॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 53వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

అంగదుని ప్రాయోపవేశ నిశ్చయం

బిలం నుండి బయటపడినవారికి సముద్రదర్శనం, గడువు దాటిపోవడం, అంగదుని విషాదం, ప్రాయోపవేశ సంకల్పం, తారుని బిలప్రవేశ ప్రస్తావన

స్వయంప్రభ బిలం నుండి బయటికి వచ్చిన వానరులు ఎదుట వరుణునికి నిలయమైన భయంకరమైన సముద్రాన్ని చూశారు — అంతులేనిది, గర్జిస్తున్నది, భయంకరమైన అలలతో అల్లకల్లోలంగా ఉన్నది. చీకటిమయమైన బిలం నుండి బయటపడి వారు సముద్రపు అనంతత్వాన్ని చూస్తున్నారు; ఆవలి తీరం కనబడక ముందుకు వెళ్ళలేమనే వారి నిరాశ దీనితోనే సూచించబడుతుంది. మయాసురుడు మాయతో నిర్మించిన ఆ పర్వతదుర్గంలో వెదకుతూ ఉండగానే, రాజు సుగ్రీవుడు గడువుగా నిర్ణయించిన ఆ నెల గడిచిపోయింది. బాగా పూచిన చెట్లు గల వింధ్యపర్వతపు పాదంలో కూర్చొని ఆ మహాత్ములు చింతలో పడ్డారు. పూలబరువుతో కొనలు వంగిన, వందలాది లతలతో చుట్టబడిన వసంతకాలపు చెట్లను చూసి వారు భయంతో శంకించారు. వారు శరత్కాలంలో బయలుదేరారు; ఇప్పుడు వసంతం వచ్చిందని చెట్లే వారికి కాలాన్ని చెప్పాయి. ఇక్కడ కాలగణనకు ఋతుపరివర్తనమే సాక్షి, ఏ దూతా కాదు. ప్రకృతి శోభ ఇతరులకు ఆనందం కలిగిస్తుంది, వీరికి మాత్రం భయం — ఇలా విపరీతమైన రసాన్ని కవి ఇక్కడ కూర్చాడు. వసంతం వచ్చిందని ఒకరికొకరు తెలియజేసుకొని, సందేశపు గడువూ ప్రయోజనమూ రెండూ పోయినవారై, శక్తి నశించినట్లు వారు నేలమీద పడిపోయారు. ‘నిపేతుః’ (పడిపోయారు) అనే పదంతో కవి వారి శరీరం పడిపోవడాన్నీ మనసు విరిగిపోవడాన్నీ ఒకేసారి చూపుతాడు. వర్షావాసం మొదలుకొని వసంతం వరకూ అంతకాలం వ్యర్థమైపోయిందనేది వారి శోకానికి కారణం. సముద్రదర్శనం ఒకవైపు దిక్కుకు అంతాన్ని సూచిస్తుంది, ఋతుపరివర్తనం మరోవైపు కాలానికి అంతాన్ని; రెండింటితోనూ అడ్డగించబడి వారు నిస్సహాయులయ్యారు.

అప్పుడు అంగదుడు వృద్ధవానరులనూ శిష్టులనూ ఇతర వనవాసులనూ మధురమైన మాటతో పలకరించి, యథోచితంగా గౌరవించి మాట్లాడటం మొదలుపెట్టాడు. విషాదసమయంలో కూడా శిష్టాచారం మరచిపోలేదని ఇక్కడ గమనించాలి. సింహం వృషభం వంటి భుజస్కంధాలు, బలిసిన పొడవాటి బాహువులు గల మహాప్రాజ్ఞుడైన యువరాజు అంగదుడు ఇలా అన్నాడు — ‘కపిరాజు ఆజ్ఞతో మనమందరం బయలుదేరాం. బిలంలో ఉండగానే మనకు నెల పూర్తయిపోయింది; వానరులు ఇది గ్రహించడం లేదా? ఆశ్వయుజమాసంలో కాలగణనను నిర్ణయించుకొని మనం బయలుదేరాం; ఆ నెల కూడా గడిచిపోయింది; కాబట్టి ఇకపై చేయవలసినదేమిటి? మీరు రాజు నమ్మకాన్ని పొందినవారు, నీతిమార్గంలో నిపుణులు, ప్రభువు హితంలో నిమగ్నులు, అన్ని కార్యాలలో నియమించబడినవారు. పనులలో సాటిలేనివారు, దిక్కులలో ప్రఖ్యాతమైన పౌరుషం గలవారు; పింగళాక్షుడైన సుగ్రీవుని ప్రేరణతో నన్ను ముందుంచుకొని బయలుదేరారు. ఇప్పుడు కార్యం సాధించని మనం చనిపోవలసిందే; ఇందులో సందేహం లేదు. వానరరాజు సందేశాన్ని నెరవేర్చకుండా ఎవడు సుఖంగా ఉండగలడు?’ ఇక్కడ అంగదుడు మొదట సభ యొక్క గౌరవాన్ని వర్ణిస్తాడు, ఆ తరువాతనే తన నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ఇది నీతిజ్ఞుడైన వక్త యొక్క క్రమం. ‘మాం పురస్కృత్య’ (నన్ను ముందుంచుకొని) అనే పదంతో అతడు దోషాన్ని తనమీదే వేసుకుంటాడు, అనుచరులమీద కాదు. ‘కిం న బుధ్యంతే’ (గ్రహించడం లేదా?) అనే ప్రశ్న నిందించడం కాదు, మేల్కొలపడం — అందరూ పరిస్థితిని స్వయంగా ఆలోచించాలని అతని ఉద్దేశం. అంగదుడు కేవలం గడువు దాటిపోయిందని చెప్పడమే కాదు, సభ్యుల యోగ్యతనూ గుణాలనూ లెక్కించి వారి నిర్ణయాన్నే కోరుతున్నాడు. ‘ఇకపై చేయవలసినదేమిటి’ అనే ప్రశ్న మంత్రాలోచనకు ఆహ్వానం. కానీ సమాధానం కోసం ఎదురుచూడకుండానే అతడు తానే సమాధానం చెప్పబోతాడు — ఇది ముందు చూడవచ్చు, ఎందుకంటే నిరాశ మంత్రాలోచనను కూడా దాటిపోతుంది. ‘బిలస్థానాం నః’ (బిలంలో ఉన్న మనకు) అనే పదంతో బిలంలో నివసించడమే కాలం వ్యర్థం కావడానికి కారణమని స్పష్టం చేయబడింది.

‘సుగ్రీవుడు స్వయంగా నిర్ణయించిన గడువు దాటిపోయింది కాబట్టి వనవాసులందరికీ ప్రాయోపవేశమే (నిరాహారంగా కూర్చొని ప్రాణత్యాగం చేయడమే) తగినది. సుగ్రీవుడు స్వభావంగానే తీక్ష్ణుడు, ప్రభువుగా స్థిరపడినవాడు; అపరాధం చేసి తిరిగివెళ్ళిన మనలో ఎవరినీ అతడు క్షమించడు. సీత జాడ దొరకకపోతే అతడు కీడే చేస్తాడు; కాబట్టి ఈనాడే ప్రాయోపవేశం చేయడం తగినది. కొడుకులనూ భార్యలనూ ధనాన్నీ ఇళ్ళనూ విడిచి ఇక్కడినుండి తిరిగివెళ్ళిన మనలను రాజు తప్పకుండా చంపుతాడు. అనుచితమైన వధతో చావడం కంటె ఇక్కడే మరణించడం మేలు.’ వధ తప్పనిసరి అయితే స్వేచ్ఛగా మరణించడమే గౌరవప్రదమని క్షత్రియనీతి ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ఆ తరువాత అంగదుడు తన ప్రత్యేకమైన భయాన్ని చెబుతాడు — ‘సుగ్రీవుడు నన్ను యువరాజుగా అభిషేకించలేదు; అక్లిష్టకర్ముడైన (ఏ పనీ కష్టం కాని) నరేంద్రుడు రాముడే నన్ను అభిషేకించాడు. ఇంతకుముందే నాతో వైరం కట్టుకున్న ఆ రాజు నా అపరాధాన్ని చూసి, నిశ్చయించుకొని, తీక్ష్ణమైన దండనతో నన్ను చంపిస్తాడు. ప్రాణం పోయే సమయంలో నా ఆపదను చూసే మిత్రులతో ప్రయోజనం ఏమిటి? పవిత్రమైన ఈ సముద్రతీరంలోనే నేను ప్రాయోపవేశం చేస్తాను.’ తండ్రి వధ వల్ల పుట్టిన పాతవైరం ఇంకా బతికే ఉందని అంగదుని మనసులో స్థిరమైన శంక; అందుకే అతడు తిరిగివెళ్ళడాన్ని మరణం కంటె కూడా భయంకరమైనదిగా భావిస్తాడు. అభిషేకం చేసినది రాముడు, సుగ్రీవుడు కాదు — ఈ జ్ఞాపకమే అతని ఆశంకకు మూలం, ఎందుకంటే రాజు చేయని అభిషేకం రాజుకు ముల్లు వంటిదే. ‘గంతుం ప్రాయోపవేశనమ్’ అనే పాఠం ఇక్కడ ముద్రించబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం వేరుగా ఉంది. అంగదుని మాటలలో మూడు కారణాలు క్రమంగా కనిపిస్తాయి — గడువు దాటిపోవడం, సుగ్రీవుని స్వభావం, తనతో అతనికి ఉన్న పాతవైరం. ఈ మూడూ కలిసి అతని మనసులో మరణమే ఏకైక మార్గం అని స్థిరపరుస్తాయి. ‘పుణ్యే సాగరరోధసి’ (పవిత్రమైన సముద్రతీరంలో) అనే స్థలనిర్దేశం కూడా అర్థవంతమైనదే — తీర్థంలో మరణం శుభమని శాస్త్రసమ్మతం, కాబట్టి అతడు మరణాన్ని కూడా విధిపూర్వకంగా చేయాలనుకుంటున్నాడు.

యువరాజైన కుమారుడు అంగదుడు పలికిన ఈ మాట విని ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ కరుణాపూరితమైన మాట అన్నారు — ‘సుగ్రీవుడు స్వభావంగానే తీక్ష్ణుడు, రాఘవుడు ప్రియురాలిపై అనురక్తుడు. పని సాధించని మనలను చూసి, ఆ గడువు దాటిపోయాక, వైదేహిని చూడకుండానే తిరిగివచ్చిన మనలను చూసి, రాఘవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో అతడు నిస్సందేహంగా మనలను చంపిస్తాడు. అపరాధం చేసినవారు ప్రభువు దగ్గరికి వెళ్ళడం తగదు; మనం సుగ్రీవునికి ప్రధానులమై ఉండి, అతనిచేతనే పంపబడి ఇక్కడికి వచ్చాం. ఇక్కడే సీతను వెదకి, లేదా ఆమె జాడను తెలుసుకొని, ఆ వీరుని దగ్గరికి వెళదాం; లేకపోతే యమలోకానికే వెళదాం.’ రాముని ప్రియాన్ని కోరడం వల్లనే రాజు కోపం మరింత తీవ్రమవుతుందని వానరుల లెక్క. కాబట్టి వారు ప్రభువు పట్ల భక్తిలేనివారు కాదు, ఫలం లేకుండా తిరిగివెళ్ళడంలోని సిగ్గుకూ భయానికీ వెనుదీస్తున్నారు. ‘ప్రధానభూతాః’ (ప్రధానులం) అనే పదంతో వారు తమ గౌరవాన్ని గుర్తుచేసుకుంటున్నారు — ముఖ్యమైన సచివులే దండనకు గురైతే ఇతరుల గతి ఏమిటి అని వ్యంగ్యం. మరణం ఎదుట వారికి రెండే దారులు — సీతాదర్శనం, లేకపోతే యమసదనం; మూడవ దారి లేదని వారి నిశ్చయం. ఇలా యువరాజు నిర్ణయం సభ నిర్ణయమైంది; ఒకని శోకం అందరి శోకం అనే వానరసమాజపు ఐక్యత ఇక్కడ ప్రకటమైంది. ‘కరుణం వాక్యమ్’ (కరుణాపూరితమైన మాట) అనే విశేషణంతో కవి వారి స్వరంలోని ఆర్ద్రతనే సూచిస్తాడు, విరోధాన్ని కాదు; వారు యువరాజును వారించడం లేదు, అతని దుఃఖంలో పాలుపంచుకుంటున్నారు.

భయంతో బాధపడుతున్న వానరుల ఆ మాట విని తారుడు ఇలా అన్నాడు — ‘విషాదం చాలు. మీకు ఇష్టమైతే, ఆ బిలంలోకి ప్రవేశించి అందరం అక్కడే నివసిద్దాం. ఇది మాయతో నిర్మించబడినది, ప్రవేశించడానికి చాలా కష్టమైనది, పూలూ నీరూ తినదగినవీ తాగదగినవీ సమృద్ధిగా ఉన్నది; ఇక్కడ మనకు పురందరుని (ఇంద్రుని) నుండి గానీ, రాఘవుని నుండి గానీ, వానరరాజు నుండి గానీ ఏ భయమూ లేదు.’ దీనితో మరణనిశ్చయానికి బదులుగా జీవనోపాయం ప్రతిపాదించబడుతుంది; నిరాశలో కూడా దారి వెదకడమే మంత్రి కర్తవ్యం. అంగదునికి కూడా అనుకూలమైన ఆ మాట విని నమ్మకం కలిగిన వానరులందరూ అన్నారు — ‘మనం చంపబడకుండా ఉండే ఏర్పాటు ఈనాడే, ఆలస్యం లేకుండా చేయబడుగాక.’ ఇలా మరణనిశ్చయం క్షణంలోనే జీవనసంకల్పంగా మారింది, సర్గ ఒక ఆశాకిరణంతో ముగుస్తుంది. తారుడు వృద్ధుడు, అనుభవజ్ఞుడైన మంత్రి; కాబట్టి అతని మాట అందరికీ ఆమోదయోగ్యమైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి