సర్గ
హనుమంతుని భేదనీతి
అంగదుని గుణవర్ణన, భేదోపాయ ప్రయోగం, లక్ష్మణుని బాణాల భయం, వానరులు విడిచిపోతారనే శంక, సుగ్రీవుని ధార్మికత్వ వర్ణన
నక్షత్రాధిపతి అయిన చంద్రుని వంటి కాంతి గల తారుడు అలా మాట్లాడుతుండగా, అంగదుడు ఆ రాజ్యాన్ని హరించినట్లే అని హనుమంతుడు భావించాడు. వానరులలో చీలిక వస్తే చాలామంది అంగదుని పక్షం వహిస్తారు, బలవంతుడైన అతడు సుగ్రీవుని రాజ్యం నుండి వంచిస్తాడు అని అతని ఆశంక. హనుమంతునికి తెలుసు — ఈ వాలికుమారుడు ఎనిమిది అంగాలు గల బుద్ధితో కూడినవాడు, నాలుగు బలాలతో సమన్వితుడు, పద్నాలుగు గుణాలతో సంపన్నుడు. తేజస్సు, బలం, పరాక్రమాలతో అతడు నిరంతరం నిండుతూ ఉంటాడు, శుక్లపక్షారంభంలో కాంతితో పెరిగే చంద్రుని వలె. బుద్ధిలో బృహస్పతితో సమానుడు, పరాక్రమంలో తండ్రి వంటివాడు, పురందరుడు బృహస్పతి మాటలను వినినట్లు తారుని మాటలను వినేవాడు. ఇలాంటి గుణవంతుడైనా ప్రభువు కార్యంలో అలసిపోయిన అతనిని చూసి, సర్వశాస్త్రవిశారదుడైన హనుమంతుడు అతనిని తన వైపు తిప్పుకోవడానికి ప్రయత్నం మొదలుపెట్టాడు. ఇక్కడ కవి మొదట ప్రశంసను, తరువాత ఉపాయాన్ని ఉంచుతాడు — పాత్ర యొక్క బలం తెలుసుకున్న తరువాతనే నీతిని ప్రయోగించాలి అని. ఈ గుణగణనం హనుమంతుని మనసులోనే జరిగింది, మాటలో కాదు; కాబట్టి అది ఆదరమూ, ఆశంకా రెండూ. తారుని మాటతో బిలంలోకి ప్రవేశించడానికి అందరికీ సమ్మతి కలిగింది; దానితోనే సుగ్రీవుని రాజ్యం చేజారిపోతోందని హనుమంతుడు గ్రహించాడు. బుద్ధి యొక్క ఎనిమిది గుణాలు, నాలుగు బలాలు, పద్నాలుగు రాజగుణాలు — ఇవి హిందీ వ్యాఖ్యానంలోని పాదటిప్పణులలో విస్తారంగా లెక్కించబడ్డాయి; మూలంలో మాత్రం సంఖ్యతో మాత్రమే సూచించబడ్డాయి. దీనివల్ల అంగదుడు కేవలం బలవంతుడే కాదు, రాజ్యం ధరించడానికి యోగ్యుడు కూడా అని సూచించబడుతుంది — అందుకే అతని విరోధం సుగ్రీవునికి మహాభయంకరమైనది.
అతడు నాలుగు ఉపాయాలలో మూడవదాన్ని ప్రయోగిస్తూ, మాటల నైపుణ్యంతో ఆ వానరులందరిలో చీలిక తెచ్చాడు. వారందరూ చీలిపోయిన తరువాత, కోపం అనే ఉపాయంతో కూడిన రకరకాల భయంకరమైన మాటలతో అతడు అంగదుని భయపెట్టాడు — ‘తారాకుమారా, యుద్ధంలో నీవు తండ్రికంటె కూడా తప్పకుండా సమర్థుడవు; తండ్రి కపిరాజ్యాన్ని ఎలా ధరించాడో, అలాగే దృఢంగా ధరించడానికి నీవూ శక్తుడవే. కానీ, వానరశ్రేష్ఠా, వానరులు ఎప్పుడూ చంచలచిత్తులు; కొడుకులూ భార్యలూ లేకుండా నీతో ఉండి వారు నీ ఆజ్ఞలను సహించరు. నీ ఎదుటనే చెబుతున్నాను — వీరు నిన్ను అనుసరించి ఉంటారని అనుకోవద్దు. జాంబవంతుడు, నీలుడు, మహాకపి సుహోత్రుడు ఎలాగో నేనూ అలాగే. వీరందరినీ, నాతో సహా, సామదానాది గుణాలతో గానీ దండంతో గానీ నీవు సుగ్రీవుని నుండి వేరుచేయలేవు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని కౌశలం కనిపిస్తుంది — మొదట అతడు అంగదుని సామర్థ్యాన్ని అంగీకరిస్తాడు, తరువాత అతని ఒంటరితనాన్నే చూపుతాడు. బలం ఉన్నా అనుచరులు లేకపోతే నిష్ఫలం అనేది నీతిసారం. సామం, దానం, భేదం, దండం — ఇవి నాలుగు ఉపాయాలు; వాటిలో మూడవదైన భేదమే ఇక్కడ మొదట ప్రయోగించబడింది, నాలుగవదైన దండం తరువాత. మొదట అనుచరులను వేరుచేసి, తరువాత నాయకుని భయపెట్టడం — ఈ క్రమం శాస్త్రసమ్మతం. ‘ప్రత్యక్షం ప్రవదామి తే’ (నీ ఎదుటనే చెబుతున్నాను) అనే పదంతో హనుమంతుడు కపటం ఆచరించడం లేదు, స్పష్టవాదిత్వంతోనే విశ్వాసం కలిగిస్తున్నాడు.
‘బలవంతునితో విరోధం పెట్టుకొని దుర్బలుడు మౌనంగా కూర్చోవడం కూడా (క్షేమం కాదని) నీతిజ్ఞులు చెబుతారు — కాబట్టి తనను తాను కాపాడుకోవాలనుకునే దుర్బలుడు విరోధం పెట్టుకోకూడదు. నీవు దాది (తల్లి) వలె భావిస్తున్న ఈ బిలం భేదించలేనిదని విన్నది వ్యర్థం; లక్ష్మణుని బాణాలకు దీన్ని చీల్చడం చాలా చిన్నపని. పూర్వం ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని విసిరి చేసినది ఇక్కడ చాలా స్వల్పమే; లక్ష్మణుడు మాత్రం వాడి బాణాలతో దీన్ని ఆకుల దొన్నెలా చీల్చగలడు. లక్ష్మణుని దగ్గర అలాంటి నారాచాలు ఎన్నో ఉన్నాయి — వజ్రాయుధంతో పిడుగుతో సమానమైన స్పర్శ గలవి, పర్వతాలను కూడా బద్దలుకొట్టేవి.’ ఇలా తారుడు చూపిన ఆశ్రయాన్నే హనుమంతుడు నిరాశ్రయం చేస్తున్నాడు. గుహ అనే ఆశ్రయం తల్లివలె కాపాడుతుందని తారుడు కలిగించిన ఆశను అతడు బాణాలతో చీలుస్తున్నాడు; ఆశ్రయం నశించాక శరణాగతి ఒక్కటే మార్గంగా మిగులుతుంది అనేది అతని ఉపాయక్రమం. నీతిశాస్త్రపు సామాన్యసూత్రం ఇక్కడ ఉదహరించబడింది — బలవంతునితో విరోధం పెట్టుకున్న దుర్బలుడు మౌనంగా కూర్చున్నా స్వస్థుడు కాడు, ఎందుకంటే వైరం దానంతట అది శాంతించదు. బిలం భేదించలేనిదని తారుడు గత సర్గలోనే ప్రతిపాదించాడు; దాన్నే హనుమంతుడు ఇంద్రుని వజ్రప్రహారపు దృష్టాంతంతో ఖండిస్తున్నాడు — వజ్రంతో కొద్దిగా చేయబడినది లక్ష్మణుని బాణాలకు సులభం అని.
‘శత్రుతాపనా, నీవు ఇక్కడ ఉండటం మొదలుపెట్టిన వెంటనే, నిశ్చయించుకున్న వానరులందరూ నిన్ను విడిచిపెడతారు. కొడుకులనూ భార్యలనూ తలచుకుంటూ, ఎప్పుడూ కలవరపడుతూ, ఆకలితో, దుఃఖశయ్యలతో బాధపడుతూ వారు నిన్ను వెనుకకు నెట్టేస్తారు. హితం కోరే మిత్రులూ బంధువులూ లేనివాడవై నీవు కదిలే గడ్డిపోచకు కూడా తీవ్రంగా కలవరపడతావు. దారితప్పినవానిని చంపాలని వచ్చే, భయంకరమైన, మహావేగం గల, ఎదిరించలేని లక్ష్మణుని బాణాలు నిన్ను చంపకుండా ఉండటం ఎప్పటికీ సంభవించదు.’ ఈ మాటలతో హనుమంతుడు అంగదుని ఎదుట ఒంటరి జీవితపు చిత్రాన్ని నిలుపుతున్నాడు — ఆకలి, భయం, నిద్రలేమి, బంధువుల ఎడబాటు. ఈనాడు మరణమే మేలు అనుకునేవాని ఎదుట మరణం కంటె కూడా కష్టమైన జీవితాన్ని చూపడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తున్నాడు; దానితోనే అతని నిశ్చయం సడలుతుంది. ఆకలి, భార్యాపుత్రుల జ్ఞాపకం, కఠినమైన పడక — ఈ మూడు కారణాలతో అనుచరులు క్రమంగా విడిచిపోతారనేది లోకానుభవసిద్ధం. ‘పృష్ఠతః కరిష్యంతి’ (వెనుకకు నెట్టేస్తారు) అనే ప్రయోగం మర్మస్పర్శి — విడిచిపెట్టడం హఠాత్తుగా కాదు, మెల్లమెల్లగా వెనుకకు నెట్టడంతో జరుగుతుంది. ‘అపవృత్తమ్’ (దారితప్పినవాడు) అనే పదం స్వధర్మం నుండి విముఖుడైనవానిని సూచిస్తుంది; రామకార్యం నుండి విముఖుడైనవానికి వధ తప్పదు అనేది భయానికి మూలం.
‘మాతో కలిసి వెళ్ళి వినయంగా సమీపించిన నిన్ను సుగ్రీవుడు వరుసక్రమంలో రాజ్యంలో నిలుపుతాడు. నీ పినతండ్రి ధర్మరాజు, ప్రీతిని కోరేవాడు, దృఢవ్రతుడు, శుచి, సత్యప్రతిజ్ఞుడు; అతడు నిన్ను ఎన్నడూ నాశనం చేయడు. అతడు నీ తల్లికి ప్రియం చేయాలనుకునేవాడు, ఆమె కోసమే అతని జీవితం; అతనికి వేరే సంతానం లేదు — కాబట్టి, అంగదా, వెళదాం.’ భేదంతో మొదలైన మాట సామంతోనే ముగుస్తుంది; తారకు ఉన్న పుత్రస్నేహం, సుగ్రీవునికి సంతానం లేకపోవడం, రాజ్యానికి వారసత్వం — ఈ మూడింటినీ ఒకచోట కూర్చి హనుమంతుడు అతడు తిరిగిరావడాన్ని యుక్తియుక్తం చేస్తున్నాడు. ‘గమ్యతామ్’ (వెళదాం) అనే భావప్రయోగంతో ఆజ్ఞ కాదు, వినయపూర్వకమైన నివేదనే సూచించబడింది. ఇలా భేదంతో మొదలైన ఉపాయం సామంతో ముగిసింది; హనుమంతుని మాట దండ, భేద, సామాల ఏకత్ర సన్నివేశం అని చెప్పవచ్చు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥