సర్గ
స్వయంప్రభ పరిచయం
హనుమంతుని ప్రశ్న, తాపసి సమాధానం, మయుడు మాయతో నిర్మించిన బంగారు వనం, హేమకు వరదానం, స్వయంప్రభ ఆతిథ్యం
ఇలా చెప్పి హనుమంతుడు అక్కడ నారచీరలూ నల్లని జింకచర్మమూ ధరించిన, మహాభాగ్యశాలిని, ధర్మాచరణ గల ఆ తాపసితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘ఆకలిదప్పులతో అలసి, అన్నివిధాలా బడలిపోయిన మేము హఠాత్తుగా చీకటితో నిండిన ఈ బిలంలోకి ప్రవేశించాం. దాహంతో భూమిలోని ఈ పెద్ద వివరంలోకి ప్రవేశించాం; ఇలాంటి అద్భుతమైన రకరకాల వస్తువులను చూసి బాధపడి, కలవరపడి, మతి పోయినవాళ్ళమయ్యాం. ఉదయసూర్యుని వంటి ఈ బంగారు చెట్లు ఎవరివి?’ ఇక్కడ హనుమంతుని ప్రశ్నక్రమం మనోహరంగా ఉంది — మొదట తన దుఃఖాన్ని నివేదిస్తాడు, తరువాత ఆశ్చర్యాన్ని చెబుతాడు, ఆ తరువాత ప్రశ్న అడుగుతాడు. ‘నష్టచేతసః’ (మతి పోయినవారు) అనే పదంతో మాయ ప్రభావం సూచించబడుతుంది; బుద్ధిమంతులు కూడా అక్కడ మోహపడతారు. అతడు కేవలం కుతూహలంతో కాక వినయంతోనే ఆ తపస్వినితో మాట్లాడుతాడు. గత సర్గ చివర దీర్ఘవృత్తంలో అడిగిన ప్రశ్ననే ఇక్కడ అనుష్టుప్ఛందస్సులో విస్తరిస్తున్నాడు. ‘సహసా ప్రవిష్టాః’ (హఠాత్తుగా ప్రవేశించాం) అనే మాటతో ఆలోచించకుండానే ప్రవేశించామని తానే ఒప్పుకుంటాడు, తాపసికి కోపం రాకుండా ఉండేందుకు. ఆకలి, దప్పిక, అలసట, బడలిక — ఈ నాలుగు దుఃఖాలను లెక్కించి అతడు తన దైన్యాన్ని నివేదిస్తాడు — శరణు కోరేవాని పద్ధతి ఇదే.
‘పవిత్రమైన, తినదగిన కందమూలాలూ ఫలాలూ, బంగారు విమానాలూ, వెండి గృహాలూ, మణిజాలాలతో కప్పబడిన మేలిమిబంగారు కిటికీలూ, పూచి ఫలించిన, పవిత్రమైన, సువాసనలు వెదజల్లే జాంబూనదసువర్ణమయమైన చెట్లూ — ఇవన్నీ ఎవరి తేజస్సుతో పుట్టాయి? నిర్మలమైన నీటిలో బంగారు పద్మాలు ఎలా పుట్టాయి? తాబేళ్ళతో కలిసి బంగారు చేపలు ఎలా కనిపిస్తున్నాయి? ఇది నీ సొంత మహిమ వల్లనా, లేక మరెవరి తపోబలమైనా?’ ప్రశ్నలలోని వస్తువుల లెక్క గత సర్గలోని వర్ణననే ప్రతిధ్వనిస్తుంది, కానీ ఇక్కడ అది జిజ్ఞాసరూపంలో మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. ‘తపోబలమ్’ అనే పదంతో హనుమంతుడు తానే సమాధానపు దిశను సూచిస్తాడు — ఈ వైభవం లౌకికమైనది కాదు, తపస్సు యొక్క గానీ మాయ యొక్క గానీ ఫలం అని అతని అనుమానం. ప్రశ్నలు మూడు విధాలు — స్థావరాల (చెట్ల) గురించి, కట్టడాల గురించి, జంగమాల (ప్రాణుల) గురించి; అన్నిచోట్లా ఒకటే ఆశ్చర్యం, అంతా బంగారుమయం అని. ‘విమలే జలే’ (నిర్మలమైన నీటిలో) అనే విశేషణంతో నీటి స్వచ్ఛత చెప్పబడుతుంది, దానివల్లనే అడుగున ఉన్న బంగారు చేపలు కనిపిస్తాయి. చివర ‘తపోబలమ్’ అనే మాట తాపసి పట్ల ఆదరాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.
‘ఏమీ తెలియని మా అందరికీ అంతా చెప్పవలసింది’ అని హనుమంతుడు అనగా, ధర్మాచరణ గల, సర్వప్రాణుల హితంలో నిమగ్నమైన ఆ తాపసి హనుమంతునికి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘వానరశ్రేష్ఠా, మయుడు అనే మహాతేజస్వి, మాయావి అయిన దానవుడు ఉండేవాడు; ఈ బంగారు వనమంతా అతడు మాయతో నిర్మించాడు. పూర్వం అతడు దానవప్రముఖులకు విశ్వకర్మ (శిల్పి) గా ఉండేవాడు; దివ్యమైన, బంగారుమయమైన ఈ ఉత్తమభవనాన్ని నిర్మించినది అతడే. అతడు మహారణ్యంలో వేలాది సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి…’ మయుని పరిచయంలో మూడు విశేషణాలు — మహాతేజస్వి, మాయావి, దానవశిల్పి; వీటితోనే ఆశ్చర్యమంతటికీ సమాధానం దొరుకుతుంది. ‘మాయయా నిర్మితమ్’ (మాయతో నిర్మించబడినది) అనే మాటతో ఇదంతా సహజమైనది కాదని స్పష్టమవుతుంది. తాపసికి ఇచ్చిన రెండు విశేషణాలు ముఖ్యమైనవి — ‘ధర్మచారిణీ’ అనేది ఆమె ఆచారం, ‘సర్వభూతహితే రతా’ (సర్వప్రాణుల హితంలో నిమగ్నమైనది) అనేది ఆమె మనఃప్రవృత్తి; దీనివల్ల ఆమె వానరులకు కీడు చేయదని తెలుస్తుంది. మయుడు అసురుల శిల్పిగా పురాణాలలో ప్రసిద్ధుడు; ‘దానవముఖ్యానాం విశ్వకర్మా’ (దానవప్రముఖుల విశ్వకర్మ) అనే ఉపమానంతో దేవశిల్పితో అతనికి సామ్యం చెప్పబడింది.
‘అతడు పితామహుడైన బ్రహ్మ నుండి వరంగా ఉశనసుని (శుక్రాచార్యుని) సంపదనంతటినీ పొందాడు. అంతా నిర్మించి, బలవంతుడై, కోరికలన్నిటికీ ప్రభువై అతడు ఈ మహావనంలో కొంతకాలం సుఖంగా నివసించాడు. హేమ అనే అప్సరసపై ఆసక్తుడైన ఆ దానవశ్రేష్ఠుని ప్రభువైన పురందరుడు (ఇంద్రుడు) పరాక్రమించి వజ్రాయుధాన్ని పట్టి సంహరించాడు. ఈ ఉత్తమమైన వనాన్ని, శాశ్వతమైన కామభోగాలను, ఈ బంగారు గృహాన్ని బ్రహ్మ హేమకు ఇచ్చాడు. నేను మేరుసావర్ణి కుమార్తెను, స్వయంప్రభను; ఇది ఆ హేమది.’ ఔశనస ధనం అంటే శుక్రాచార్యుని శిల్పవిద్యా ఐశ్వర్యమూ; మయుని నిర్మాణాలన్నిటికీ అదే మూలం. కామాసక్తికి ఫలం ఇంద్రుని చేతిలో వధ అనేది సూక్ష్మమైన ఉపదేశం; నిర్మించినవాడు లేకపోయినా నిర్మాణం నిలిచి ఉంటుంది అని కూడా కనిపిస్తుంది. శుక్రుడు అంటే ఉశనుడు, దైత్యుల గురువు; అతని సంపదా విద్యా మయునికి లభించాయి. ‘సర్వకామేశ్వరః’ (కోరికలన్నిటికీ ప్రభువు) అనడంతో అతని సమృద్ధి, ‘కొంతకాలం’ అనడంతో దాని అనిత్యత్వం సూచించబడ్డాయి. హేమపై ఆసక్తే మయుని వినాశానికి కారణం; ఇంద్రుడు అతనిని చంపడం ఇక్కడ ఒక్క అర్ధశ్లోకంలోనే చెప్పబడింది. మేరుసావర్ణి ఒక ఋషి; అతని కుమార్తె స్వయంప్రభ.
‘వానరోత్తమా, నేను హేమ యొక్క ఈ భవనాన్ని కాపాడుతున్నాను. నృత్యగీతాలలో నిపుణురాలైన హేమ నా ప్రియసఖి; ఆమె ఇచ్చిన వరంతో నేను ఈ మహాభవనాన్ని రక్షిస్తున్నాను. మీ పని ఏమిటి? ఏ కారణంతో మీరు దుర్గమారణ్యాలలో తిరుగుతున్నారు? ప్రవేశించడానికి కష్టమైన ఈ వనాన్ని మీరు ఎలా కనిపెట్టారు? ఈ పవిత్రమైన, తినదగిన కందమూలాలనూ ఫలాలనూ తిని, నీరు తాగి, అంతా నాకు చెప్పండి.’ సర్గ చివర ఆతిథ్యం ముందు, ప్రశ్న తరువాత — అతిథిని మొదట తృప్తిపరచి ఆ తరువాత అడగడమే భారతీయ ధర్మం. ఈ శ్లోకానికి మూడు అర్ధభాగాలు, కాబట్టి ఇది ఆరు పాదాల శ్లోకం. ఇక్కడ స్వయంప్రభ స్థితి స్పష్టంగా ఉంది — ఆమె అనుభవించేది కాదు, కాపాడేది మాత్రమే; సఖి ఇచ్చిన వరం వల్లనే ఆమె అక్కడ నివసిస్తోంది. ఆమె ప్రశ్నలు మూడు — పని ఏమిటి, కారణం ఏమిటి, ఎలా కనిపెట్టారు; ఇవే తరువాతి సర్గ విషయానికి దారితీస్తాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥