॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 56వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సంపాతి దర్శనం

గృధ్రరాజు రాక, వానరుల భయం, అంగదుడు జటాయువును స్మరించడం, సంపాతి శోకం, కిందికి దించమని ప్రార్థన

ఆ వానరులందరూ ప్రాయోపవేశం చేసి కూర్చున్న పర్వతప్రదేశానికి గృధ్రరాజు వచ్చాడు. సంపాతి అనే పేరు గల, చిరంజీవి అయిన పక్షి, జటాయువు సోదరుడు, శ్రీమంతుడు, బలపౌరుషాలకు ప్రసిద్ధుడు — అతడు మహాపర్వతమైన వింధ్యపు గుహ నుండి బయటికి వచ్చి, కూర్చున్న వానరులను చూసి, సంతోషించిన మనస్సుతో ఇలా అన్నాడు — ‘లోకంలో విధి మనిషిని తన విధానంతోనే అనుసరిస్తుంది అంటారు; అలాగే ఈ ఆహారం చాలాకాలం తరువాత తనంతట తానే నా దగ్గరికి వచ్చింది. ఈ వానరులలో వరుసగా చనిపోయినవారిని ఒక్కొక్కరిని తింటాను.’ ఆ పక్షి ఆ వానరులను చూసి ఈ మాట అన్నాడు. కర్మఫలం తనంతట తానే వచ్చి చేరుతుంది అనే సిద్ధాంతాన్ని గృధ్రం ఇక్కడ తన సుఖానికి వాడుకుంటున్నాడు; అదే సిద్ధాంతపు విపరీతరూపాన్ని వానరులు అనుభవిస్తున్నారు — ఒకనికి ఆహారం లభించడం ఇతరులకు మరణం. సర్గారంభంలోనే కవి విరోధాన్ని ఉంచుతాడు — చనిపోవాలని నిశ్చయించుకున్నవారి దగ్గరికే భక్షకుడు వచ్చాడు. సంపాతి పరిచయం మూడు పదాలతో ఇవ్వబడింది — చిరంజీవి, జటాయువు సోదరుడు, బలపౌరుషాలకు ప్రసిద్ధుడు; ఈ మూడింటిలోనే తరువాతి కథాంశమంతటికీ బీజం ఉంది, ఎందుకంటే జటాయువుతో సంబంధమే అతనిని వానరులకు సహాయకునిగా చేస్తుంది. ‘హృష్టాత్మా’ (సంతోషించిన మనస్సు గలవాడు) అనే పదం కరుణాపూరితమైనది — అతని సంతోషానికి కారణమైనదే ఇతరుల మరణానికి కారణం. ‘పరంపరాణాం మృతం మృతమ్’ (వరుసగా చనిపోయినవారిని ఒక్కొక్కరిని) అనే ఆవృత్తితో దీర్ఘకాలపు భక్షణక్రమం సూచించబడింది; పక్షి హఠాత్తుగా దాడి చేయదు, మరణం కోసమే ఎదురుచూస్తాడు.

ఆహారంపై ఆశపడిన ఆ పక్షి మాట విని, చాలా కలవరపడిన అంగదుడు హనుమంతునితో అన్నాడు — ‘చూడు, సీత అనే నెపంతో సాక్షాత్తూ వైవస్వతుడైన యముడే వానరుల వినాశం కోసం ఈ ప్రదేశానికి వచ్చాడు. రాముని కార్యం చేయలేదు, రాజాజ్ఞనూ నెరవేర్చలేదు; వానరులకు ఈ ఊహించని ఆపద హఠాత్తుగా వచ్చిపడింది. వైదేహికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో గృధ్రరాజు జటాయువు అక్కడ చేసిన కార్యాన్ని మీరు పూర్తిగా విన్నారు కదా. అలాగే అన్ని ప్రాణులూ — పశుపక్షిజాతిలో పుట్టినవి కూడా — మనలాగే ప్రాణాలు విడిచి రామునికి ప్రియం చేస్తున్నాయి. స్నేహంతో, కారుణ్యంతో కట్టుబడి అవి ఒకదానికొకటి ఉపకారం చేసుకుంటాయి; కాబట్టి అతనికి ఉపకారం కోసం మిమ్మల్ని మీరే విడిచిపెట్టండి.’ ఇక్కడ అంగదుడు మరణానికి కారణాన్నే మార్చేస్తున్నాడు — సుగ్రీవుని భయం వల్ల కాదు, రామునికి ఉపకారం కోసమే ప్రాణత్యాగం శ్రేయస్కరం అని. ‘సాక్షాద్ వైవస్వతో యమః’ (సాక్షాత్తూ వైవస్వతుడైన యముడు) అనే ఉత్ప్రేక్షతో అంగదుడు గృధ్రాన్ని మృత్యుదేవతగా భావిస్తున్నాడు. అతనికి రెండు శోకాలు — కార్యం సిద్ధించకపోవడం, అకాలమరణం; కానీ వెంటనే అతడు వాటిపై మూడవ భావాన్ని ఆరోపిస్తాడు — రాముని కోసం మరణం వ్యర్థం కాదు అని. జటాయువు దృష్టాంతం ఇక్కడ మూలభూతమైనది; పక్షి కూడా చేసినదాన్ని వానరులు కూడా చేయాలి అని. ‘స్నేహకారుణ్యయంత్రితాః’ (స్నేహకారుణ్యాలతో కట్టుబడినవి) అనే పదంతో ప్రాణుల పరస్పరోపకారం స్వభావసిద్ధమైనది, కేవలం విధినియతమైనది కాదు అని చెప్పబడింది. ఇలా అంగదుని మాట ఇక్కడ శోకం నుండి ధర్మోపదేశంగా పరిణమిస్తుంది.

‘ధర్మజ్ఞుడైన జటాయువు ఒక్కడే రామునికి ప్రియం చేశాడు. మనం మాత్రం రాఘవుని కోసం అలసిపోయి, ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధపడి, దుర్గమారణ్యాలలో తిరిగినా, మైథిలిని చూడలేకపోతున్నాం. ఆ గృధ్రరాజే సుఖి — యుద్ధంలో రావణుని చేతిలో చనిపోయి, సుగ్రీవుని భయం నుండి విముక్తుడై, పరమగతిని పొందాడు. జటాయువు వినాశంతో, రాజు దశరథుని మరణంతో, వైదేహి అపహరణతో వానరులు ప్రాణసంశయంలో పడ్డారు. రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి అడవిలో నివసించడం, రాఘవుని బాణంతో వాలి వధ, రాముని కోపంతో రాక్షసులందరి వధ — ఈ వికారమంతా కైకేయి వరదానం వల్లనే జరిగింది.’ ఒక్క వరదానపు ఫలం అయోధ్యనూ దండకారణ్యాన్నీ కిష్కింధనూ లంకనూ వ్యాపిస్తుందని కవి ఇక్కడ సూచిస్తున్నాడు. ‘సుగ్రీవభయాద్ ముక్తః’ (సుగ్రీవుని భయం నుండి విముక్తుడు) అనే పదంలో తీవ్రమైన వ్యంగ్యం ఉంది — చనిపోయినా జటాయువు వానరుల కంటె సుఖి, ఎందుకంటే అతనిపై సుగ్రీవుని దండన లేదు. 16వ శ్లోకంలో అంగదుడు దుఃఖపరంపరకు మూలాన్ని ఒకచోట చూపుతాడు — కైకేయి వరదానం; దానివల్లనే వనవాసం, దానివల్లనే సీతాపహరణం, దానివల్లనే వాలివధ, దానివల్లనే వానరుల ఈ మరణవ్రతం. ఈ కారణమాల రామాయణ కథాంశమంతటినీ ఒకే సూత్రంలో గుచ్చుతుంది. ‘సంశయం గతాః’ (సంశయంలో పడ్డారు) అనే పదంతో ప్రాణానికే సంశయం చెప్పబడింది, మనస్సుకు కాదు; వానరుల స్థితి ఇక్కడ కథలోని అత్యంత దిగువ బిందువును చేరింది.

మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడిన ఆ దుఃఖకరమైన మాట విని, నేలమీద పడి ఉన్న వానరులను చూసి, మనసు తీవ్రంగా తల్లడిల్లిన మహాబుద్ధిమంతుడైన ఆ గృధ్రరాజు దీనంగా పలికాడు. అంగదుని నోటినుండి వచ్చిన ఆ మాట విని, వాడి ముక్కు గల, గంభీరమైన స్వరం గల ఆ గృధ్రం ఇలా అన్నాడు — ‘నా ప్రాణాల కంటె కూడా ప్రియమైన నా సోదరుడు జటాయువు వధను తన మాటతో, నా మనసును కంపింపజేస్తున్నట్లు, ప్రకటిస్తున్న ఇతడు ఎవరు? జనస్థానంలో రాక్షసునికీ గృధ్రానికీ యుద్ధం ఎలా జరిగింది? సోదరుని ఈ పేరు చాలాకాలం తరువాత ఈనాడు విన్నాను.’ ‘కంపయన్నివ’ (కంపింపజేస్తున్నట్లు) అనే ఉపమానంతో కవి చూపుతున్నాడు — శరీరం కంపించడం లేదు, మనసే కంపిస్తోంది; అదే మరింత గాఢమైన దుఃఖం. తినాలనే కోరికతో వచ్చిన పక్షి సోదరుని పేరు విని హఠాత్తుగా మారిపోయాడు; ‘భృశచకితమతిః’ (మనసు తీవ్రంగా తల్లడిల్లినవాడు) అనే పదంతో అతని మనసులోని ఆకస్మిక పరివర్తన సూచించబడింది. ‘మహామతిః’ (మహాబుద్ధిమంతుడు) అనే విశేషణం కూడా సూచిస్తుంది — అతడు కేవలం పక్షి కాదు, వివేకి; అందుకే అతని శోకం దీనమైనది, కోపం కాదు. వానరుల మాట అనుకీర్తితమైనది, అంటే మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడినది; దానివల్లనే సోదరుని పేరు అతని చెవుల్లో పడింది. ‘గిరా ఘోషయతి’ (మాటతో ప్రకటిస్తున్నాడు) అనే ప్రయోగంతో అతడు స్వయంగా కూడా నమ్మలేకపోతున్నాడని సూచించబడుతుంది — విన్నది నిజమా, భ్రమా అని అతని సందేహం.

‘గుణజ్ఞుడూ, పరాక్రమాలతో ప్రశంసనీయుడూ అయిన నా తమ్ముని ప్రస్తావనతో అతిదీర్ఘకాలం తరువాత నేను సంతోషించాను. కాబట్టి, వానరశ్రేష్ఠులారా, ఈ పర్వతదుర్గం నుండి మీరు నన్ను కిందికి దించాలని కోరుతున్నాను; అతని వినాశం గురించి వినాలనుకుంటున్నాను. జనస్థానంలో నివసించే నా సోదరుడు జటాయువుకు దశరథుడు ఎలా సఖుడయ్యాడు — రాముడు ఎవరికి ప్రియమైన కుమారుడో, జ్యేష్ఠుడో, పెద్దలకు ప్రియమైనవాడో ఆ దశరథుడు? సూర్యకిరణాలతో రెక్కలు కాలిపోయినందువల్ల నేను కదలలేను; శత్రుదమనులారా, ఈ పర్వతం నుండి కిందికి దిగాలనుకుంటున్నాను.’ తినాలనే కోరికతో వచ్చిన గృధ్రం సోదరుని పేరు వినగానే హఠాత్తుగా శోకాకులుడయ్యాడు; వానరుల భయం ఇక్కడ ఆశగా పరిణమించింది. ‘యవీయసః’ (తమ్ముని) అనే పదంతో సంపాతి అన్న అని తెలుస్తుంది; తమ్మునిపై అన్నకు ఉన్న స్నేహం ఇక్కడ ప్రకటమైంది. రెక్కలు కాలిపోయిన కథ తరువాతి సర్గలలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ మాత్రం అతని అసమర్థతకు కారణంగా సూచించబడింది. ‘అవతారితుమ్’ (కిందికి దించమని) అనే యాచనే కథలో మలుపు — భక్షకుడుగా ఉన్నవాడు యాచకుడయ్యాడు; వానరుల భయం స్థానంలో ఆశ ఉదయించింది. ఇలా సర్గ ప్రశ్నతో ముగుస్తుంది, సమాధానం తరువాతి సర్గలో ఇవ్వబడుతుంది. ఇక్కడ 24వ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి