- सन्धिः
- महा + प्राज्ञ → महाप्राज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महान् प्राज्ञः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
కిష్కింధాకాండ — 49వ సర్గ
అంగద గంధమాదనుల ఆశ్వాసనం
అలసిన వానరులను అంగదుడు ఆశ్వాసించడం, నిర్వేదం విడువమనే ఉపదేశం, గంధమాదనుని సమర్థన, రజతపర్వతంపై మళ్ళీ అన్వేషణ
परिश्रान्तः महाप्राज्ञः अङ्गदः सर्वान् वानरान् समाश्वास्य शनैः अब्रवीत् — ‘वनानि गिरयः नद्यः दुर्गाणि गहनानि दरीगिरिगुहाः च अस्माभिः सर्वतः विचिताः, तथापि जानकी न दृश्यते, सीतायाः अपहर्ता दुष्कृती च न लभ्यते। महान् कालः गतः, सुग्रीवः च उग्रशासनः; तस्मात् तन्द्रीं शोकं निद्रां च विहाय पुनः विचिनुध्वम्। अनिर्वेदः दाक्ष्यं मनसः अपराजयः च कार्यसिद्धिकराणि इति आहुः। अवश्यं कुर्वतः कर्मणः फलं दृश्यते; निर्वेदम् आगम्य उद्योगत्यागः न क्षमः। सुग्रीवः क्रोधनः तीक्ष्णदण्डः च, ततः रामात् च सततं भेतव्यम्’ इति। अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा गन्धमादनः पिपासाश्रमखिन्नया व्यक्तया वाचा तत् अनुमेने। ततः वानराः समुत्थाय विन्ध्यकाननसंकीर्णां दक्षिणां दिशं विचेरुः, शारदाभ्रप्रतिमं रजतपर्वतम् अधिरुह्य लोध्रवने सप्तपर्णवनेषु च विचिन्वन्तः अपि वैदेहीं न अपश्यन्। श्रान्ताः भूमिम् अवरुह्य मुहूर्तं वृक्षमूले विश्रम्य पुनः हनुमत्प्रमुखाः विन्ध्यम् आदितः कृत्वा समन्ततः विचेरुः।
१अङ्गदस्य आश्वासनवचनम्
१अथाङ्गदस्तदा सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः॥Then Aṅgada, of great wisdom, though worn out himself, comforted all the monkeys and slowly spoke these words to them.
२वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च।
दरी गिरिगुहाश्चैव विचिताः सर्वमन्ततः॥“Forests, mountains, rivers, fastnesses and thickets, ravines and mountain caves — all have been searched by us on every side.
३तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते।
तथा रक्षोऽपहर्ता च सीतायाश्चैव दुष्कृती॥Nowhere, for all our searching together, is Jānakī to be seen, nor that evil-doing rākṣasa who carried Sītā off.
४कालश्च नो महान्यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः।
तस्माद्भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः॥A great deal of our time has gone by, and Sugrīva's rule is harsh. Therefore let you all keep together and search on every side.
శ్రమతో అలసిపోయినా మహాప్రాజ్ఞుడైన అంగదుడు వానరులందరినీ ఊరడించి నెమ్మదిగా ఇలా అన్నాడు. అలసినవారిని ఓదార్చడం నాయకుని మొదటి కర్తవ్యం, తరువాత కార్యాన్ని గుర్తుచేయడం — యువరాజు ఇక్కడ అదే చేస్తున్నాడు. ‘వనాలూ కొండలూ నదులూ దుర్గాలూ దట్టమైన అడవులూ లోయలూ కొండగుహలూ — అన్నిటినీ మనం అంతటా వెదికాం. అక్కడక్కడ మనమందరం కలిసి అన్వేషించినా జానకి కనిపించడం లేదు; సీతను అపహరించిన దుష్కర్ముడైన రాక్షసుడు కూడా దొరకడం లేదు. మనకు చాలా కాలం గడిచిపోయింది, సుగ్రీవుడు ఉగ్రమైన శాసనం గలవాడు. కాబట్టి మీరందరూ కలిసి మళ్ళీ అన్నివైపులా వెదకండి.’ కాలక్షయం, రాజశాసనం — ఈ రెండే ఇక్కడ ప్రేరకహేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి. అంగదుడు బెదిరించడు, ఉపేక్షించడూ లేదు; తానే అలసిపోయినవాడు కాబట్టి ఇతరుల శ్రమను తెలుసుకుంటాడు, అందుకే మృదువచనంతోనే కార్యంలో నియోగిస్తాడు. ‘శనైః’ (నెమ్మదిగా) అనే పదంతో వక్త మెల్లని వాణి సూచించబడుతుంది; దానితో అది అలసినవారి చెవులలోకి సుఖంగా ప్రవేశిస్తుంది. తండ్రి వధ తరువాత కూడా ఈ వాలిపుత్రుడు రాజకార్యంలో నిష్ఠను విడువడని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.
Then Aṅgada, very wise and worn out as he was himself, comforted all the monkeys and spoke to them slowly. A leader's first duty is to console those who are exhausted and then to remind them of the task, and that is what the crown prince did; he spoke slowly so that his words would reach tired ears gently. "We have searched forests, mountains, rivers, fastnesses and thickets, ravines and mountain caves on every side," he said. "Yet for all our searching together, Jānakī is nowhere to be seen, nor the evil rākṣasa who carried Sītā off. A great deal of our time has gone, and Sugrīva's rule is harsh. So let us all keep together and search on every side once more." He named two spurs, the time running out and the king's command. Aṅgada neither scolded nor ignored them: tired himself, he understood their weariness and set them to work with gentle words. It is plain here that Vālī's son, even after his father's death, had not wavered in his loyalty to the king's service.
२अनिर्वेदस्य उपदेशः
५विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम्।
विचिनुध्वं तथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम्॥Casting off sloth and grief and the sleep that has come over you, search for Sītā in such a way that we may yet see Janaka's daughter.
६अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम्।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्॥Freedom from despondency, skill, and an unconquered mind — these, they say, bring an undertaking to success; and that is why I say this to you.
७अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम्॥Even today let the forest-dwellers search this difficult forest; let weariness be set aside and the whole wood be searched once more.
८अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम्॥For one who keeps working, the fruit of the work is bound to appear. To fall into despair and let the effort never open out is not fitting.
‘సోమరితనాన్నీ, శోకాన్నీ, ముంచుకొస్తున్న నిద్రనూ విడిచిపెట్టి, జనకాత్మజను మనం చూడగలిగేలా సీతను వెదకండి. నిర్వేదం లేకపోవడం (నిరుత్సాహపడకపోవడం), దక్షత, మనస్సు ఓడిపోకపోవడం — ఈ మూడూ కార్యసిద్ధిని కలిగిస్తాయని విద్వాంసులు అంటారు; అందుకే నేను ఇది చెబుతున్నాను. ఈ రోజు కూడా వనవాసులు ఈ దుర్గమవనాన్ని వెదకాలి; ఖేదాన్ని విడిచి మళ్ళీ వనమంతటినీ వెదకాలి. చేసేవానికి కర్మఫలం తప్పక కనిపిస్తుంది; నిర్వేదం పొంది ప్రయత్నాన్ని విరమించడం ఎంతమాత్రం తగదు.’ ‘అనిర్వేదః’ (నిరుత్సాహపడకపోవడం) అనే పదం రామాయణంలో ఎన్నోచోట్ల ఉద్యమానికి మూలంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది; ఇక్కడ కూడా అదే సారం. సోమరితనం, శోకం, నిద్ర అనే మూడు శత్రువులు; నిర్వేదరాహిత్యం, దక్షత, మనోపరాజయం లేకపోవడం అనే మూడు ఆయుధాలు — ఇలా రెండు పక్షాల సామంజస్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా రచించాడు. ‘కుర్వతాం ఫలం దృశ్యతే’ (చేసేవారికి ఫలం కనిపిస్తుంది) అనే సామాన్యనియమాన్ని చెప్పి, దానితోనే ప్రత్యేకమైన అన్వేషణలో ప్రవృత్తిని సాధిస్తున్నాడు. శ్రమకు పరిహారం విశ్రాంతి కాదు, మళ్ళీ ప్రవృత్తి కావడమే అని అంగదుని మతం.
"Shake off sloth and grief and the sleep that has come over you," he said, "and search for Sītā in such a way that we may yet find Janaka's daughter. The wise say three things bring an undertaking to success: refusing to lose heart, skill, and a mind that will not be beaten. That is why I say this to you. Let us forest-dwellers search this difficult forest today; put aside weariness and search the whole wood again. For whoever keeps working is sure to see the fruit of his work; to sink into despair and let our effort wither before it flowers is not right." Refusing to despair is presented many times in the Rāmāyaṇa as the root of all endeavour, and that is the heart of this speech too. Sloth, grief and sleep are three enemies; perseverance, skill and an unbeaten mind are three weapons — the poet sets the two sides against each other with care. From the general rule that those who work will see results, Aṅgada draws them back into this particular search: for him the cure for weariness is not rest but going back to work.
३सुग्रीवभयं हितवचनं च
९सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः॥Sugrīva is a king quick to anger and severe in punishment, monkeys; he and the great-souled Rāma are always to be feared.
१०हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते।
उच्यतां हि क्षमं यत्तत्सर्वेषामेव वानराः॥This has been said to you for your own good; act on it if it pleases you. Or else, monkeys, let whatever is right for us all be spoken.
‘సుగ్రీవుడు కోపిష్ఠి అయిన రాజు, తీక్ష్ణమైన దండం విధించేవాడు; వానరులారా, కాబట్టి అతనికీ మహాత్ముడైన రామునికీ ఎల్లప్పుడూ భయపడాలి. ఇది మీ హితం కోసమే నేను చెప్పాను; మీకు నచ్చితే చేయండి. లేదా అందరికీ ఏది తగినదో అది చెప్పండి.’ యువరాజు తన ఆజ్ఞను రుద్దడు, సభ అభిప్రాయాన్ని కూడా అడుగుతాడు — ఇదే నీతిరీతి. భయమూ హితమూ రెండూ ఇక్కడ హేతువులుగా చూపబడ్డాయి; కేవలం భయంతో కార్యం సిద్ధించదు, కేవలం హితోపదేశంతో ఏమరుపాటు తొలగదు. సుగ్రీవుని కోపమూ రాముని గొప్పతనమూ — రెంటినీ స్మరించడంతో వానరులు మళ్ళీ సిద్ధమయ్యారు. ఇక్కడ రాజభయమూ ధర్మభయమూ కలిసి వానరుల ఏమరుపాటును నివారిస్తాయి.
"Sugrīva is a king quick to anger and harsh in punishment, monkeys, and both he and great-souled Rāma must always be feared. I have said this for your own good; act on it if you think fit. Or else, let whatever is best for all of us be put forward." The crown prince does not force his command on them but asks the assembly's view as well, which is the way of good policy. He gives both fear and their own good as reasons, for fear alone does not get things done, and good advice alone does not shake off negligence. Reminded of Sugrīva's anger and Rāma's greatness, fear of the king and fear of wrongdoing together, the monkeys were ready again.
५दक्षिणदिशि पुनरन्वेषणम्, रजतपर्वतः
१५ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः।
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्॥Then those monkeys of great strength rose up once more and ranged over the southern quarter, thick with the forests of the Vindhya.
१६ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः॥Those monkeys climbed the lovely silver mountain, like an autumn cloud to look at, crowned with peaks and full of caverns,
१७तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकांक्षिणः॥and there, longing for a sight of Sītā, the best of monkeys searched the delightful lodhra grove and the woods of saptaparṇa.
१८तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम्॥Having climbed to its summit, those of vast prowess grew weary, and still they did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen.
తరువాత ఆ మహాబలవంతులైన వానరులు లేచి మళ్ళీ వింధ్యారణ్యాలతో నిండిన దక్షిణ దిక్కులో సంచరించారు. వారు శరత్కాలమేఘం వంటి, శోభాయమానమైన, శిఖరాలు గల, లోయలు గల రజతపర్వతాన్ని ఎక్కి, అక్కడ రమణీయమైన లొద్దుగవనాన్నీ ఏడాకుల పాల (సప్తపర్ణ) వనాలనూ సీతను చూడాలనే కోరికతో వెదుకుతూ ఉన్నారు. దాని శిఖరాన్ని ఎక్కిన ఆ మహాపరాక్రమవంతులు అలసిపోయారు, కాని రాముని ప్రియమహిషి వైదేహిని చూడలేదు. శరన్మేఘ ఉపమానం తెల్లదనాన్ని సూచిస్తుంది; రజతపర్వతం (వెండికొండ) అనే పేరుతో కూడా అదే ద్యోతకమవుతుంది. వృక్షవిశేషాల పేర్లు తీసుకోవడంతో కవి దేశవైశిష్ట్యాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు; లొద్దుగ, సప్తపర్ణం దక్షిణాపథంలో ప్రసిద్ధమైన వృక్షాలు. శిఖరారోహణం అన్వేషణకు పరాకాష్ఠ, అయినా ఫలం లేదు — ఇదే వానరుల వేదన. ‘విపులవిక్రమాః’ (మహాపరాక్రమవంతులు) అనే విశేషణంతో వారి సామర్థ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది; దానితో శ్రమ దౌర్బల్యం వల్ల కాదు, కార్యం దుష్కరమైనందువల్ల అని తెలుస్తుంది. రజతపర్వత శిఖరంపై సీత కనిపించకపోవడం కథలోని ఉత్కంఠను మరింత పెంచుతుంది. దిగ్విభాగం గత సర్గలో జరిగింది, ఇక్కడ దాని అనుష్ఠానమే వర్ణించబడుతోంది.
Then those mighty monkeys rose and ranged once more over the southern quarter, thick with the forests of the Vindhya. They climbed a glorious silver mountain, white as an autumn cloud — the simile and the name both speak of its whiteness — crowned with peaks and full of caverns, and there, longing to see Sītā, they searched its lovely lodhra grove and its woods of saptaparṇa, two well-known trees of the south, named to give the land its character. Climbing to its summit, those monkeys of vast prowess grew weary, and still they did not see Vaidehī, Rāma's beloved queen. To reach the peak was the utmost effort of the search, and still there was no result; that was the monkeys' anguish. "Of vast prowess" reminds us that their weariness came not from weakness but from the difficulty of the task, and not finding Sītā even on the silver mountain's summit tightens the story's tension. The division of the quarters had been made before; here we see it carried out.
६अवरोहणं विश्रामः पुनःप्रस्थानं च
१९ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम्।
अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः॥Then, having brought that mountain of many caverns within their sight, the monkeys climbed it, gazing all around.
२०अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः।
स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः॥Coming down then to the ground, weary and with their senses gone, they stayed there a while, taking shelter at the foot of a tree.
२१ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्॥Rested for that little while, their fatigue somewhat broken, they were ready once again to search the whole southern quarter.
२२हनुमत्प्रमुखास्तावत्प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः।
विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः॥Those bulls among monkeys, with Hanumān at their head, set out, and taking the Vindhya first of all, they ranged about on every side.
ఎన్నో గుహలు గల ఆ పర్వతం కంటికి కనిపించగానే వారు అన్నివైపులా చూస్తూ దానిని ఎక్కారు. తరువాత నేలకు దిగి, అలసిపోయి, స్పృహ తప్పినట్లుగా ఒక ముహూర్తం అక్కడ చెట్టుమొదట ఆశ్రయించి ఉన్నారు. ముహూర్తకాలం సేదతీరి, శ్రమ కొంత తగ్గిన వారు మళ్ళీ దక్షిణ దిక్కునంతటినీ వెదకడానికి సిద్ధమయ్యారు. హనుమంతుడు ప్రముఖుడుగా గల వానరశ్రేష్ఠులు బయలుదేరి, వింధ్యాన్నే మొదలుగా చేసుకొని అన్నివైపులా సంచరించారు. ఇలా ఈ సర్గ శ్రమతో ఆగిపోదు, పునరుద్యమంతోనే ముగుస్తుంది. ముహూర్తమాత్రపు విశ్రాంతి కూడా చాలు — అని వానరుల ధైర్యం చూపబడింది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ అగ్రణిగా చెప్పబడుతుంది; ఇది తరువాతి సర్గలలో అతని మాహాత్మ్యానికి సూచనే. సర్గ ఆరంభంలో అంగదుని వాక్యం, చివర హనుమంతుని ప్రయాణం — ఉపదేశమూ కర్మా రెంటినీ కలిపి కవి కథను ముందుకు నడిపిస్తున్నాడు. వింధ్యమే మొదటి లక్ష్యం, ఎందుకంటే సుగ్రీవుడు దానినే మొదట నిర్దేశించాడు. శ్రమ, విశ్రాంతి, ఉద్యమం అనే క్రమంలో కథ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంది.
Having brought that mountain of many caverns into view, they climbed it and looked all around. Then they came back down to the ground, exhausted and dazed, and rested a while at the foot of a tree. After that short rest, their fatigue a little eased, they were ready once more to search the whole southern quarter. Those bulls among monkeys set out with Hanumān at their head, and, starting from the Vindhya, since Sugrīva had named it first, they roamed in every direction. So this sarga does not end in exhaustion but in renewed effort; a moment's rest was enough, which shows the monkeys' fortitude. Hanumān is named here as their leader, a hint of his greatness in the sargas to come. The sarga opens with Aṅgada's counsel and ends with Hanumān's departure, and by joining advice and action the poet carries the story forward; toil, rest and effort follow one another like a turning wheel.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥
పదవివరణ
కఠిన పదాల సంధి, సమాసం, విభక్తి, అర్థం.
- सन्धिः
- सम् + आ + श्वास्य → समाश्वास्य — ‘म्’ इत्यस्य परसवर्णाभावे अनुस्वारः, ततः ‘आ’ इत्यनेन सह संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्वस्’ धातोः ण्यन्तात् ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा (मुद्रणे ह्रस्वान्तरूपेण बहुवचनार्थे प्रयुक्ता; समीक्षितपाठे ‘दर्यः’)
- सन्धिः
- वि + चित → विचित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः क्तान्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (कर्मणि क्तः)
- सन्धिः
- अप + हर्ता → अपहर्ता — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘रक्षः + अपहर्ता’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य उकारे अवग्रहः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः तृजन्तम्, ‘अप’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘अपहर्तृ’ इति लिङ्गम्
- सन्धिः
- दुस् + कृतिन् → दुष्कृतिन् — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- दुष्टं कृतं यस्य सः — बहुव्रीहिः (इन्नन्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् — ‘दुष्कृतिन्’ इति लिङ्गम्
- सन्धिः
- उग्र + शासन → उग्रशासन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उग्रं शासनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुग्रीवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तन्द्र्’ धातोः ङीबन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + उत् + स्थिता → समुत्थिता — ‘उत्’ इत्यस्य परे स्थादेः सकारलोपः, तकारस्य थकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः क्तान्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘निद्राम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + चिनुध्वम् → विचिनुध्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘चि’ धातोः लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषबहुवचनम्
- सन्धिः
- न + निर्वेद → अनिर्वेद — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न निर्वेदः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दक्ष’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — भावप्रधानं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- न + पराजय → अपराजय — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न पराजयः — नञ्तत्पुरुषः (‘मनसः’ इति षष्ठ्यन्तेन सम्बद्धः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कार्य + सिद्धि + कर → कार्यसिद्धिकर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कार्यस्य सिद्धिं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- वन + ओकस् → वनौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- वनम् ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निस् + वेद → निर्वेद — सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विद्’ धातोः घञन्तम्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उत् + मीलन → उन्मीलन — तकारस्य अनुनासिकः नकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मील्’ धातोः ल्युडन्तम्, ‘उत्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (मुद्रणे ‘न + उन्मीलनम्’ इति नञा सह)
- सन्धिः
- तीक्ष्ण + दण्ड → तीक्ष्णदण्ड — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तीक्ष्णः दण्डः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भी’ धातोः गुणे ‘भे’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भी’ धातोः तव्यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे विधिः)
- सन्धिः
- पिपासा + श्रम → पिपासाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- पिपासया श्रमेण च खिन्ना — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् — ‘खिन्नया’ इति रूपेण ‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्
- सन्धिः
- गिरि + प्रस्रवण → गिरिप्रस्रवण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरेः प्रस्रवणानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- यथा + उद्दिष्ट → यथोद्दिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- उद्देशम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावगर्भः; ‘यथा उद्दिष्टानि तथा’ इति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- शारद + अभ्र → शारदाभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शारदस्य अभ्रस्य प्रतिमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रजतपर्वतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सीता + दर्शन → सीतादर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कांक्षिन्’ इत्यत्र मुद्रणे अनुस्वारः
- समासः
- सीतायाः दर्शनं काङ्क्षन्ते इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् — ‘काङ्क्षिन्’ इति लिङ्गम्
- सन्धिः
- दृष्टि + गत → दृष्टिगत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दृष्टिं गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘शैलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + गत → विगत — सन्धिकार्यं नास्ति; विगत + चेतस् → विगतचेतस्
- समासः
- विगतं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- भग्न + परिश्रम → भग्नपरिश्रम — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘किंचित् + भग्न’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- भग्नः परिश्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्लवग + ऋषभ → प्लवगर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- प्लवगानाम् ऋषभाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्