సర్గ
వానరుల ప్రయాణం, ఉత్సాహవచనాలు
సుగ్రీవుని పునరాదేశం, నాలుగు దిక్కులకూ యూథపతుల నియామకం, రాముడు నెలరోజులు ఎదురుచూడటం, వానరుల ఆత్మశ్లాఘ వచనాలు
వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు వానరులందరినీ పిలిచి, రామకార్యసిద్ధి కోసం అందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరోత్తములారా, నేను చెప్పినట్లుగానే మీరు ఇదంతా అన్వేషించాలి.’ ‘ఏవమేతత్’ (ఇది ఇలాగే) అనే పదాలతో గత సర్గలో చెప్పిన దిగ్విభాగం గుర్తుచేయబడుతుంది; కొత్త ఆదేశం ఇవ్వబడలేదు, ముందు చెప్పినదే దృఢపరచబడుతోంది. స్వామి యొక్క ఆ ఉగ్రమైన శాసనాన్ని గ్రహించి వానరశ్రేష్ఠులు మిడతల్లా భూమిని కప్పివేస్తూ బయలుదేరారు. మిడతల ఉపమానం సంఖ్యాబాహుళ్యాన్నీ వేగాన్నీ సూచిస్తుంది. రాముడు మాత్రం లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ ప్రస్రవణగిరిపైనే నివసించాడు — రాజకార్యం సేవకులచేత సాధించదగినది అనే నీతి. ఇక్కడ కవి సేనా ప్రయాణాన్నీ రాజకుమారుని స్థైర్యాన్నీ ఒకే శ్లోకంలో నిలుపుతున్నాడు — గమనం వారిది, నిరీక్షణ అతనిది. దీనితో రాముని ధైర్యం కూడా సూచించబడుతుంది; తానే వెళ్ళగలిగినవాడు కూడా మిత్రుని మాటను గౌరవిస్తాడు, కాలాన్ని సహిస్తాడు.
సీతను కనుగొనడానికి నియమించిన నెలరోజుల కోసం ఎదురుచూస్తూ రాముడు అక్కడ నివసించాడు. ఇక్కడ కాలనియమం ప్రధానం — నెల చివర తిరిగిరావాలని సుగ్రీవుని పూర్వాజ్ఞ ఉంది. తరువాత దిక్కుల విభాగం వర్ణించబడుతుంది. పర్వతరాజుతో కప్పబడిన రమణీయమైన ఉత్తర దిక్కుకు వీరుడైన వానరుడు శతబలి వెంటనే బయలుదేరాడు. తూర్పు దిక్కుకు వినతుడనే వానరయూథపతి వెళ్ళాడు. తారుడు, అంగదుడు మొదలైనవారితో కూడి వాయుపుత్రుడైన వానరుడు అగస్త్యుడు సంచరించిన దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళాడు. వరుణుడు పాలించే ఘోరమైన పడమటి దిక్కుకు వానరేశ్వరుడూ వానరశార్దూలుడూ అయిన సుషేణుడు బయలుదేరాడు. నాలుగు దిక్కులకూ యూథపతులు నియమించబడ్డారు, అయినా ఫలం దక్షిణ దిక్కులోనే లభిస్తుందని సూక్ష్మసంకేతం. నలుగురు యూథపతుల పేర్లూ గుణాలతో పాటు చెప్పబడ్డాయి — శతబలి వీరుడు, వినతుడు యూథపతి, హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడు, సుషేణుడు వానరేశ్వరుడు. దిక్కుల విశేషణాలు కూడా సార్థకమైనవి — ఉత్తరం రమణీయమైనది, పర్వతరాజుతో కప్పబడినది; దక్షిణం అగస్త్యునితో పవిత్రమైనది; పడమర ఘోరమైనది, వరుణునిచే రక్షించబడినది. ఇలా భూగోళం కవి వచనంతోనే చిత్రించబడింది.
అప్పుడు అన్ని దిక్కులకూ తగినవిధంగా ప్రేరేపించి, వానరసేనాపతీ వీరుడూ రాజూ అయిన సుగ్రీవుడు సుఖపడి సంతోషంగా ఆనందించాడు. ‘యథాతథమ్’ (తగినవిధంగా) అనే పదంతో దేశజ్ఞానాన్ని అనుసరించి యథాయోగ్యంగా వానరులు పంపబడ్డారని తెలుస్తుంది. ఇలా రాజుచేత ప్రేరేపించబడిన వానరయూథపతులందరూ తమ తమ దిక్కును లక్ష్యంగా చేసుకొని త్వరగా బయలుదేరారు. మహాబలవంతులైన ఆ వానరులు నాదం చేస్తూ, బిగ్గరగా అరుస్తూ, గర్జిస్తూ, కిలకిలలాడుతూ, పరుగెత్తుతూ, కేకలు వేస్తూ ఉన్నారు. ఒకేచోట కూర్చబడిన ఆరు క్రియాపదాలు వానరసేన కోలాహలాన్ని శ్రోత చెవులకు చేర్చినట్లుంటాయి. రాజు హర్షానికి కూడా కారణం ఉంది — అతని వైరం శాంతించింది, మిత్రకార్యం ప్రారంభమైంది; అందుకే ‘సుఖితః సుఖం ముమోద’ (సుఖపడి సుఖంగా ఆనందించాడు) అనే ద్విరుక్తితో హర్షపు గాఢత చూపబడుతుంది. ఒక్క క్షణంలో భయం పోయింది, ఉత్సాహం వచ్చింది.
మళ్ళీ రాజుచేత ప్రేరేపించబడిన ఆ యూథపతులు పరస్పరం ఉత్సాహవచనాలు పలికారు — ‘సీతను తీసుకువస్తాం, రావణుని చంపుతాం. యుద్ధంలో ఎదురైన రావణుని నేనొక్కడినే చంపుతాను, తరువాత వెంటనే అతనిని మర్దించి జనకాత్మజను తీసుకువస్తాను. శ్రమతో వణుకుతున్న ఆమెను వెంటనే తీసుకువస్తాను; మీరు ఇక్కడే ఉండండి, పాతాళం నుండి కూడా జానకిని నేనొక్కడినే తెస్తాను. నేను వృక్షాలను పెకలిస్తాను, కొండలను చీలుస్తాను, భూమిని బద్దలుకొడతాను, సముద్రాలను కల్లోలపరుస్తాను.’ ఈ మాటలు కేవలం శౌర్యప్రదర్శన కాదు, స్వామికార్యంలో ఆత్మసమర్పణ ఉద్ఘోషణ కూడా. ‘ఏక ఏవ’ (నేనొక్కడినే) అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది — ప్రతి వానరుడూ తానే కార్యాన్ని సాధించాలనుకుంటాడు. ఈ వాక్యాలు ఎవరెవరివో కవి చెప్పడు; ఇది సమూహపు వాణే. అయినా ఈ మాటలలో చెప్పినదంతా తరువాత హనుమంతుడే చేశాడు — సముద్రం లంఘించబడింది, సీత కనిపించింది, లంక దహించబడింది. కాబట్టి ఈ గర్వోక్తి నిజానికి భవిష్యవాణే.
‘నేను ఒక్క యోజనం దూకగలను, ఇందులో సందేహం లేదు; వంద యోజనాలకు, వందకు పైగా కూడా నేను దూకగలను’ అని ఒకడు అన్నాడు. ‘భూమిపైనా, సముద్రంలోనూ, కొండలలోనూ, వనాలలోనూ, పాతాళం మధ్యలోనూ నా గమనం ఎక్కడా ఆగదు’ అని మరొకడు. ఇలా బలగర్వంతో ఉన్న ఒక్కొక్క వానరుడూ అప్పుడు అక్కడ వానరరాజు సన్నిధిలో మాటలు పలికాడు. ఈ గర్వవచనం ముందు హనుమంతుడు చేయబోయే సాగరలంఘనానికి పూర్వసూచనలా కనిపిస్తుంది — అనేకులు చెప్పినదానిని ఒక్కడే చేస్తాడు. ‘ఏకైకః’ (ఒక్కొక్కడు) అనే పదంతో ఒకని తరువాత ఒకడు క్రమంగా అని ధ్వనిస్తుంది, సభలో ప్రతిజ్ఞలు చేసినట్లుగా. సర్గ ప్రతిజ్ఞలతో ముగుస్తుంది, కార్యం మాత్రం తరువాతి సర్గలలో మొదలవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥