సర్గ
దక్షిణ దిక్కులో శాపగ్రస్త వనంలో అన్వేషణ
హనుమదాదులు వింధ్యంలోకి ప్రవేశించడం, దుర్గమదేశంలో కష్టాలు, కండుని శాపంతో శూన్యమైన వనం, అసురవధ, మళ్ళీ అన్వేషణ, విషాదం
తారునితో అంగదునితో కలిసి కపి హనుమంతుడు సుగ్రీవుడు నిర్దేశించిన దేశానికి వెళ్ళడానికి వెంటనే బయలుదేరాడు. గత సర్గలో ముగ్గురు యూథపతులు తిరిగివచ్చారు, ఇతడు మాత్రం అప్పుడే మొదలుపెడుతున్నాడు — కాలభేదంతో కవి దక్షిణయూథపు కథను వేరుగా ప్రారంభిస్తున్నాడు. అతడు ఆ కపిశ్రేష్ఠులందరితో కలిసి దూరం వెళ్ళి, వింధ్యపర్వతపు గుహలనూ దట్టమైన అడవులనూ వెదికి, పర్వతశిఖరాలనూ, నదులతో దుర్గమమైన ప్రదేశాలనూ, సరస్సులనూ, పెద్దపెద్ద వృక్షాలనూ, రకరకాల వృక్షసమూహాలనూ, వనవృక్షాలతో కూడిన పర్వతాలనూ అన్వేషించాడు. వింధ్యమే వారి ఆరంభస్థానం, ఎందుకంటే అది దక్షిణాపథానికి ద్వారం. వీరులైన ఆ వానరులందరూ దిక్కునంతా వెదికినా మైథిలి, జనకాత్మజ అయిన సీతను చూడలేదు. దక్షిణ దిక్కు నిజానికి సీత దిక్కే, అయినా ఆరంభంలోనే నిష్ఫలత — కవి శ్రమను మొదట విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, ఫలాన్ని మాత్రం ఎంతో ఆలస్యంగా ఇస్తాడు. ఈ ఆలస్యపు రీతి సుందరకాండ మహిమను పెంచుతుంది. ఆ దేశాలు సుగ్రీవుడు ఇంతకుముందు పేర్లతో నిర్దేశించినవే, కాబట్టి అన్వేషణ యాదృచ్ఛికం కాదు.
ఆ దుర్ధర్షులు రకరకాల దుంపలనూ పండ్లనూ తింటూ, వెదుకుతూ అక్కడక్కడే నివసించారు — వారికి నిశ్చితమైన నివాసస్థానం లేదు, భోజనానికి నియమం లేదు; ఎక్కడ సంధ్య అయితే అక్కడే నివాసం. ఆ దేశం వెదకడానికి కష్టమైనది, గుహలతో దట్టమైనది, విశాలమైనది, నీరు లేనిది, జనం లేనిది, శూన్యమైనది, దట్టమైనది, చూడటానికి ఘోరమైనది. గుహల బాహుళ్యమే అన్వేషణకు ప్రధానవిఘ్నం, ఎందుకంటే ప్రతి గుహలోకీ ప్రవేశించాలి. అటువంటి అరణ్యాలను కూడా వెదికి వారు ఎంతో బాధపడ్డారు; ఆ దేశం కూడా వెదకడానికి కష్టమైనది, గుహలతో దట్టమైనది, విశాలమైనదే. ఈ పునరుక్తి ప్రచలిత పాఠానికే (వల్గేట్కే) చెందినది, హిందీ వ్యాఖ్య కూడా దీనిని సమర్థిస్తుంది; దానితో అన్వేషణ దీర్ఘత్వమూ శ్రమ పునరావృత్తీ సూచించబడతాయి — ఒక దుర్గమదేశాన్ని విడిచి అటువంటిదే మరొకదాన్ని చేరుకుంటారు. తరువాత ఆ దేశాన్ని విడిచి వానరయూథపతులందరూ ఎక్కడి నుండీ భయం లేనివారై మరొక దుర్జయమైన దేశంలోకి ప్రవేశించారు. ఇక్కడ భయరాహిత్యం వర్ణించబడుతోంది, ఎందుకంటే ముందు అసురునితో యుద్ధం జరగబోతోంది. హనుమంతుడూ అంగదుడూ తారుడూ అక్కడ కలిసే నివసిస్తారు, ఎవ్వరూ వేరుగా వెళ్ళరు.
అక్కడ వృక్షాలు ఫలించనివి, పూలు లేనివి, ఆకులు లేనివి; అక్కడ నదులు నీరు లేనివి; అక్కడ దుంపలు కూడా ఎంతో దుర్లభం; అక్కడ దున్నపోతులు గాని, మృగాలు గాని, ఏనుగులు గాని, పులులు గాని, పక్షులు గాని, ఇతర వనచరప్రాణులు గాని లేవు; అక్కడ వృక్షాలు గాని, ఓషధులు గాని, తీగెలు గాని, పొదలు గాని లేవు — ఇలా కవి నిషేధాల పునరావృత్తితో వనశూన్యతను మరింత మరింత దృఢపరుస్తున్నాడు. అయినా అక్కడ నేలపైనే నున్నని ఆకులు గల, వికసించిన పద్మాలు గల, చూడదగిన, సుగంధభరితమైన పద్మలతలు ఉన్నాయి, కాని తుమ్మెదలు లేనివి. నీటిలో పెరగవు, నేలపైనే పూస్తాయి అనేది అద్భుతం; ఈ వనం చూడటానికి మాత్రమే రమణీయం, నిజానికి ప్రాణరహితం. పద్మలతలు పూస్తాయి, సుగంధం ఉంది, తుమ్మెద మాత్రం లేదు — సుగంధం ఉన్నచోట తుమ్మెద ఉంటుందనే లోకనియమం ఇక్కడ భంగమైంది. దీనితోనే వనం శాపగ్రస్తమైనదని సూచించబడుతుంది; దాని కారణం తరువాతి శ్లోకాలలో చెప్పబడుతుంది. ఈ వర్ణన వానరుల కష్టాలకు నేపథ్యాన్ని కూడా రచిస్తుంది. ‘యత్ర’ (ఎక్కడైతే) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడంతో అంతటా ఒకే దేశం నిర్దేశించబడుతోంది.
అక్కడ కండువు అనే మహాభాగ్యశాలీ సత్యవాదీ తపోధనుడూ అయిన మహర్షి ఉండేవాడు — అతడు మహాకోపి, నియమాలతో ఎవ్వరూ ఎదిరించలేనివాడు. అసహనం తపస్సుతో పాటు ఉంటుందనేది ఋషిస్వభావపు సూక్ష్మచిత్రణ. అతని పదేళ్ళ బాలుడైన కుమారుడు ఆ వనంలో తప్పిపోయి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు; దానితో ఆ మహాముని కోపించాడు. ఆ ధర్మాత్ముడు అక్కడి మహావనాన్నంతటినీ శపించాడు — అది శరణం లేనిదిగా, చొరరానిదిగా, మృగపక్షులు లేనిదిగా అయింది. ‘ధర్మాత్మనా’ (ధర్మాత్ముని చేత) అనే విశేషణం విస్మయంతో కూడినది, ఎందుకంటే ధర్మాత్ముడు కూడా పుత్రశోకంతో వనాన్ని నిర్జనం చేస్తున్నాడు; శాపానికి కారణం పుత్రశోకమే, కాబట్టి వనపు నిర్జనత స్వాభావికం కాదు, ఆగంతుకం. ముందరి శ్లోకాలలో వర్ణించినదానికి కారణం ఇక్కడ వెల్లడవుతుంది — మొదట దృశ్యం, తరువాత హేతువు అనేది కవి రీతి. ఆ వనపు అడవి అంచులనూ, కొండల గుహలనూ, నదుల జన్మస్థానాలనూ వారు ఏకాగ్రతతో వెదుకుతారు. కాని అక్కడ కూడా ఆ మహాత్ములు జనకాత్మజను చూడలేదు. నదుల ఉద్గమస్థానాలను కూడా పరీక్షించారు, ఎందుకంటే అక్కడ రహస్యంగా నివసించే అవకాశం ఉంది.
సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయదలచిన వారు అపహర్త అయిన రావణుని కూడా చూడలేదు — సీతా లేదు, అపహర్తా లేదు, ఏ చిహ్నమూ లేదు. తరువాత లతలతో పొదలతో కప్పబడిన ఆ భయంకరమైన దేశంలోకి ప్రవేశించి వారు భయంకర కార్యాలు చేసే, దేవతలకు కూడా భయపడని ఒక అసురుని చూశారు. దేవతలకు కూడా భయపడనివాడు అనే విశేషణంతో అతని బలం చెప్పబడింది. మరొక కొండలా నిలిచి ఉన్న ఆ ఘోరమైన అసురుని చూసి వానరులందరూ గట్టిగా నడుములు బిగించారు — యుద్ధానికి నడికట్టు దృఢంగా కట్టుకున్నారు; ఇదే వానరుల యుద్ధసన్నద్ధత. బలవంతుడైన అతడు కూడా ఆ వానరులందరితో ‘మీ పని అయిపోయింది’ అన్నాడు; కోపించి బిగించిన పిడికిలిని ఎత్తి వారిపైకి పరుగెత్తాడు. మొదట మాటతోనే దెబ్బ, తరువాత పిడికిలితో — ఈ క్రమం లోకసిద్ధం. హఠాత్తుగా మీదికి వస్తున్న అతనిని వాలిపుత్రుడు అంగదుడు అప్పుడు ‘ఇతడే రావణుడు’ అని భావించి అరచేతితో కొట్టాడు. అందరూ రావణుని గురించే ఆలోచిస్తున్నారు, కాబట్టి కనిపించిన అసురుడే రావణుడనే భ్రమ; దాని వల్ల అంగదుని దెబ్బ మరింత తీవ్రమైంది. అంగదుడు తండ్రిలాగే వేగంగా పనిచేసేవాడు, ఆలోచించడు, కొడతాడు.
వాలిపుత్రుని దెబ్బ తిన్న అతడు నోటి నుండి రక్తం కక్కుతూ పెకలించిన కొండలా నేలపై పడిపోయాడు. ఒక్క అరచేతి దెబ్బతోనే కొండ వంటి అసురుడు పడిపోయాడు — అంగదునిలో తండ్రి వంటి బలం ఇక్కడ మొదటిసారిగా ప్రకాశిస్తుంది. అతడు ఊపిరి ఆగిపోయాక, జయంతో ఉత్సాహంగా ఉన్న వానరులు అక్కడి కొండగుహనంతా దాదాపు వెదికారు; విజయంతో ఉత్సాహం పెరిగింది, అన్వేషణ మళ్ళీ ప్రారంభమైంది. తరువాత అదంతా వెదికిన ఆ వనవాసులందరూ మళ్ళీ మరొక ఘోరమైన కొండగుహలోకి ప్రవేశించారు. అక్కడ కూడా వెదికి అలసిపోయి బయటికి వచ్చి ఒకచోట చేరారు; ఏకాంతంగా ఒక చెట్టుమొదట దీనమనస్కులై కూర్చున్నారు. ‘ఏకాంతే’, ‘వృక్షమూలే’, ‘దీనమానసాః’ (ఏకాంతంగా, చెట్టుమొదట, దీనమనస్కులై) అనే మూడు పదాలతో కవి పరాజయచిత్రాన్ని పూర్తి చేస్తున్నాడు. సర్గ ప్రయత్నంతో మొదలై, మధ్యలో విజయంతో ఉత్సాహం పొంది, చివరకు విషాదంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అంగదుడు దీనులైన వారినే ఆశ్వాసిస్తాడు, దానితో కథ మళ్ళీ సాగుతుంది. వానరుల శ్రమ మాత్రం నెలరోజుల గడువును దాటిపోయింది, దానితో భయం పెరుగుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥