సర్గ
సుగ్రీవుని భూమండల పరిక్రమణ కథ
రాముని ప్రశ్న, దుందుభి వృత్తాంతం, బిలద్వారాన్ని మూయడం, రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించడం, వాలి వెంబడించడం, నాలుగు దిక్కులలో తిరగడం, మతంగశాపం, ఋష్యమూకంపై నివాసం
వానరనాయకులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాముడు సుగ్రీవుని అడిగాడు — ‘భూమండలమంతటినీ నువ్వు ఎలా తెలుసుకున్నావు?’ ఈ ప్రశ్న స్వాభావికమైనది; కిష్కింధలోనే నివసించే వానరునికి అన్ని దేశాల పేర్లూ సీమలూ ఎలా తెలుసని రాముని విస్మయం. సుగ్రీవుడు వినమ్రుడై రామునితో అన్నాడు — ‘అంతా విస్తారంగా చెబుతాను, నా మాట వినండి.’ ‘ప్రణతాత్మవాన్’ (వినమ్రుడై) అనే పదంతో అతని వినయం సూచించబడుతుంది; అతనికి జ్ఞానం ఉంది, గర్వం మాత్రం లేదు. దీనితో తరువాతి కథ మొదలవుతుంది; అది సుగ్రీవుని పూర్వవృత్తాంతాన్నీ వాలివైరపు మూలాన్నీ ప్రకటిస్తుంది. ఈ ప్రశ్న కథాముఖం కూడా — దాని ద్వారానే సుగ్రీవుని పూర్వవృత్తాంతమూ వాలితో వైరపు మూలమూ శ్రోతలకు వెల్లడవుతాయి.
‘వాలి దున్నపోతు ఆకారం గల దుందుభి అనే దానవుని మలయపర్వతం వైపు తరుముతున్నప్పుడు ఆ దున్నపోతు మలయపర్వతపు గుహలోకి ప్రవేశించింది. దానిని చంపాలనే కోరికతో వాలి కూడా అక్కడికే ప్రవేశించాడు. అప్పుడు వినయంగా ఉన్న నన్ను గుహద్వారం దగ్గర ఉంచాడు — అన్న నన్ను ఇక్కడే ఉండమని ఆదేశించాడు. సంవత్సరం గడిచినా వాలి బయటికి రాలేదు.’ ముద్రణలో కింద ఉన్న టిప్పణి ద్వారా ‘దుందుభి’, ‘మహిషం’ అనే శబ్దాలతో ఇక్కడ అతని కుమారుడైన మాయావియే నిర్దేశించబడుతున్నాడని తెలుస్తుంది, ఎందుకంటే తరువాతి కథ అతని వృత్తాంతంతోనే సరిపోతుంది. ‘వినీతవత్’ (వినయంగా ఉన్నవానిని) అనే పదం సుగ్రీవుని ఆజ్ఞాపాలననూ భ్రాతృభక్తినీ సూచిస్తుంది. ‘సంవత్సరే గతే’ (సంవత్సరం గడిచినా) అనే కాలనిర్దేశంతో సుగ్రీవుని దీర్ఘనిరీక్షణ సూచించబడుతుంది; అతడు త్వరగా గుహను విడిచిపెట్టలేదు, సంవత్సరం పాటు ద్వారం దగ్గర నిలిచాడు. ఇదే అతని నిర్దోషత్వానికి మొదటి ప్రమాణం.
‘తరువాత రక్తప్రవాహపు వేగంతో ఆ బిలం నిండిపోయింది. అది చూసి నేను విస్మయం చెందాను, అన్న గురించిన శోకంతో విషం తాగినట్లు బాధపడ్డాను. అప్పుడు బుద్ధి పోయినవాడనై ‘గురువు (అన్న) స్పష్టంగా చంపబడ్డాడు’ అని అనుకున్నాను. తరువాత కొండ వంటి శిలను నేను బిలద్వారం దగ్గర ఉంచాను. బయటికి రాలేక దున్నపోతు నశిస్తుందని నా ఆలోచన. తరువాత అతని జీవితంపై ఆశ వదులుకొని నేను కిష్కింధకు వచ్చాను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుని కార్యం దుష్టబుద్ధితో చేసినది కాదు, అన్న మరణాన్ని ఊహించి శత్రువును నిరోధించడానికి చేసినదని స్పష్టం. రక్తధార నిజానికి దానవునిదే, కాని అదే సోదరులిద్దరి వైరానికి బీజమైంది. ‘సువ్యక్తం నిహతో గురుః’ (గురువు స్పష్టంగా చంపబడ్డాడు) అనే ఊహే అతని కర్మకు మూలం; ప్రమాణం మాత్రం రక్తధారే. కాని ఆ రక్తం దానవునిదని అతనికి తెలియలేదు — సర్వానర్థానికీ బీజం ఇక్కడే.
‘అక్కడ మహారాజ్యాన్నీ, రుమతో పాటు తారనూ పొంది మిత్రులతో కలిసి నేను దిగులు లేకుండా నివసిస్తూ ఉన్నాను. తరువాత ఆ దానవుని చంపి వానరశ్రేష్ఠుడైన వాలి వచ్చాడు. అతని పట్ల గౌరవంతోనూ భయంతోనూ కట్టుబడి నేను ఆ క్షణంలోనే రాజ్యాన్ని ఇచ్చివేశాను.’ కాని దుష్టాత్ముడైన వాలి సుగ్రీవుని చంపాలనుకున్నాడు; అతని ఇంద్రియాలు కలవరపడ్డాయి — బిలద్వారాన్ని మూయడం మోసమని అతడు భావించాడు. సచివులతో కలిసి పారిపోతున్న సుగ్రీవుని అతడు తరిమాడు. ‘అదదాం రాజ్యమ్’ (రాజ్యాన్ని ఇచ్చివేశాను) అనే మాటతో సుగ్రీవుని నిర్దోషత్వం చూపబడుతుంది; అతడు రాజ్యలోభంతో ఏమీ చేయలేదు, అన్న రాగానే దానిని తానే తిరిగి అప్పగించాడు. వాలి కోపం మాత్రం శాంతించలేదు; బిలద్వారాన్ని మూయడం, రాజ్యాన్ని గ్రహించడం — రెండింటినీ అతడు మోసంగానే భావించాడు. కాబట్టి రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించినా వైరం నివృత్తి కాలేదు, పైగా సుగ్రీవుని ప్రాణాలకే సంశయం ఏర్పడింది.
‘తరువాత ఆ వాలి వెంటాడగా నేను అనుచరులతో కలిసి పరుగెత్తాను. పరుగెత్తుతూ రకరకాల నదులనూ వనాలనూ నగరాలనూ చూస్తూ ఉన్నాను. అప్పుడు నాకు భూమి అద్దంలా, కొరివిచక్రంలా, ఆవుడెక్క గుంటలా కనిపించింది.’ కొరివిచక్రపు ఉపమానం వేగాతిశయాన్ని చూపుతుంది — తిప్పుతున్న కొరివి మండలం ఒక్కటిగా కనిపించినట్లు, భూమండలం కూడా అతని దృష్టిలో ఒక్కటిగా అయింది; ఆవుడెక్క గుంట ఉపమానం దాని లఘుత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘తరువాత తూర్పు దిక్కుకు వెళ్ళి రకరకాల వృక్షాలనూ, గుహలతో కూడిన రమణీయమైన పర్వతాలనూ, రకరకాల సరస్సులనూ చూశాను. అక్కడ ధాతువులతో అలంకరించబడిన ఉదయపర్వతాన్నీ, అప్సరసల నివాసమైన క్షీరసాగరాన్నీ చూశాను.’ ఇలా ప్రశ్నకు సమాధానం తనంతట తానే ప్రకటమవుతుంది — భయంతో పరుగెత్తుతున్న అతడు భూగోళమంతా చూశాడు. తూర్పు దిక్కుకు మొదట వెళ్ళాడు, ఎందుకంటే పలాయనం సాధారణంగా సూర్యోదయాభిముఖంగా మొదలవుతుంది. ఉదయపర్వతమూ క్షీరోదమూ తూర్పు దిక్కుకు సీమాచిహ్నాలని కవి సూచిస్తున్నాడు.
‘ప్రభూ, వాలి వెంటపడి తరుముతుండగా నేను వెంటనే మళ్ళీ వెనుదిరిగి అప్పుడు బయలుదేరాను. ఆ దిక్కు నుండి మళ్ళీ వింధ్యవృక్షాలతో నిండిన, చందనవృక్షాలతో శోభించే దక్షిణ దిక్కుకు బయలుదేరాను. చెట్ల మధ్యా కొండల మధ్యా చూస్తూ దక్షిణం నుండి మళ్ళీ పడమటి దిక్కుకు చేరాను; అక్కడ కూడా వాలి నన్ను వెంటాడాడు. రకరకాల దేశాలనూ, పర్వతోత్తమమైన అస్తగిరినీ చూస్తూ, గిరిశ్రేష్ఠమైన అస్తాన్ని చేరుకొని ఉత్తర దిక్కుకు పరుగెత్తాను. హిమవంతానికీ, మేరువుకూ, ఉత్తరసముద్రానికీ వెళ్ళాను; వాలి వెంటాడుతుండగా ఎక్కడా శరణం దొరకలేదు.’ నాలుగు దిక్కులలోనూ ఈ తిరుగుడు పర్యటన కాదు, ప్రాణరక్షణ కోసం పలాయనం; అయినా దాని వల్లనే సుగ్రీవునికి భూగోళజ్ఞానం కలిగింది. నాలుగు దిక్కులలో క్రమంగా తిరగడం — తూర్పు, దక్షిణం, పడమర, ఉత్తరం — ఇదే క్రమం గత సర్గలో సుగ్రీవుడు యూథపతులను నియమించడంలో కూడా కనిపించింది; తాను ఏది అనుభవించాడో అదే ఇతరులకు ఆదేశించాడు. అస్తగిరి, హిమవంతం, మేరువు, ఉత్తరసముద్రం అతనికి పడమటి, ఉత్తర దిక్కుల సీమాచిహ్నాలు.
‘అప్పుడు బుద్ధిసంపన్నుడైన హనుమంతుడు నాతో ఇలా అన్నాడు — రాజా, ఇప్పుడు నాకు గుర్తుకు వచ్చింది — వానరేశ్వరుడైన వాలిని మతంగుడు ఈ ఆశ్రమమండలంలో శపించాడు — వాలి ఇక్కడ ప్రవేశిస్తే అతని తల వంద ముక్కలవుతుంది అని. కాబట్టి ఇక్కడ మన నివాసం సుఖంగా, ఆందోళన లేకుండా ఉంటుంది.’ ‘రాజకుమారా, తరువాత ఋష్యమూకపర్వతాన్ని చేరుకొని మేము అక్కడ నివసించాం; మతంగుని భయంతో వాలి అప్పుడు అక్కడ ప్రవేశించలేదు. ఇలా ఆ సమయంలో నేను భూమండలమంతటినీ ప్రత్యక్షంగా చూశాను; తరువాత ఈ గుహకు వచ్చాను.’ ఇలా రాముని ప్రశ్నకు సమాధానం ముగుస్తుంది; హనుమంతుని ప్రాజ్ఞత ఇక్కడ కూడా మొదట ప్రకాశిస్తుంది. హనుమంతుని స్మృతే అప్పుడు సుగ్రీవునికి ప్రాణరక్షణ అయింది; ఇక్కడ మొదటిసారిగా అతని ప్రజ్ఞ కార్యసాధకమని ప్రకాశిస్తుంది; అది ముందు సుందరకాండలో పూర్తిగా వికసిస్తుంది. అప్పటి నుండి ఋష్యమూకమే వారికి శరణం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥