॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 52వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

హనుమంతుడు వృత్తాంతం చెప్పడం, బిలం నుండి బయటపడటం

స్వయంప్రభ ప్రశ్న, హనుమంతుడు వృత్తాంతమంతా నివేదించడం, గడువు దాటినందుకు భయం, తపఃప్రభావంతో వానరులు బిలం నుండి బయటపడటం

అప్పుడు ఏకాగ్రచిత్తురాలైన ధర్మాచారిణి ఆ తాపసి విశ్రాంతి తీసుకున్న వానరయూథపతులందరితో ఈ మాట అన్నది — ‘వానరులారా, పండ్లు తినడంతో మీ బడలిక తీరిపోయి ఉంటే, ఇది నేను వినదగినదే అయితే, ఆ కథను వినాలనుకుంటున్నాను.’ గత సర్గ చివర ఇచ్చిన ఆతిథ్యసూచనకు ఫలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ముందు భోజనం, తరువాత ప్రశ్న. ‘యది చైతన్మయా శ్రావ్యమ్’ (ఇది నేను వినదగినదే అయితే) అనే మాటలో ఆమె ఔచిత్యజ్ఞానం ప్రకటమవుతుంది; ఆమె రహస్యాన్ని అడగదు, వినదగినదాన్ని మాత్రమే కోరుతుంది.

ఆమె ఆ మాట విని మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సరళంగా, ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘మహేంద్రునితోనూ వరుణునితోనూ సమానుడు, సర్వలోకాలకూ రాజు, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథకుమారుడు రాముడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య వైదేహితోనూ కలిసి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. అతని భార్యను జనస్థానం నుండి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించాడు. ఆ రాజుకు సఖుడు, వీరుడు, వానరప్రముఖులకు రాజు అయిన సుగ్రీవుడు అనే వానరుడు ఉన్నాడు; అతడే మమ్మల్ని పంపాడు.’ ‘ఆర్జవేన యథాతత్త్వమ్’ (సరళంగా, ఉన్నది ఉన్నట్లు) అనే రెండు పదాలతో హనుమంతుని సత్యవాదిత్వం సూచించబడుతుంది — అతిశయోక్తీ లేదు, దాచడమూ లేదు. రాముని పరిచయంలో మూడు విశేషణాలు — సర్వలోకాలకూ రాజు, మహేంద్రవరుణులతో సమానుడు, శ్రీమంతుడైన దశరథకుమారుడు; వీటితో అతని ఐశ్వర్యం, తేజస్సు, వంశం ఒకేచోట చెప్పబడ్డాయి. దండకారణ్యప్రవేశం వనవాసానికి సంక్షేపం; కవి ఇక్కడ విస్తరించడు, ఎందుకంటే వినేది తాపసి, పాఠకుడు కాదు. సీతాపహరణం కూడా ఒక్క అర్ధశ్లోకంలోనే చెప్పబడింది — ‘జనస్థానాద్ రావణేన హృతా బలాత్’ (జనస్థానం నుండి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించాడు) అని. ‘బలాత్’ (బలవంతంగా) అనే పదంతో అధర్మం సూచించబడింది, దానివల్ల తాపసి సానుభూతి ఆకర్షించబడుతుంది. సుగ్రీవుని పరిచయంలో ‘రాజుకు సఖుడు’ అని మొదట, ‘వానరుల రాజు’ అని తరువాత — స్నేహం మొదట లెక్కించబడింది, ఐశ్వర్యం తరువాత.

‘అగస్త్యుడు సంచరించిన, యముడు కాపాడే దక్షిణదిక్కుకు అంగదుడు మొదలైన ఈ వానరప్రముఖులతో కలిసి మేము వెళ్ళాం. “అందరూ కలిసి, కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసుడు రావణుని, వైదేహి సీతతో పాటు వెదకండి” అని మాకు ఆజ్ఞ అయింది. అడవి అంతా, సముద్రాన్నీ, దక్షిణదిక్కునూ గాలించి, ఆకలితో మేము ఒక చెట్టు మొదట్లో ఆశ్రయం పొందాం. రంగు వెలిసిన ముఖాలతో, అందరూ ధ్యానంలో మునిగి, చింత అనే మహాసముద్రంలో మునిగిపోయి, దాని ఆవలి తీరాన్ని చేరలేకపోతున్నాం.’ చింతాసముద్రం అనే రూపకం ఇక్కడ మనోహరంగా ఉంది — ముందుకు వెళ్ళేసరికి సముద్రమే వారికి ప్రత్యక్షమైన అడ్డంకి అవుతుంది. దక్షిణదిక్కు వర్ణనలో రెండు విశేషణాలు — అగస్త్యుడు సంచరించినది, యముడు కాపాడేది; ఒకదానితో పవిత్రత, మరొకదానితో భయంకరత్వం చెప్పబడ్డాయి. ‘కామరూపిణమ్’ (కోరిన రూపం ధరించగలవాడు) అనే రావణుని విశేషణం అతనిని వెదకడం ఎంత కష్టమో సూచిస్తుంది — ఇష్టం వచ్చిన రూపం ధరించేవాడిని ఎలా గుర్తుపట్టగలం? ‘అడవి, సముద్రం, దక్షిణదిక్కు’ అనే మూడింటినీ చెప్పడంతో అన్వేషణ విస్తృతి చెప్పబడింది. రంగు వెలిసిన ముఖాలు, ధ్యానంలో మునగడం — ఇవి బాహ్యమైన, ఆంతరమైన దుఃఖాలు; ‘నాధిగచ్ఛామహే పారమ్’ (ఆవలి తీరం చేరలేకపోతున్నాం) అనేది వారి నిరాశకు పరాకాష్ఠ. 49వ సర్గలో వర్ణించబడినదంతా హనుమంతుని నోటి ద్వారా సంక్షేపంగా ఇక్కడ చెప్పబడింది.

‘అప్పుడు చుట్టూ చూపు సారిస్తూ మేము లతలతోనూ చెట్లతోనూ కప్పబడిన, చీకటితో నిండిన ఒక పెద్ద బిలాన్ని చూశాం. దీనిలోనుండి నీటిబిందువులతో తడిసిన రెక్కలు గల హంసలూ, కురరపక్షులూ, సారసాలూ బయటికి ఎగిరి వస్తున్నాయి. “ఇక్కడ ప్రవేశిద్దాం, మంచిది” అని నేను వానరులతో అన్నాను; వారందరికీ కూడా ఇదే అనుమానం కలిగింది. పని త్వర గల మేమందరం ఇందులోకి దిగాం; ఒకరి చేతులొకరు గట్టిగా పట్టుకొని దిగాం. ఇలా హఠాత్తుగా మేము చీకటితో నిండిన ఈ బిలంలోకి ప్రవేశించాం. ఇదే మా పని, ఈ కార్యం మీదనే మేము వచ్చాం.’ హనుమంతుడు ఇక్కడ 50వ సర్గలో చెప్పిన తన అనుమానాన్నే మళ్ళీ చెబుతున్నాడు — కథనే మళ్ళీ చెప్పడం, కానీ వక్త నోటి ద్వారా. కథనంలో పునరుక్తి దోషం కాదు, కావ్యంలో ఒక లక్షణం; కవి స్వయంగా వర్ణించినదాన్నే పాత్ర నోటి ద్వారా మళ్ళీ వినిపిస్తాడు, దానివల్ల వినే తాపసికి కూడా అదే తెలుస్తుంది. ‘సాధ్వత్ర ప్రవిశామః’ (ఇక్కడ ప్రవేశిద్దాం, మంచిది) అనేది హనుమంతుని మాటే, కాబట్టి లోపలికి ప్రవేశించిన బాధ్యతను అతడు తానే స్వీకరిస్తున్నాడు — ఇది నాయకుని లక్షణం. ‘అనుమానముపాగతమ్’ (అనుమానం కలిగింది) అనే పదంతో ఇతరులు కూడా కేవలం హనుమంతుని మాటతో కాక తమ బుద్ధితోనే అదే నిశ్చయించుకున్నారని చూపబడింది. చేతులు ఒకరినొకరు పట్టుకొని దిగడం చీకటిలో సంఘాన్ని కాపాడుకునే ఉపాయం.

‘బాగా బడలిపోయి, ఆకలితో ఉన్న మేమందరం నిన్ను చేరాం. ఆతిథ్యధర్మంతో నీవు ఇచ్చిన కందమూలాలనూ పండ్లనూ ఆకలితో పీడితులమైన మేము తిన్నాం. ఆకలితో చనిపోతున్న మా అందరినీ నీవు కాపాడావు కాబట్టి, ప్రత్యుపకారంగా ఈ వానరులు నీకు ఏమి చేయాలో చెప్పు.’ ఇలా అడిగినప్పుడు సర్వజ్ఞురాలైన స్వయంప్రభ ఆ వానరయూథపతులందరికీ బదులిచ్చింది — ‘వేగవంతులైన వానరులందరి పట్లా నేను సంతుష్టురాలనై ఉన్నాను.’ కృతజ్ఞతా, ప్రత్యుపకారం చేయాలనే కోరికా వానరుల శీలానికి లక్షణం; నిస్పృహత్వం తాపసికి లక్షణం. ఆతిథ్యధర్మం ఇక్కడ స్పష్టంగా పేరుపెట్టి చెప్పబడింది — ఇచ్చినది ధర్మంగా ఇచ్చినది, కేవలం దయతో కాదు. ‘మ్రియమాణాః’ (చనిపోతున్నవారు) అనేది అతిశయోక్తి కాదు, ఎందుకంటే చాలాకాలం ఆకలిదప్పులతో పీడితులైన వారు నిజంగానే ప్రాణసంశయంలో ఉన్నారు. ప్రత్యుపకారం గురించిన ప్రశ్న వానరుల కృతజ్ఞతనే సూచిస్తుంది; తాపసి సమాధానం ఆమె నిస్పృహత్వాన్ని. ‘సర్వజ్ఞా’ (అంతా తెలిసినది) అనే విశేషణంతో ఆమెకు అంతా ముందే తెలుసునని సూచించబడుతుంది, అయినా ఆమె వారి నోటినుండి వినాలనుకుంటుంది.

‘ధర్మంగా జీవిస్తున్న నాకు ఇక్కడ ఎవరితోనూ ఏ పనీ లేదు’ అని తాపసి ధర్మయుక్తమైన శుభవాక్యం పలుకగా, హనుమంతుడు దోషరహితమైన నేత్రాలు గల ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మాచారిణీ, మేమందరం నిన్ను శరణు పొందాం. మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు మాకు నిర్ణయించిన గడువు, బిలంలో తిరుగుతూ ఉండగానే దాటిపోయింది. కాబట్టి నీవు ఈ బిలం నుండి మమ్మల్ని బయటికి తీసుకుపోవాలి; సుగ్రీవుని ఆజ్ఞను అతిక్రమించి, ఆయువు తీరినవారమై, సుగ్రీవుని భయంతో వణుకుతున్న మా అందరినీ నీవే కాపాడాలి. మేము చేయవలసిన ఒక మహాకార్యం ఉంది, ఇక్కడ ఉండిపోవడంతో అది మేము చేయలేకపోయాం.’ ఇక్కడ భయం రెండు విధాలు — రాజదండన నుండి, కార్యం చెడిపోవడం నుండి. శరణాగతే ఈ సర్గకు కేంద్రం; హనుమంతుడు బలాన్ని ప్రదర్శించడు, మాయనూ ఆశ్రయించడు — కేవలం ప్రపత్తినే ఆశ్రయిస్తాడు. ‘గతాయుషః’ (ఆయువు తీరినవారు) అనే పదం భయపు తీవ్రతను చూపుతుంది; సుగ్రీవుని శిక్ష వారి దృష్టిలో మరణంతో సమానం. ‘బిలే చ పరివర్తతామ్’ (బిలంలో తిరుగుతూ ఉండగా) అనే మాటతో కాలం వ్యర్థమైన కారణం కూడా నివేదించబడింది — నిర్లక్ష్యం వల్ల కాదు, బిలంలో తిరగడం వల్ల. రెండవ కారణం ‘మహాకార్యం చేయలేదు’ అనేది; దీనివల్ల వారి భయం కేవలం తమ ప్రాణాలకోసమే కాదు, రామకార్యం చెడిపోతుందనే దానివల్ల కూడా అని తెలుస్తుంది. ఇలా భక్తీ భయమూ కలిసి ప్రార్థనను తీవ్రం చేస్తాయి.

హనుమంతుడు ఇలా అనగా తాపసి ఇలా అన్నది — ‘ఇందులోకి ప్రవేశించినవాడు ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళడం కష్టమని నేను భావిస్తున్నాను. అయినా నియమాలతో సంపాదించుకున్న నా తపస్సు యొక్క గొప్ప ప్రభావంతో వానరులందరినీ ఈ బిలం నుండి దాటిస్తాను. వానరశ్రేష్ఠులారా, కళ్ళు మూసుకోండి; కళ్ళు తెరచి ఉంచినవారు బయటికి వెళ్ళడం సాధ్యం కాదు.’ అప్పుడు అందరూ సుకుమారమైన వేళ్ళు గల చేతులతో కళ్ళు మూసుకున్నారు. ‘ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళడం కష్టం’ అనే మాటతో బిలం మాయామయమైనదని మళ్ళీ సూచించబడుతుంది; బయటపడటం బలంతో కాదు, తపస్సుతోనే సాధ్యం. తాపసి సమాధానం రెండు భాగాలు — మొదట కార్యం ఎంత కష్టమో చెబుతుంది, తరువాత తపస్సుతో దాన్ని సాధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది; దీనివల్ల అనుగ్రహపు విలువ పెరుగుతుంది. ‘నియమోపార్జితేన’ (నియమాలతో సంపాదించిన) అనే పదంతో తపస్సు యొక్క మూలం కూడా చెప్పబడింది — నియమాలే తపస్సుకు ఆధారం. కళ్ళు మూసుకోమనే ఆదేశం రహస్యాన్ని కాపాడటానికి; మాయామార్గాన్ని చూడటం సాధ్యం కాదని భావం. వానరులు ఏ సందేహమూ లేకుండా ఆజ్ఞను పాటిస్తారు — ఇది వారి విశ్వాసానికి లక్షణం. ‘సుకుమారాంగులైః కరైః’ (సుకుమారమైన వేళ్ళు గల చేతులతో) అనే విశేషణం వానరులలోని సౌకుమార్యాన్ని కూడా చూపుతుంది.

వెళ్ళాలనే కోరికతో సంతోషించిన వారు వెంటనే కళ్ళు మూసుకున్నారు. చేతులతో ముఖాలు మూసుకున్న ఆ మహాత్ములైన వానరులను ఆమె రెప్పపాటు కాలంలోనే బిలం నుండి బయటికి దాటించింది. ఆ దుర్గమస్థానం నుండి బయటపడిన వారందరినీ ధర్మాచారిణి అయిన తాపసి ఊరడించి ఇలా అన్నది — ‘ఇదిగో నానావృక్షాలతో లతలతో కూడిన శోభాయమానమైన వింధ్యపర్వతం, ఇదిగో ప్రస్రవణపర్వతం, ఇదిగో మహాసముద్రం. వానరశ్రేష్ఠులారా, మీకు శుభం కలుగుగాక; నేను నా భవనానికి వెళతాను.’ ఇలా చెప్పి స్వయంప్రభ శోభాయమానమైన ఆ బిలంలోకి తిరిగి ప్రవేశించింది. దిక్కులను చూపడం ద్వారా ఆమె వారికి దారి కూడా చూపుతోంది; సముద్రదర్శనం తరువాతి సర్గకు బీజం. ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటు కాలంలో) అనే పదంతో తపస్సు యొక్క సామర్థ్యం అద్భుతంగా చూపబడింది — యోజనం దూరం నడిచి చేరినదాన్ని క్షణంలోనే దాటించడం జరిగింది. ‘సమాశ్వాస్య’ (ఊరడించి) అనే పదంతో తాపసి వాత్సల్యం చెప్పబడింది; ఆమె కేవలం బయటికి పంపడమే కాదు, ఓదారుస్తుంది కూడా. వింధ్యం, ప్రస్రవణం, సముద్రం — ఈ మూడు ప్రదేశాలను చూపి ఆమె వారి దిక్కుల భ్రమను తొలగిస్తుంది. చివరికి ఆమె మళ్ళీ బిలంలోకే ప్రవేశిస్తుంది — ఎందుకంటే అదే ఆమె వ్రతం, హేమ భవనాన్ని కాపాడటం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి