॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 49వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

అంగద గంధమాదనుల ఆశ్వాసనం

అలసిన వానరులను అంగదుడు ఆశ్వాసించడం, నిర్వేదం విడువమనే ఉపదేశం, గంధమాదనుని సమర్థన, రజతపర్వతంపై మళ్ళీ అన్వేషణ

శ్రమతో అలసిపోయినా మహాప్రాజ్ఞుడైన అంగదుడు వానరులందరినీ ఊరడించి నెమ్మదిగా ఇలా అన్నాడు. అలసినవారిని ఓదార్చడం నాయకుని మొదటి కర్తవ్యం, తరువాత కార్యాన్ని గుర్తుచేయడం — యువరాజు ఇక్కడ అదే చేస్తున్నాడు. ‘వనాలూ కొండలూ నదులూ దుర్గాలూ దట్టమైన అడవులూ లోయలూ కొండగుహలూ — అన్నిటినీ మనం అంతటా వెదికాం. అక్కడక్కడ మనమందరం కలిసి అన్వేషించినా జానకి కనిపించడం లేదు; సీతను అపహరించిన దుష్కర్ముడైన రాక్షసుడు కూడా దొరకడం లేదు. మనకు చాలా కాలం గడిచిపోయింది, సుగ్రీవుడు ఉగ్రమైన శాసనం గలవాడు. కాబట్టి మీరందరూ కలిసి మళ్ళీ అన్నివైపులా వెదకండి.’ కాలక్షయం, రాజశాసనం — ఈ రెండే ఇక్కడ ప్రేరకహేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి. అంగదుడు బెదిరించడు, ఉపేక్షించడూ లేదు; తానే అలసిపోయినవాడు కాబట్టి ఇతరుల శ్రమను తెలుసుకుంటాడు, అందుకే మృదువచనంతోనే కార్యంలో నియోగిస్తాడు. ‘శనైః’ (నెమ్మదిగా) అనే పదంతో వక్త మెల్లని వాణి సూచించబడుతుంది; దానితో అది అలసినవారి చెవులలోకి సుఖంగా ప్రవేశిస్తుంది. తండ్రి వధ తరువాత కూడా ఈ వాలిపుత్రుడు రాజకార్యంలో నిష్ఠను విడువడని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

‘సోమరితనాన్నీ, శోకాన్నీ, ముంచుకొస్తున్న నిద్రనూ విడిచిపెట్టి, జనకాత్మజను మనం చూడగలిగేలా సీతను వెదకండి. నిర్వేదం లేకపోవడం (నిరుత్సాహపడకపోవడం), దక్షత, మనస్సు ఓడిపోకపోవడం — ఈ మూడూ కార్యసిద్ధిని కలిగిస్తాయని విద్వాంసులు అంటారు; అందుకే నేను ఇది చెబుతున్నాను. ఈ రోజు కూడా వనవాసులు ఈ దుర్గమవనాన్ని వెదకాలి; ఖేదాన్ని విడిచి మళ్ళీ వనమంతటినీ వెదకాలి. చేసేవానికి కర్మఫలం తప్పక కనిపిస్తుంది; నిర్వేదం పొంది ప్రయత్నాన్ని విరమించడం ఎంతమాత్రం తగదు.’ ‘అనిర్వేదః’ (నిరుత్సాహపడకపోవడం) అనే పదం రామాయణంలో ఎన్నోచోట్ల ఉద్యమానికి మూలంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది; ఇక్కడ కూడా అదే సారం. సోమరితనం, శోకం, నిద్ర అనే మూడు శత్రువులు; నిర్వేదరాహిత్యం, దక్షత, మనోపరాజయం లేకపోవడం అనే మూడు ఆయుధాలు — ఇలా రెండు పక్షాల సామంజస్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా రచించాడు. ‘కుర్వతాం ఫలం దృశ్యతే’ (చేసేవారికి ఫలం కనిపిస్తుంది) అనే సామాన్యనియమాన్ని చెప్పి, దానితోనే ప్రత్యేకమైన అన్వేషణలో ప్రవృత్తిని సాధిస్తున్నాడు. శ్రమకు పరిహారం విశ్రాంతి కాదు, మళ్ళీ ప్రవృత్తి కావడమే అని అంగదుని మతం.

‘సుగ్రీవుడు కోపిష్ఠి అయిన రాజు, తీక్ష్ణమైన దండం విధించేవాడు; వానరులారా, కాబట్టి అతనికీ మహాత్ముడైన రామునికీ ఎల్లప్పుడూ భయపడాలి. ఇది మీ హితం కోసమే నేను చెప్పాను; మీకు నచ్చితే చేయండి. లేదా అందరికీ ఏది తగినదో అది చెప్పండి.’ యువరాజు తన ఆజ్ఞను రుద్దడు, సభ అభిప్రాయాన్ని కూడా అడుగుతాడు — ఇదే నీతిరీతి. భయమూ హితమూ రెండూ ఇక్కడ హేతువులుగా చూపబడ్డాయి; కేవలం భయంతో కార్యం సిద్ధించదు, కేవలం హితోపదేశంతో ఏమరుపాటు తొలగదు. సుగ్రీవుని కోపమూ రాముని గొప్పతనమూ — రెంటినీ స్మరించడంతో వానరులు మళ్ళీ సిద్ధమయ్యారు. ఇక్కడ రాజభయమూ ధర్మభయమూ కలిసి వానరుల ఏమరుపాటును నివారిస్తాయి.

అంగదుని మాట విని గంధమాదనుడు దాహంతో, శ్రమతో అలసిన, అయినా స్పష్టమైన వాక్కుతో ఇలా అన్నాడు — ‘అంగదుడు చెప్పినది నిజంగా మీకు తగినది, హితమైనది, అనుకూలమైనది; ఇతని మాట ప్రకారం చేయండి. మళ్ళీ కొండలనూ గుహలనూ శిలలనూ శూన్యమైన అడవులనూ కొండజలపాతాలనూ వెదుకుదాం. మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు నిర్దేశించిన స్థానాలన్నిటినీ, అందరూ కలిసి, వనాన్నీ కొండదుర్గాలనూ వెదకాలి.’ వృద్ధుని సమర్థనతో యువరాజు మాటకు బలం లభిస్తుంది; ఒకని ఉత్సాహం ఇతరులలోకి సంచరిస్తుంది. ‘పిపాసాశ్రమఖిన్నయా’ (దాహంతో శ్రమతో అలసిన) అనే విశేషణంతో వక్త శరీరదౌర్బల్యం సూచించబడుతుంది, ‘వ్యక్తయా’ (స్పష్టమైన) అనేది అతని నిశ్చయం — శరీరం అలసినా వాణి స్పష్టంగానే ఉంది. ఇక్కడ గంధమాదనుడు కొత్తగా ఏమీ చెప్పడు, ముందు చెప్పినదానినే దృఢపరుస్తాడు; సభలో రెండవవాని సమర్థనే నిర్ణయాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. మళ్ళీ వెదకవలసిన స్థానాలు కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి — కొండలు, గుహలు, శిలలు, శూన్యారణ్యాలు, జలపాతాలు.

తరువాత ఆ మహాబలవంతులైన వానరులు లేచి మళ్ళీ వింధ్యారణ్యాలతో నిండిన దక్షిణ దిక్కులో సంచరించారు. వారు శరత్కాలమేఘం వంటి, శోభాయమానమైన, శిఖరాలు గల, లోయలు గల రజతపర్వతాన్ని ఎక్కి, అక్కడ రమణీయమైన లొద్దుగవనాన్నీ ఏడాకుల పాల (సప్తపర్ణ) వనాలనూ సీతను చూడాలనే కోరికతో వెదుకుతూ ఉన్నారు. దాని శిఖరాన్ని ఎక్కిన ఆ మహాపరాక్రమవంతులు అలసిపోయారు, కాని రాముని ప్రియమహిషి వైదేహిని చూడలేదు. శరన్మేఘ ఉపమానం తెల్లదనాన్ని సూచిస్తుంది; రజతపర్వతం (వెండికొండ) అనే పేరుతో కూడా అదే ద్యోతకమవుతుంది. వృక్షవిశేషాల పేర్లు తీసుకోవడంతో కవి దేశవైశిష్ట్యాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు; లొద్దుగ, సప్తపర్ణం దక్షిణాపథంలో ప్రసిద్ధమైన వృక్షాలు. శిఖరారోహణం అన్వేషణకు పరాకాష్ఠ, అయినా ఫలం లేదు — ఇదే వానరుల వేదన. ‘విపులవిక్రమాః’ (మహాపరాక్రమవంతులు) అనే విశేషణంతో వారి సామర్థ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది; దానితో శ్రమ దౌర్బల్యం వల్ల కాదు, కార్యం దుష్కరమైనందువల్ల అని తెలుస్తుంది. రజతపర్వత శిఖరంపై సీత కనిపించకపోవడం కథలోని ఉత్కంఠను మరింత పెంచుతుంది. దిగ్విభాగం గత సర్గలో జరిగింది, ఇక్కడ దాని అనుష్ఠానమే వర్ణించబడుతోంది.

ఎన్నో గుహలు గల ఆ పర్వతం కంటికి కనిపించగానే వారు అన్నివైపులా చూస్తూ దానిని ఎక్కారు. తరువాత నేలకు దిగి, అలసిపోయి, స్పృహ తప్పినట్లుగా ఒక ముహూర్తం అక్కడ చెట్టుమొదట ఆశ్రయించి ఉన్నారు. ముహూర్తకాలం సేదతీరి, శ్రమ కొంత తగ్గిన వారు మళ్ళీ దక్షిణ దిక్కునంతటినీ వెదకడానికి సిద్ధమయ్యారు. హనుమంతుడు ప్రముఖుడుగా గల వానరశ్రేష్ఠులు బయలుదేరి, వింధ్యాన్నే మొదలుగా చేసుకొని అన్నివైపులా సంచరించారు. ఇలా ఈ సర్గ శ్రమతో ఆగిపోదు, పునరుద్యమంతోనే ముగుస్తుంది. ముహూర్తమాత్రపు విశ్రాంతి కూడా చాలు — అని వానరుల ధైర్యం చూపబడింది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ అగ్రణిగా చెప్పబడుతుంది; ఇది తరువాతి సర్గలలో అతని మాహాత్మ్యానికి సూచనే. సర్గ ఆరంభంలో అంగదుని వాక్యం, చివర హనుమంతుని ప్రయాణం — ఉపదేశమూ కర్మా రెంటినీ కలిపి కవి కథను ముందుకు నడిపిస్తున్నాడు. వింధ్యమే మొదటి లక్ష్యం, ఎందుకంటే సుగ్రీవుడు దానినే మొదట నిర్దేశించాడు. శ్రమ, విశ్రాంతి, ఉద్యమం అనే క్రమంలో కథ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి