిలాన్ని సమీపించారు. పక్షులు నీటితో తడిసి ఉండటం, పద్మపరాగంతో ఎర్రబడి ఉండటం — ఇవి బిలంలో నీరూ పద్మాలూ ఉన్నాయని సూచిస్తాయి; హనుమంతుని అనుమానానికి ఇదే ఆధారం. ‘సంజాతపరిశంకాః’ (సందేహం కలిగినవారు) అనే పదంతో భయం కాదు, జాగ్రత్త చెప్పబడుతోంది — వీరుల సందేహం కార్యనాశానికి దారితీయదు. లతలతోనూ చెట్లతోనూ కప్పబడిన ముఖం, సువాసన, దాటడానికి కష్టం — ఇవి బిలపు మూడు లక్షణాలు. పక్షుల లెక్క కూడా అర్థవంతమైనదే — క్రౌంచం, హంస, సారసం, చక్రవాకం అన్నీ జలచరపక్షులే, అవి నీటి నుండే బయటికి వస్తాయి. దైత్యరాజు నివాసం వంటిది అనే ఉపమానంతో పాతాళపు భయంకరత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘నానాసత్త్వసమాకీర్ణమ్’ (నానాప్రాణులతో నిండినది) అనే పదం లోపలి భాగంలోని జీవసమృద్ధిని చూపుతుంది. ఆశ్చర్యం, సందేహం, సంతోషం — ఈ మూడు భావాలూ ఒకే క్షణంలో వానరులలో ఉదయించాయి.

ఆ బిలం చూడటానికే కష్టమైనట్లు భయంకరంగా, అన్నివైపులా లోనికి చొరబడటానికి వీలుకానిదిగా ఉంది. అప్పుడు పర్వతశిఖరం వంటి ఆకారం గల, దుర్గమారణ్యాల గురించి బాగా తెలిసిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు భయంకరులైన వానరులతో అన్నాడు — ‘కొండల వరుసలతో కప్పబడిన ప్రదేశాలనూ దక్షిణదిక్కునూ గాలించి మనమందరం అలసిపోయాం, అయినా మైథిలిని చూడలేకపోతున్నాం. ఈ బిలం నుండి హంసలూ క్రౌంచాలూ సారసాలతో కలిసి, నీటితో తడిసిన చక్రవాకాలూ అన్నివైపులకూ ఎగిరి వస్తున్నాయి. తప్పకుండా ఇక్కడ నీరు గల బావి గానీ మడుగు గానీ ఉంది; అందుకే ఈ బిలద్వారంలో పచ్చని, నిగనిగలాడే చెట్లు నిలిచి ఉన్నాయి.’ ఇలా చెప్పగా అందరూ చీకటితో కప్పబడిన ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించారు. అనుమానప్రమాణానికి ఇది చక్కని ఉదాహరణ — నీటితో తడిసిన పక్షులూ పచ్చని చెట్లూ లింగం (గుర్తు), నీరు సాధ్యం (నిరూపించవలసినది). ‘కాంతారవనకోవిదః’ (దుర్గమారణ్యాలు బాగా తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం హనుమంతుని వనజ్ఞానాన్ని ప్రకటిస్తుంది, దానివల్ల అతని అనుమానం నమ్మదగినది అవుతుంది. ఇక్కడ హనుమంతుని మాటే మొదటి దీర్ఘమైన మాట; ఇంతకుముందు అతడు మౌనంగా వెదకేవాడు మాత్రమే. అతడు మొదట శ్రమను చెబుతాడు, తరువాత గుర్తును చూపుతాడు, ఆ తరువాత నిర్ణయం చెబుతాడు — ఈ క్రమం తర్కశుద్ధమైనది. ‘పర్వతకూటాభః’ (పర్వతశిఖరం వంటివాడు) అనే ఉపమానంతో అతని విశాలత్వం, ‘కాంతారవనకోవిదః’ అనడంతో అడవుల విషయంలో అతని ప్రామాణ్యం చెప్పబడ్డాయి. బిలద్వారంలో పచ్చని చెట్లు అనే గుర్తును ఈనాటికీ ప్రజలు నీటిని కనుగొనడంలో ఉపయోగిస్తున్నారు. అతని మాటే అందరూ లోపలికి ప్రవేశించడానికి కారణం; కాబట్టి ఇకముందు జరిగేదానికంతటికీ మూలం హనుమంతుడే.

చంద్రుడూ సూర్యుడూ లేని, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ఆ బిలాన్ని వానరులు చూశారు. దానిలోనుండి బయటికి వస్తున్న సింహాలనూ రకరకాల మృగాలనూ పక్షులనూ చూసి ఆ వానరశ్రేష్ఠులు చీకటితో నిండిన బిలంలోకి ప్రవేశించారు. వారి చూపు ఆగిపోలేదు, వారి తేజస్సూ పరాక్రమమూ దెబ్బతినలేదు; వారి గమనం గాలి వంటిది, చీకటిలో కూడా వారి చూపు పనిచేసింది. ఆ కపికుంజరాలు వేగంగా ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించి, వెలుగుతో నిండిన, మనోహరమైన, ఉత్తమమైన ఒక ప్రదేశాన్ని చూశారు. ఆ తరువాత నానావృక్షాలతో నిండిన ఆ భయంకరమైన బిలంలో ఒకరినొకరు పట్టుకొని వారు ఒక యోజనం దూరం వెళ్ళారు. స్పృహ తప్పినట్లై, దాహంతో, కలవరంతో, నీటికోసం వెదకుతూ వారు ఆ బిలంలో కొంతకాలం అలుపు లేకుండా తిరిగారు. చీకటిలో కూడా వానరుల చూపూ తేజస్సూ పరాక్రమమూ దెబ్బతినకపోవడం వారి దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అన్యోన్యం సంపరిష్వజ్య’ (ఒకరినొకరు పట్టుకొని) అనే పదంతో వారి సంఘభావం కూడా చూపబడుతుంది — భయంలో కూడా వారు విడిపోలేదు. బిలాన్ని వర్ణించడంలో కవి క్రమంగా భయాన్ని పెంచుతాడు — మొదట చీకటి, తరువాత చంద్రసూర్యులు లేకపోవడం, తరువాత రోమాంచం కలిగించడం, ఆ తరువాత సింహాల, మృగాల, పక్షుల ధ్వని. అయినా వానరులు వెనుదిరగరు. ఒక యోజనం దూరం వెళ్ళడం బిలపు విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇది సాధారణమైన గుహ కాదు. ‘అతంద్రితాః’ (అలుపులేనివారు) అనే పదంతో శ్రమలో కూడా వారి సోమరితనంలేని తత్త్వం ప్రశంసించబడుతుంది. దాహం కూడా ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది — నీటికోసం వెదకేవారు, దాహంగొన్నవారు అని; నీరే వారి ప్రవేశానికి కారణం, చివరికి అదే లభిస్తుంది. చీకటిలో దారి ఒకరినొకరు తాకడం ద్వారానే కనుగొనబడింది.

చిక్కిపోయి, దీనమైన ముఖాలతో, బాగా అలసిపోయి, బతుకుమీద ఆశ వదులుకున్న ఆ వానరులు వెలుగును చూశారు. తరువాత ఆ ప్రదేశాన్ని చేరి, చీకటిలేని ప్రశాంతమైన ఒక వనాన్ని చేరుకొని, మండుతున్న అగ్నివంటి కాంతి గల బంగారు చెట్లను చూశారు — సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లు, తమాలాలు, పున్నాగలు, వంజులాలు, ధవవృక్షాలు, సంపెంగలు, నాగకేసరాలు, పూచిన కర్ణికారాలు. అవి బంగారు రంగురంగుల పూగుత్తులతో, ఎర్రని చిగుళ్ళతో, శిఖరాభరణాల వంటి పుష్పాలతో, లతలతో, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తూ, వైడూర్యాలతో చేసిన వేదికలు కలిగి, తమ శరీరకాంతితో వెలుగుతూ, బంగారుమయంగా ఉన్నాయి. నీలవైడూర్యపు రంగు గల, పక్షులతో నిండిన తామరకొలనులు, బాలసూర్యుని వంటి పెద్ద బంగారు చెట్లతో చుట్టబడి, బంగారు చేపలతోనూ పెద్ద పద్మాలతోనూ కూడి ఉండటం కనిపించింది. చీకటి నుండి వెలుగు, నిరాశ నుండి ఆశ్చర్యం — ఈ మార్పే ఈ సర్గకు కేంద్రం. చెట్ల పేర్ల వరుస దక్షిణాపథపు వనశోభనే బంగారుమయంగా చేసి చూపుతుంది. నిరాశ తరువాత వెలుగు కనిపించడం కథలో ఒక ప్రధానమైన మలుపు; ‘జీవితే నిరాశాః’ (బతుకుమీద ఆశ వదులుకున్నవారు) అని చెప్పిన వెంటనే కవి వెలుగును చూపుతాడు. బంగారు చెట్ల వర్ణనలో సాధారణ అడవిలోని చెట్లన్నీ లెక్కించబడ్డాయి — సాలం మొదలుకొని ధవం వరకూ, ఆ తరువాత పూచిన కర్ణికారాలు. కానీ అవన్నీ బంగారుమయాలు; కాబట్టి ఇది ప్రకృతి కాదు, మాయ. పూగుత్తులూ చిగుళ్ళూ శిఖరపుష్పాలూ లతలూ అలంకారాలు, వైడూర్యపు వేదికలు శిల్పం — రెండూ కలిసి ఆ వనాన్ని ఒక ఉద్యానవనం వలె చేస్తాయి. చేపలూ తాబేళ్ళూ పద్మాలూ కూడా బంగారుమయమే అనడం విచిత్రానికి పరాకాష్ఠ.

అక్కడ వారు స్వచ్ఛమైన నీటితో నిండిన తామరకొలనులను చూశారు; బంగారు వెండి విమానాలనూ (అంతస్తుల భవనాలనూ), ముత్యాలజాలాలతో కప్పబడిన, మేలిమిబంగారు కిటికీలు గల, బంగారు వెండి అంతస్తులు గల, వైడూర్యమణులతో పొదిగిన భవనాలనూ చూశారు. అన్నివైపులా శ్రేష్ఠమైన గృహాలను వానరులు చూశారు; పగడాలవంటి మణులవంటి, పూచిన, ఫలించిన చెట్లను, బంగారు తుమ్మెదలను, చుట్టూ తేనెలను, మణులతో బంగారంతో చిత్రించిన పడకలనూ ఆసనాలనూ చూశారు; రకరకాల విశాలమైన వస్తువులను, బంగారు వెండి కంచు పాత్రల రాశులను, దివ్యమైన అగరు చందనాల రాశులను, పవిత్రమైన తినదగిన కందమూలాలను ఫలాలను చూశారు; అమూల్యమైన వాహనాలను, రసంగల తేనెలను, అమూల్యమైన దివ్యవస్త్రాల రాశులను, రంగురంగుల కంబళ్ళ, చర్మాల రాశులను, అక్కడక్కడ ఉంచిన అగ్నివంటి కాంతితో వెలిగే వస్తువులను, తెల్లని మేలిమిబంగారు రాశులను చూశారు. ఈ వర్ణన మయుడు మాయతో నిర్మించిన వైభవాన్ని సూచిస్తుంది; దీని పుట్టుకను తరువాతి సర్గలో తాపసి స్వయంగా చెబుతుంది. తినేవి, తాగేవి, వస్త్రాలు, పడకలు, ఆసనాలు, వాహనాలు — ఇలా గృహస్థునికి కావలసిన సమస్త సామగ్రినీ కవి ఒకేచోట లెక్కిస్తాడు, దానివల్ల ఆ బిలం గుహ కాదు, సమృద్ధమైన భవనమే అని తోస్తుంది. వర్ణనలో ఈ భాగమే అన్నిటికంటె దీర్ఘమైనది; ఎనిమిది శ్లోకాలలో కవి దాదాపు ఒక్క క్రియాపదాన్నీ ఉపయోగించడు, కేవలం ద్వితీయావిభక్తి పదాల మాలనే కూర్చి, చివర ‘దదృశుః’ (చూశారు) అనే ఒక్క పదంతో అంతా ముగిస్తాడు. ఈ శైలి ఆశ్చర్యపు ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది — చూసిన వస్తువుల లెక్క ఎంతకీ ముగియదు. విమానాలు, గృహాలు, కిటికీలు, అంతస్తులు — ఇవి వాస్తు; పడకలు, ఆసనాలు, వాహనాలు, పాత్రలు — ఇవి ఉపకరణాలు; అగరు చందనాలు, వస్త్రాలు, కంబళ్ళు, చర్మాలు — ఇవి భోగ్యవస్తువులు; కందమూలాలు, ఫలాలు, తేనె, పానీయాలు — ఇవి ఆహారం. దీనివల్ల ఆ బిలం లోపల సమృద్ధమైన రాజభవనం వలె కనిపిస్తుంది.

అక్కడక్కడ వెదకుతూ ఉన్న మహాతేజస్సు గల శూరులైన వానరులు సమీపంలోనే ఒక స్త్రీని చూశారు. నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించి, నియమితమైన ఆహారం తీసుకుంటూ, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఒక తాపసిని వారు అక్కడ చూశారు. ఆశ్చర్యపోయిన వానరులు అన్నివైపులా అక్కడే నిలిచిపోయారు; హనుమంతుడు అక్కడ ‘నీవెవరు? ఈ బిలం ఎవరిది?’ అని అడిగాడు. తరువాత పర్వతం వంటి హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఆ వృద్ధురాలికి నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు — ‘నీవెవరు? ఈ భవనమూ బిలమూ ఎవరివి? ఈ రత్నాలు ఎవరివి? అది చెప్పు.’ సర్గ చివర దీర్ఘవృత్తంతో కవి విరామాన్ని ఉంచుతాడు, ప్రశ్నను తరువాతి సర్గకు మిగులుస్తాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వినయం ప్రకటమవుతుంది — బలవంతుడైనా అతడు వృద్ధురాలైన తాపసికి చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తాడు, ఆ తరువాతనే అడుగుతాడు. తాపసి వర్ణనలో కవి మూడు విశేషణాలను మాత్రమే కూర్చాడు — నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించినది, నియమితాహారం గలది, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్నది. వీటితోనే ఆమె తపస్విత్వం ప్రకటమవుతుంది. వానరులు ఆశ్చర్యంతో నిలిచిపోయారు, దగ్గరికి వెళ్ళలేదు; దీనికి కారణం భయం కాదు, ఆదరం. హనుమంతుని ప్రశ్న రెండుసార్లు చెప్పబడింది — మొదట క్లుప్తంగా, తరువాత దీర్ఘవృత్తంలో విస్తారంగా; రెండవసారి ‘అభివాద్య వృద్ధామ్’ (వృద్ధురాలికి నమస్కరించి) అనే వినయం కూడా జోడించబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి