సర్గ
మూడు దిక్కులలో అన్వేషణ నిష్ఫలం
వానరులు అంతటా వెదకడం, నెల చివర ప్రస్రవణానికి తిరిగిరావడం, వినత శతబలి సుషేణుల నిరాశ, హనుమంతునిపైనే ఆశ
వానరరాజైన సుగ్రీవుని ఆదేశం పొందిన కపిశ్రేష్ఠులందరూ వైదేహిని చూడటం కోసం చెప్పినట్లుగానే వెంటనే అన్నివైపులకూ బయలుదేరారు. ఏ ఆలస్యమూ లేదు, ఏ తర్జనభర్జనా లేదు; ఆజ్ఞే వారికి గమనమైంది. వారు సరస్సులనూ, నదీతీరాల పొదలనూ, ఆకాశాన్నీ, నగరాలనూ, నదులతో దుర్గమమైన ప్రదేశాలనూ, దేశాలనూ అంతటా వెదుకుతూ ఉన్నారు. ఆకాశాన్ని కూడా వెదకడం వానరుల లంఘనసామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది; నీరు, నేల, అంతరిక్షం — మూడింటిలోనూ వారి దృష్టి ప్రసరించింది. సుగ్రీవుడు ఇంతకుముందు పేర్లతో చెప్పిన ప్రదేశాలనే, కొండలూ వనాలూ అడవులతో సహా, వానరయూథపతులందరూ అక్కడక్కడ అన్వేషించడం మొదలుపెట్టారు. గత సర్గలో చెప్పిన దిగ్విభాగం ఇక్కడ క్రియారూపంలో ప్రవర్తిస్తుంది; ‘యథోక్తమ్’ (చెప్పినట్లుగానే) అనే పదంతో స్వామి శాసనాన్ని అతిక్రమించకుండా కార్యారంభం జరిగిందని సూచించబడుతుంది. వైదేహిని చూడటమే ఏకైక ప్రయోజనం, మిగిలినదంతా గౌణం అని కవి మొదట్లోనే స్థాపిస్తున్నాడు.
సీతను కనుగొనడంలో నిమగ్నులైన ఆ వానరులు పగలంతా వెదికి రాత్రివేళలలో నేలపై ఒకచోట చేరేవారు — ఉదయం చెదిరిపోవడం, సాయంత్రం మళ్ళీ ఒకచోట కలవడం అనే క్రమం. దేశాలలో అన్ని ఋతువులలోనూ ఫలించే వృక్షాలను చేరుకొని వారు అన్ని రోజులలోనూ రాత్రి అక్కడే పడుకునేవారు; చెట్టుమొదలే వారి శయ్య, అడవిపండ్లే వారి భోజనం. ఇల్లు గాని గ్రామం గాని వారికి ఆశ్రయం కాదు; అన్ని ఋతువులలోనూ ఫలించే వృక్షాలే నెలరోజుల పాటు వారిని పోషించాయి. బయలుదేరిన రోజునే నెలకు మొదటి రోజుగా లెక్కించుకొని, నెల పూర్తికాగానే వారు ప్రస్రవణానికి వెళ్ళారు; వానరరాజును కలిసి ఆ కపిశ్రేష్ఠులు నిరాశ చెందారు. ఇక్కడ కవి నెలరోజుల అన్వేషణలోని దినచర్యను రెండు శ్లోకాలలో సంక్షేపించి, మూడవదానితో దాని నిష్ఫలత్వాన్ని ముగిస్తున్నాడు.
చెప్పిన తూర్పు దిక్కును సచివులతో కలిసి వెదికి, సీతను చూడకుండానే మహాబలుడైన వినతుడు వచ్చాడు. ఉత్తర దిక్కునంతా గాలించి ఆ మహాకపి శతబలి భయపడుతూ అప్పుడు సైన్యంతో కలిసి వచ్చాడు; నిష్ఫలంగా తిరిగిరావడం స్వామికి ఉగ్రమైన కోపాన్ని కలిగిస్తుందనేదే అతని భయానికి కారణం, ఎందుకంటే సుగ్రీవుని శాసనం నెలరోజుల గడువుతో కట్టుబడి ఉంది. సుషేణుడు కూడా వానరులతో కలిసి పడమటి దిక్కును గాలించి, నెల పూర్తికాగానే వచ్చి సుగ్రీవుని సమీపించాడు. ముగ్గురూ సమయానికే తిరిగివచ్చారు, ఎవ్వరూ గడువును అతిక్రమించలేదు; కాని అందరి చేతులూ ఖాళీయే. ఇలా మూడు దిక్కులూ నిష్ఫలమయ్యాయి; హనుమంతుడు వెళ్ళిన దక్షిణ దిక్కు ఒక్కటే మిగిలింది. ప్రతి యూథపతీ తన సచివులతోనో సైన్యంతోనో కలిసే తిరిగివచ్చాడు, ఎవ్వరూ ఒంటరిగా రాలేదు.
ప్రస్రవణపర్వతంపై రామునితో కలిసి కూర్చున్న సుగ్రీవుని సమీపించి నమస్కరించి ఆ వానరులు ఇలా అన్నారు — ‘పర్వతాలన్నీ, దట్టమైన వనాలూ, నదులూ, సముద్రతీరం వరకు ఉన్న జనపదాలూ, నువ్వు చెప్పిన గుహలూ, లతలతో విస్తారంగా దట్టంగా అల్లుకున్న పెద్దపెద్ద పొదలూ — అన్నీ మేము వెదికాం. దట్టమైన, దుర్గమమైన, ఎగుడుదిగుడైన ప్రదేశాలలో అతిపెద్ద ప్రాణులను వెదికి చంపాము; దట్టమైన ప్రదేశాలను మళ్ళీ మళ్ళీ వెదికాం.’ రాజు రామునితో కలిసి కూర్చుని ఉండటం చూసి వారు మొదట నమస్కరిస్తారు, తరువాతే మాట మొదలుపెడతారు — ఇక్కడ వినయం నిష్ఫలత్వాన్ని కప్పే ఆవరణలా ఉంది. ఈ నివేదన కేవలం వృత్తాంతకథనం కాదు, తమ శ్రమకు ప్రమాణప్రదర్శన కూడా — ఆదేశించినదంతా చేశాం అని. ప్రాణులను చంపడం కూడా అక్కడ చెప్పబడింది, ఎందుకంటే దుర్గమప్రదేశాలలో మహాకాయులైన ప్రాణులు ఎదురుతిరిగాయి. ‘పునః పునః’ (మళ్ళీ మళ్ళీ) అనే పదంతో రెండుమూడుసార్లు వెదకడం చెప్పబడింది. అయినా జానకి కనిపించలేదనేదే అన్నిటి సారాంశం.
చివరలో వారు దీర్ఘవృత్తంలో అంటారు — ‘వానరేంద్రా, ఉదారసత్త్వుడూ ఉత్తమవంశీయుడూ అయిన హనుమంతుడే మైథిలిని కనుగొంటాడు; సీత ఏ దిక్కుకు వెళ్ళిందో ఆ దిక్కునే వాయుపుత్రుడు ఆశ్రయించాడు.’ ముగ్గురు తిరిగివచ్చారు, నాలుగవవాడు మాత్రం రాలేదు — దాని వల్లనే ఆశ బ్రతికి ఉంది. సర్గ చివరలో కవి కథనంతటినీ దక్షిణ దిక్కులోనూ హనుమంతునిలోనూ నిలుపుతూ తరువాతి సర్గకు మార్గం చూపుతున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥