॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 55వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

అంగదునితో కలిసి వానరుల ప్రాయోపవేశం

సుగ్రీవుని దోషాలను చెప్పడం, అంగదునికి వధభయం, సందేశం, దర్భలపై కూర్చోవడం, వానరులు కలిసి మరణించాలని నిశ్చయించడం

వినయంతో కూడిన, ధర్మయుక్తమైన, ప్రభువు పట్ల గౌరవంతో నిండిన హనుమంతుని మాట విని అంగదుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘స్థిరత్వం, ఆత్మశుద్ధి, మనఃశుద్ధి, క్రూరత్వం లేకపోవడం, సరళత్వం, పరాక్రమం, ధైర్యం — ఇవేవీ సుగ్రీవునిలో లేవు. అన్న బ్రతికి ఉండగానే, ధర్మం ప్రకారం తల్లితో సమానమైన అతని ప్రియమైన పట్టపురాణిని, నీచుడై స్వీకరించినవాడు ధర్మం తెలిసినవాడని ఎలా చెప్పగలం? యుద్ధానికి నియమించబడిన అన్న (బిలంలో ఉండగా) బిలపు ముఖాన్ని మూసివేసిన ఆ దురాత్ముడు ధర్మజ్ఞుడు ఎలా అవుతాడు? సత్యాన్ని సాక్షిగా పెట్టుకొని చేయి పట్టుకొని (మైత్రి చేసుకొని), తనకు ఉపకారం చేసిన మహాయశస్వి రాఘవుని మరచిపోయినవాడు ఇంకెవరి ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకుంటాడు? అధర్మభయంతో కాక లక్ష్మణుని భయంతోనే సీతను వెదకమని ఆజ్ఞాపించినవానిలో ధర్మం ఎలా ఉంటుంది? పాపి, కృతఘ్నుడు, మాట తప్పినవాడు, చంచలస్వభావుడు అయిన అతనిని ఏ ఆర్యుడు ఎన్నడైనా నమ్ముతాడు — ముఖ్యంగా అతని వంశంలోనే పుట్టినవాడు?’ ఇక్కడ అంగదుడు క్రమంగా మూడు అపరాధాలను లెక్కిస్తాడు — తారను స్వీకరించడం, బిలపు ముఖాన్ని మూయడం, రాముని ఉపకారాన్ని మరచిపోవడం. హనుమంతుని మాట ధర్మయుక్తమైనది; కానీ అంగదుడు ‘ధర్మం’ అనే మాటనే పట్టుకొని బదులిస్తాడు — ధర్మం చెప్పే సుగ్రీవుడే అధార్మికుడు అని. ‘తత్కులీనః’ (అతని వంశంలో పుట్టినవాడు) అనే పదంతో అతడు తననే సూచించుకుంటున్నాడు — అతని వంశంలోనే పుట్టినవాడే ఎక్కువ శంకించదగినవాడు, ఎందుకంటే రాజ్యం కోసం పోటీ అక్కడే సంభవిస్తుంది. రుమాహరణం వాలి చేసినది, దానికి ప్రతీకారంగా సుగ్రీవుడు తారను గ్రహించాడు — ఈ పూర్వవృత్తాంతం ఇక్కడ గుర్తుచేయబడింది. ‘కస్య సుకృతం స్మరేత్’ (ఇంకెవరి ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకుంటాడు?) అనే ప్రశ్నతో అంగదుడు లోకనీతినే బయటపెడతాడు — అత్యంత గొప్ప ఉపకారాన్ని మరచినవాని నుండి చిన్న ఉపకారం చేసినవానికి ఏ ఆశ? ఆరు శ్లోకాలలో ఆరు దోషాలు లెక్కించబడ్డాయి, ఏడవదానిలో వాటి నిష్కర్షం చెప్పబడింది. ఇలా అతని మాట కేవలం ఆవేశం నుండి పుట్టినది కాదు, క్రమబద్ధమైన అభియోగపత్రం వంటిది.

‘రాజ్యంలో తన సొంత కొడుకునే నిలపాలి — గుణవంతుడైనా గుణహీనుడైనా; ఇలా భావించే సుగ్రీవుడు శత్రువంశంలో పుట్టిన నన్ను ఎలా బతకనిస్తాడు? రహస్యం బయటపడినవాడినై, అపరాధం చేసినవాడినై, శక్తి సడలినవాడినై నేను కిష్కింధ చేరి, అనాథ వలె దుర్బలుడనై ఎలా బతకగలను? రాజ్యం కారణంగా ఆ శఠుడు, క్రూరుడు, నిర్దయుడు నన్ను రహస్యదండనకు గానీ బంధనానికి గానీ గురిచేస్తాడు. బంధనం కంటె, కుంగిపోవడం కంటె నాకు ప్రాయోపవేశమే మేలు. అందరూ నాకు అనుమతి ఇవ్వండి, వానరులు ఇళ్ళకు వెళ్ళండి. మీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — నేను నగరానికి వెళ్ళను; ఇక్కడే ప్రాయోపవేశం చేస్తాను; మరణమే నాకు మేలు.’ ‘భిన్నమంత్రః’ (రహస్యం బయటపడినవాడు) అనే పదంతో అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు — తారుని రహస్యాలోచన బయటపడింది, కాబట్టి రాజద్రోహపు ఆరోపణ కూడా తనమీద నిలుస్తుంది. ఇలా హనుమంతుని భేదవాక్యం ప్రత్యక్షంగా తిరస్కరించబడలేదు, దానివల్లనే అంగదుని భయం మరింత దృఢమైంది. రాజ్యకాంక్ష పినతండ్రి అనే సంబంధాన్ని కూడా దాటిపోతుందని అంగదుని దృఢమైన నమ్మకం. ‘అనాథ ఇవ’ (అనాథ వలె) అనే ఉపమానంతో అతడు తండ్రి మరణాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — వాలి బ్రతికి ఉండగా అతనికి ఏ చింతా లేదు. బంధనం మరణం కంటె కూడా భరించరానిది అనేది క్షత్రియ మనస్తత్వం; కాబట్టి అతడు స్వేచ్ఛగా మరణాన్ని ఎంచుకుంటున్నాడు. ‘అనుజానంతు మాం సర్వే’ (అందరూ నాకు అనుమతి ఇవ్వండి) అనే మాటతో అతడు ఇతరులు తనతో కలిసి మరణించాలని కోరడం లేదు, కేవలం తన నిర్ణయాన్నే ప్రకటిస్తున్నాడు.

‘రాజుకు నమస్కరించి క్షేమం అడగండి; బలశాలులైన రాఘవులిద్దరికీ కూడా నమస్కరించి అడగండి. నా పినతండ్రి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవునికీ, తల్లి రుమకూ — ఇద్దరికీ ఆరోగ్యపూర్వకంగా క్షేమం చెప్పండి. నా తల్లి తారను ఓదార్చవలసింది; ఆమె స్వభావంగానే కొడుకుపై ప్రేమ గలది, దయ గలది, దీనురాలు. నేను ఇక్కడ నశించానని విని ఆమె నిశ్చయంగా ప్రాణం విడుస్తుంది.’ ఇంతమాత్రం మాట చెప్పి, ఆ వృద్ధులకు నమస్కరించి, అంగదుడు ఏడుస్తూ, దుఃఖిత మనస్సుతో నేలమీద దర్భలపై కూర్చున్నాడు. పినతండ్రిపై కోపం, తల్లిపై కరుణ — ఈ రెండింటి మధ్య నిలిచిన బాలుని వలె అతడు చివరికి తల్లిని గురించే చింతిస్తున్నాడు. సందేశంలో సుగ్రీవుడు ‘తాతః’ (తండ్రీ) అని, రుమ ‘మాతా’ (తల్లి) అని సంబోధించబడ్డారు — నిందించిన తరువాత కూడా కులమర్యాద విడువబడలేదని ఇక్కడ గమనించాలి. మరణసమయంలో కూడా అతడు క్రమంగా అందరినీ తలచుకుంటాడు — రాజును, రామలక్ష్మణులను, సుగ్రీవుని, రుమను, తారను. ఈ క్రమమే అతని కులీనత్వాన్ని సూచిస్తుంది. తార విషయంలో ‘తపస్వినీ’ (దీనురాలు) అనే పదం కరుణరసానికి పరాకాష్ఠ — పుత్రశోకంతో ఆమె ప్రాణం విడుస్తుందని అతనికి స్వయంగా తెలుసు, అయినా అతడు నిశ్చయం నుండి చలించడు.

అతడు అక్కడ కూర్చోగానే వానరశ్రేష్ఠులు ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో కళ్ళనుండి వేడి కన్నీరు కార్చారు. సుగ్రీవుని నిందిస్తూ, వాలిని ప్రశంసిస్తూ, వారందరూ అంగదుని చుట్టుముట్టి ప్రాయోపవేశం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నారు. వాలికుమారుని ఆ మాటను గ్రహించి వానరశ్రేష్ఠులు నీటిని స్పృశించి (ఆచమించి), తూర్పుముఖంగా, దక్షిణం వైపు కొనలు గల దర్భలపై, ఉత్తరతీరాన్ని ఆశ్రయించి కూర్చున్నారు. మరణించిన వాలికి ప్రశంస, బ్రతికి ఉన్న సుగ్రీవునికి నింద — ఇలా వానరసమాజపు చీలిన హృదయం ఇక్కడ ప్రకటమైంది. నీటిని స్పృశించడం, తూర్పుముఖంగా ఉండటం, దక్షిణాగ్రాలైన దర్భలు, ఉత్తరతీరం — ఇవన్నీ శాస్త్రోక్తమైన మరణవ్రతపు అంగాలు; కాబట్టి వారి నిశ్చయం కేవలం ఆవేశం నుండి పుట్టినది కాదు, విధిపూర్వకమైనది. అంగదుని ఒంటరి నిశ్చయం అందరి నిశ్చయమైంది; హనుమంతుని భేదోపాయం ఇక్కడ విపరీతఫలాన్ని ఇచ్చిందని గమనించాలి — ఎవరిని విడదీయాలనుకున్నాడో వారే మరింత ఏకమయ్యారు. ‘పరివార్య’ (చుట్టుముట్టి) అనే పదంతో వారు యువరాజును చుట్టూ ఆవరించి నిలిచారని సూచించబడుతుంది; మరణసమయంలో కూడా రక్షణభావం విడువబడలేదు.

‘ఇదే తగినది’ అని మరణించగోరిన వానరశ్రేష్ఠులు అన్నారు. రాముని వనవాసం, దశరథుని మరణం, జనస్థానంలోని వధ, జటాయువు వధ, వైదేహి అపహరణ, వాలి వధ, రాముని కోపం — వీటి గురించి మాట్లాడుకుంటున్న ఆ వానరులకు భయం వచ్చింది. మహాపర్వతశిఖరాల వంటి అనేకమంది వానరులు కూర్చోవడంతో ఆ పర్వతం, దాని గుహాంతరాలు ప్రతిధ్వనించగా, బిగ్గరగా గర్జిస్తున్న మేఘాలతో కూడిన ఆకాశం వలె అయింది. మరణసభలో పూర్వవృత్తాంతాలను స్మరించడమే కొత్త భయానికి కారణమైంది. ఈ దుఃఖస్థానాలు క్రమంగా అయోధ్య, దండకారణ్యం, కిష్కింధల కథలను గుర్తుచేస్తాయి; ఒక్క శ్లోకద్వయంలోనే పూర్వవృత్తాంతమంతా సంగ్రహించబడింది. చివరికి పర్వతపు ప్రతిధ్వని వారి శోకానికి బాహ్యమైన ప్రతిబింబం వలె వర్ణించబడింది — మేఘగర్జన వలె ఆ ధ్వనిసమూహం ఆకాశాన్నే నింపుతుంది. ‘భయమాగతమ్’ (భయం వచ్చింది) అనే పదం చివర ఉంది; తరువాతి సర్గలో ఆ భయం సంపాతి రూపంలో సాక్షాత్తుగా ప్రత్యక్షమవుతుందని సూచన.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి