సర్గ
దక్షిణ దిక్కుకు వానరులను పంపడం
అంగదుని నాయకత్వంలో దక్షిణ దిక్కుకు పంపడం, వింధ్య నర్మదాదుల వర్ణన, అగస్త్యాశ్రమం, మహేంద్రపర్వతం, రావణుని నివాస సంకేతం, నెలరోజుల గడువు నిర్దేశం
తూర్పు దిక్కుకు ఆ మహావానరబలాన్ని పంపిన తరువాత సుగ్రీవుడు మళ్ళీ దక్షిణ దిక్కుకు ప్రత్యేకంగా ఎంపిక చేసిన వానరులను పంపాడు. ‘అభిలక్షితాన్’ (ప్రత్యేకంగా ఎంపిక చేసినవారిని) అనే పదంతో సూచించబడేది — వీరు ఎలాగో అలా తీసుకోబడినవారు కారు, ప్రత్యేకంగా గుర్తించి ఎంచుకొని నియమించబడినవారు. వారిలో అగ్నిపుత్రుడైన నీలుడు, హనుమంతుడు, పితామహుని (బ్రహ్మ) కుమారుడైన మహాతేజస్వి జాంబవంతుడు, సుహోత్రుడు, శరారి, శరగుల్ముడు, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, వృషభుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, మళ్ళీ ఒక సుషేణుడు, గంధమాదనుడు, అగ్నిదేవుని కుమారులైన ఉల్కాముఖుడు, అనంగుడు లెక్కించబడ్డారు. అంగదుడు ప్రముఖుడుగా గల, వేగపరాక్రమాలు గల ఈ వీరులను విశేషాలు తెలిసిన వానరగణేశ్వరుడు ఆదేశించాడు. ‘విశేషవిత్’ (విశేషాలు తెలిసినవాడు) అనే విశేషణం రాజుకున్న ఆ సామర్థ్యాన్ని చెబుతుంది — ప్రతి వానరుని బలాన్నీ స్వభావాన్నీ తెలుసుకొని అతడు తగిన కార్యాన్ని నియమిస్తాడు. మహాబలుడైన అంగదునే వానరవీరులకు ముందు నడిచే నాయకునిగా చేసి అతడు వారికి దక్షిణ దిక్కును ఆదేశించాడు. తరువాత వానరేశుడు ఆ దిక్కులో ఉన్న అత్యంత దుర్గమమైన ప్రదేశాలను వానరముఖ్యులకు క్రమంగా వివరించాడు. ఇక్కడ కవి సుగ్రీవుని దేశజ్ఞానాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — కేవలం ఆజ్ఞ చాలదు, మార్గపు విస్తృతవివరణ కూడా ఇవ్వాలి; లేకపోతే అన్వేషణ దిక్కుతోచనితనంగా పరిణమిస్తుంది. పేర్ల లెక్కలో ఇద్దరు సుషేణులు వినిపిస్తారు; ముద్రణలో పాదటిప్పణిలో స్పష్టం చేయబడింది — ఒకడు తార తండ్రి, మరొకడు అతని కంటె వేరైన వానరయూథపతి. అంగదుని ముందు నిలపడం అతని యౌవరాజ్యాన్నే సూచిస్తుంది; వాలిపుత్రుడనే కారణంగా అతనికి అవమానం చేయలేదు, పైగా నాయకత్వం ఇవ్వబడింది. అన్ని దిక్కులలో దక్షిణ దిక్కుకే ఇక్కడ ప్రాధాన్యం, ఎందుకంటే అక్కడే రావణుని నివాసం, అక్కడే హనుమంతుని మహాకార్యం ఎదురుచూస్తోంది. ఈ రెండు సర్గలనూ కవి భూగోళవర్ణన కోసమే కల్పించాడు; అయినా ప్రతి పేరూ కథాగమనాన్ని పెంచుతుంది. వానరులు అనేకులు, దిక్కులు నాలుగు, కాలం మాత్రం ఒక్క నెలే — కాబట్టి నియామకంలో బుద్ధే ప్రధానం, బలం కాదు. ఇద్దరు అగ్నిపుత్రులూ బ్రహ్మపుత్రుడూ ఉండటంతో ఈ సేన దేవాంశయుక్తమైనదని తెలుస్తుంది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ ప్రత్యేక ప్రస్తావన లేనట్లుగా లెక్కించబడింది; కాని ముందు అన్నీ సాధించేవాడు అతడేనని ఇది కథలోని గూఢసూచన.
సుగ్రీవుడు మొదట వేయి శిఖరాలు గల, రకరకాల చెట్లతో లతలతో కూడిన వింధ్యపర్వతాన్నీ, తరువాత మహాసర్పాలు నివసించే రమణీయమైన నర్మదానదినీ నిర్దేశిస్తున్నాడు — ఈ రెండే దక్షిణాపథానికి ద్వారాలు. తరువాత రమణీయమైన గోదావరి, కృష్ణవేణి అనే మహానది, మహాభాగ్యవంతమైన వరదానది, మేఖలదేశాలు, ఉత్కలదేశాలు, దశార్ణనగరాలు చూడాలని చెబుతున్నాడు. ఆబ్రవంతి, అవంతి, విదర్భ, ఋష్టిక, రమణీయమైన మాహిషక, వంగ, కళింగ, కౌశిక జనపదాలను అంతటా అన్వేషించమని ఆదేశిస్తున్నాడు. పర్వతాలూ నదులూ గుహలతో కూడిన దండకారణ్యాన్ని పరిశీలించి, గోదావరిని మళ్ళీ చూసి, ఆంధ్ర, పుండ్ర, చోళ, పాండ్య, కేరళ దేశాలకు వెళ్ళాలి. దండకారణ్యం పేరు తీసుకోవడం ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా మనసును తాకుతుంది, ఎందుకంటే అక్కడే సీతాపహరణం జరిగింది; అందువల్ల అక్కడ మళ్ళీ అన్వేషించడం స్వాభావికం. ఇక్కడ తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతోనే కూర్చబడింది. ఈ భూగోళసూచిని కవి క్రమంగా ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి నడిపించాడు — మొదట వింధ్యం, తరువాత నర్మద, తరువాత దక్షిణాది నదులు, తరువాత మధ్యదేశపు జనపదాలు, చివరకు ద్రావిడదేశాలు. ‘సర్వమేవానుపశ్యత’ (అంతటినీ పరిశీలించండి) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది; దానితో అన్వేషణ సంపూర్ణంగా ఉండాలని నిర్దేశించబడుతుంది — దేనినీ విడువకూడదు. నదుల పేర్లు చెప్పేటప్పుడు కవి వాటి విశేషణాలను కూడా విడువడు; దానితో శ్రోత వాటి స్వరూపాన్ని మనసుతో చూస్తాడు. ‘మహోరగనిషేవితా’ (మహాసర్పాలు నివసించేది) అనే విశేషణం నర్మదకూ వరదకూ సమానం; దానితో వాటి గాంభీర్యం సూచించబడింది. జనపదాల గణనలో తూర్పు దేశాలూ దక్షిణాది దేశాలూ కలిసిపోయాయి, ఎందుకంటే దక్షిణాపథం విస్తారమైనది.
ధాతువులతో అలంకరించబడిన, విచిత్రమైన శిఖరాలు గల, చిత్రమైన పూలతో నిండిన అడవులు గల, చక్కని చందనవనాల ప్రదేశాలు గల అయోముఖమనే మహాపర్వతాన్ని వెదకాలి. తరువాత నిర్మలమైన నీటిమడుగులు గల, అప్సరోగణాలు విహరించే దివ్యమైన కావేరీనదిని వారు చూస్తారు. మలయపర్వతాగ్రంపై కూర్చున్న, సూర్యుని వంటి, మహాతేజస్వి అయిన ఋషిసత్తముడు అగస్త్యుని వారు చూడాలి. ప్రసన్నుడైన ఆ మహాత్ముని అనుమతి పొంది, మొసళ్ళు నిండిన తామ్రపర్ణీ మహానదిని వారు దాటుతారు. చిత్రమైన చందనవనాలతో కప్పబడిన ద్వీపాలూ జలాలూ గల ఆ నది, యువతి అయిన ప్రేయసి ప్రియుని చేరినట్లు సముద్రంలో కలుస్తుంది — ఈ ఉపమానం కవికి ప్రసిద్ధమైనది; దీనితో నది సాగరసంగమం దాంపత్యసంయోగంలా వర్ణించబడుతుంది. తరువాత బంగారుమయమైన, ముత్యాలతో మణులతో అలంకరించబడిన పాండ్యుల దివ్యమైన కవాటాన్ని (ద్వారాన్ని) చేరి చూస్తారు. ఆ తరువాత సముద్రాన్ని చేరుకొని, కర్తవ్యాన్ని నిశ్చయించుకొని ముందుకు వెళ్ళాలి. అగస్త్యుని దర్శనం ఇక్కడ మధ్యబిందువు — అరణ్యకాండలో రామునికి దివ్యధనుస్సునూ అక్షయమైన రెండు అమ్ములపొదులనూ ఇచ్చినవాడే ఇక్కడ దక్షిణ దిక్కులో వానరులకు మార్గదర్శకుడు. ‘అభ్యనుజ్ఞాతాః’ (అనుమతి పొందినవారై) అనే పదంతో ముని అనుమతి లేకుండా ముందుకు వెళ్ళడం తగదనే శిష్టాచారం సూచించబడింది; బలవంతులైన వానరులు కూడా తపస్వి ఎదుట వినయాన్ని ధరిస్తారు. కావేరీ తామ్రపర్ణుల వర్ణనలో కవి కేవలం మార్గాన్ని చెప్పడు, దక్షిణదేశ సౌందర్యాన్ని కూడా చిత్రిస్తాడు. ‘ప్రసన్నసలిలాశయా’ (నిర్మలమైన నీటిమడుగులు గలది) అనే కావేరి విశేషణం దాని నిర్మలత్వాన్ని చెబుతుంది, ‘గ్రాహజుష్టా’ (మొసళ్ళు నిండినది) అనేది తామ్రపర్ణి భయంకరత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇలా రెండు నదుల భేదం ఒక్క పదంతోనే చూపబడింది. పాండ్యుల బంగారు, ముత్యాలతో మణులతో అలంకరించబడిన కవాటం ఆ రాజ్యసమృద్ధిని చెబుతుంది; అక్కడ ముత్యాలు సముద్రం నుండే లభిస్తాయని ప్రసిద్ధి. అయోముఖానికి ‘ధాతుమండితః’ (ధాతువులతో అలంకరించబడినది) అనే విశేషణంతో దానిలోని గైరికాది ఖనిజాల శోభ సూచించబడింది. అగస్త్యుడు మలయశిఖరంపై కూర్చున్న సూర్యుని వంటివాడని వర్ణించబడ్డాడు; తపస్సుతో పొందిన తేజస్సు ఇక్కడ సూర్యతేజస్సుతో పోల్చబడింది. ‘ఋషిసత్తమమ్’ (ఋషులలో ఉత్తముని) అనే పదంతో మునులలో అతని శ్రేష్ఠత్వం స్థాపించబడింది. ద్వీపాలతో శోభించే తామ్రపర్ణిని దాటితేనే పాండ్యదేశం లభిస్తుందని మార్గక్రమం స్పష్టం. కవి ఇక్కడ నదిని స్త్రీరూపంలోనూ సముద్రాన్ని ప్రియుని రూపంలోనూ కల్పిస్తున్నాడు; ఈ సమాసోక్తి రామాయణంలో ఎన్నోచోట్ల కనిపిస్తుంది.
అగస్త్యుడు సాగరంలో నిలిపిన, చిత్రమైన చరియలూ చెట్లూ గల, శ్రీమంతమైన పర్వతోత్తమం మహేంద్రాన్ని వారు చూస్తారు. బంగారుమయమైన అది మహాసముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయి, వికసించిన రకరకాల చెట్లతో లతలతో శోభిస్తూ, దేవర్షులూ యక్షశ్రేష్ఠులూ అప్సరసలూ సిద్ధచారణ సంఘాలూ సేవించేదిగా, విస్తరించి, ఎంతో మనోహరంగా ఉంటుంది. వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు ప్రతి పర్వదినానా ఎల్లప్పుడూ దానిని సమీపిస్తాడు — అనే మాటతో ఆ పర్వతపు దైవీప్రతిష్ఠ సూచించబడుతుంది. దాని ఆవలి తీరంలో వంద యోజనాల విస్తారం గల, మానవులకు చేరరాని, ప్రకాశించే ద్వీపం ఉంది; దానిని అంతటా వెదకాలి; అక్కడ సర్వప్రయత్నాలతో ప్రత్యేకంగా సీతను అన్వేషించాలి. అదే దేశం వధార్హుడూ దురాత్ముడూ రాక్షసాధిపతీ, వేయి కన్నుల ఇంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడూ అయిన రావణుని నివాసం. ఇక్కడ మొదటిసారిగా లంక సంకేతం స్పష్టంగా ఇవ్వబడుతోంది, అయినా పేరుతో చెప్పబడలేదు — కవి రహస్యాన్ని క్రమంగానే విప్పుతాడు. దక్షిణసముద్రం మధ్యలో అంగారక అనే రాక్షసి నీడను లాగి తినేది నివసిస్తుంది; ఆమె ప్రాణుల నీడను లాగి వశపరచుకుంటుంది — ఇదే ఆమె భయంకరత్వం. ఇలా సందేహాస్పదమైనవాటిని నిస్సందేహం చేసుకొని, సందేహాలు తొలగిన వానరులు అమితతేజస్వి అయిన నరేంద్రుని భార్యను వెదకాలి. ‘నష్టసంశయాః’ (సందేహాలు తొలగినవారు) అనే విశేషణంతో కవి అన్వేషకుని మానసికస్థితిని కూడా నిర్దేశిస్తున్నాడు — సందేహంతో ఉన్నవాడు దేనినీ నిశ్చయంగా చూడలేడు. ‘వధ్యస్య’ (వధార్హుని) అనే పదం రావణుని భవిష్యత్తు నిర్ణయమైనట్లుగా చెబుతుంది; సుగ్రీవునికి అతని స్థానం నిశ్చయంగా తెలియకపోయినా అతని అంతం నిశ్చయంగా తెలుసు. మహేంద్ర వర్ణన విస్తారంగా చేయబడింది, ఎందుకంటే ఆ పర్వతం నుండే ముందు హనుమంతుడు సముద్రాన్ని లంఘిస్తాడు; కవి ఇక్కడ రాబోయే సుందరకాండకు బీజం వేస్తున్నాడు. ‘అగస్త్యేన వినివేశితః’ (అగస్త్యుడు నిలిపినది) అనే మాటతో పర్వతపు దైవీ ఉత్పత్తి సూచించబడుతుంది — అగస్త్యుడు వింధ్యపర్వతాన్ని కూడా నియమించాడని పురాణప్రసిద్ధి ఉన్నట్లే. ద్వీపానికి ‘అగమ్యో మానుషైః’ (మానవులకు చేరరానిది) అనే విశేషణంతో దాని దుష్ప్రాప్యత చెప్పబడుతుంది; అయినా వానరులు అక్కడికి వెళ్ళమని ఆదేశించబడ్డారు, ఎందుకంటే వారు మానవులు కారు. అంగారక నీడను పట్టుకోవడం సముద్రమార్గంలో మొదటి విఘ్నం; అది మళ్ళీ సుందరకాండలో సింహిక రూపంలో తిరిగి వస్తుంది. సిద్ధచారణ సంఘాలు సేవిస్తాయనడంతో మహేంద్రపు పవిత్రత చెప్పబడుతుంది.
ఆ ద్వీపాన్ని దాటి వంద యోజనాల సముద్రంలో సిద్ధచారణులు సేవించే, శోభాయమానమైన పుష్పితకమనే కొండ ఉంది. చంద్రసూర్యుల కిరణాల వంటి కాంతి గల, సాగరజలాన్ని ఆశ్రయించిన అది విశాలమైన శిఖరాలతో ఆకాశాన్ని గీకుతున్నట్లుగా ప్రకాశిస్తుంది. దాని ఒక బంగారుశిఖరాన్ని సూర్యుడు సేవిస్తాడు, మరొక తెల్లని వెండిశిఖరాన్ని చంద్రుడు సేవిస్తాడు; కృతఘ్నులూ క్రూరులూ నాస్తికులూ ఆ పర్వతాన్ని చూడలేరు. ఈ సర్గలోని ఏకైక నైతికోపదేశం ఇదే — దివ్యవస్తువు శుద్ధచిత్తులకే గోచరమవుతుంది. తల వంచి ప్రణమించి వానరులు దానిని వెదకాలి. దానిని దాటి దుర్గమమైన మార్గంలో పద్నాలుగు యోజనాలు వెళితే సూర్యవంతమనే పర్వతం, తరువాత సమస్తకోరికలనూ తీర్చే ఫలాలు గల, ఎల్లకాలమూ మనోహరమైన వృక్షాలతో కూడిన వైద్యుతమనే పర్వతం లభిస్తాయి. అక్కడ శ్రేష్ఠమైన దుంపలనూ పండ్లనూ తిని, రుచికరమైన తేనెలను తాగి ముందుకు వెళ్ళాలి — మార్గంలో అలసట తీర్చుకోవడం గురించి కూడా రాజు ఆలోచించాడు; ఇందులో అతని వాత్సల్యం కనిపిస్తుంది. తరువాత కళ్ళకూ మనస్సుకూ ఇంపైన కుంజరమనే పర్వతం ఉంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. పుష్పితకానికి రెండు శిఖరాలు — ఒకటి బంగారుమయమై సూర్యుడు సేవించేది, మరొకటి వెండిమయమై చంద్రుడు సేవించేది — అనే వర్ణనతో కవి పగలు రాత్రుల శోభాభేదాన్ని చిత్రిస్తున్నాడు. సూర్యవంతం, వైద్యుతం, కుంజరం అనే మూడు పేర్లూ తేజస్సునే సూచిస్తాయి; దానితో మార్గపు దివ్యత్వం ఉత్తరోత్తరం పెరుగుతుంది. ‘చతుర్దశ యోజనాని దుర్విగాహేన అధ్వనా’ (దుర్గమమైన మార్గంలో పద్నాలుగు యోజనాలు) అనే సంఖ్యానిర్దేశంతో కవి మార్గకష్టాన్ని కొలుస్తున్నాడు. వైద్యుతంపై సమస్తకోరికలనూ తీర్చే ఫలవృక్షాలున్నాయని చెప్పబడింది; దానితో అక్కడ సుఖంగా విశ్రమించవచ్చు. తేనె తాగడం ప్రస్తావన వానరస్వభావానికి తగినది; అది ముందు మధువనంలో మళ్ళీ వస్తుంది.
కుంజరంపై విశ్వకర్మ నిర్మించిన అగస్త్యభవనం ఉంది. అక్కడ ఒక యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు గల, రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడిన బంగారుమయమైన దివ్యమైన ఆశ్రయం ఉంది. అక్కడే సర్పాల నివాసమైన భోగవతి అనే పురి ఉంది — విశాలమైన వీధులు గలది, చొరరానిది, అన్నివైపులా రక్షించబడినది, పదునైన కోరలు గల మహావిషమైన ఘోరసర్పాలచేత కాపాడబడేది. అందులో మహాఘోరుడైన సర్పరాజు వాసుకి నివసిస్తాడు; అక్కడికి వెళ్ళి ఆ పురిని కూడా వెదకాలి. అక్కడ కప్పబడి ఉన్న సమీపప్రదేశాలను కూడా చూడాలి — రహస్యస్థానాలే అపహర్తకు ఆశ్రయాలవుతాయని ఆశయం. ఆ దేశాన్ని దాటితే సర్వరత్నమయమైన, శోభాయమానమైన ఋషభమనే మహాపర్వతం ఉంది; అక్కడ గోశీర్షకం, పద్మకం, హరిశ్యామం అనే అగ్ని వంటి కాంతి గల దివ్యచందనం పుడుతుంది. ఆ చందనాన్ని చూసినా ఎన్నడూ తాకకూడదు. రక్షణ, నిషేధం — ఈ రెండింటి కూర్పును కవి జాగ్రత్తగా నిలుపుతాడు — దివ్యమైనది చూడదగినదే, గ్రహించదగినది కాదు. ఇలా సుగ్రీవుడు కేవలం మార్గాన్ని చూపడు, మార్గంలోని విఘ్నాలనూ నిషేధాలనూ కూడా ముందే చెబుతాడు; అజ్ఞానం వల్ల వానరులు ఆపదలో పడకుండా ఉండటానికి. భోగవతి వర్ణన ప్రత్యేకంగా భయంకరం — విశాలమైన వీధులు, చొరరాని రక్షణ, పదునైన కోరలు గల మహావిషసర్పాలు, స్వయంగా వాసుకి. అయినా అక్కడ కూడా అన్వేషించాలనే ఆజ్ఞ; దానితో కార్యగౌరవం భయం కంటె గొప్పదని సిద్ధమవుతుంది. ఋషభపు చందనం మళ్ళీ లోభానికి పరీక్ష — అందరికీ ప్రియమైనదే నిషేధించబడింది. గోశీర్షకం, పద్మకం, హరిశ్యామం అని చందనపు మూడు భేదాలు లెక్కించబడ్డాయి; వాటి కాంతి అగ్ని వంటిదని చెప్పబడింది. అగస్త్యభవనపు పరిమాణం కూడా లెక్కతో చెప్పబడింది — యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు. విశ్వకర్మ నిర్మాణం అనే మాటతో దాని దివ్యత్వం సిద్ధమవుతుంది.
రోహితులనే ఘోరమైన గంధర్వులు ఆ చందనవనాన్ని కాపాడతారు. అక్కడ సూర్యుని వంటి కాంతి గల అయిదుగురు గంధర్వపతులు — శైలూషుడు, గ్రామణి, శిక్షుడు, శుకుడు, బభ్రువు — నివసిస్తారు; అది సూర్యచంద్రాగ్నుల వంటి శరీరాలు గల పుణ్యకర్ముల నివాసమని చెప్పబడింది. భూమి అంచున ఆ దుర్ధర్షులైన, స్వర్గాన్ని జయించినవారు ఉంటారు. దానికి ఆవల అతిదారుణమైన పితృలోకం ఉంది; అది వానరులు సేవించదగినది కాదు; అదే దుర్భరమైన చీకటితో కప్పబడిన యముని రాజధాని. వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు వెదకడానికి గాని వెళ్ళడానికి గాని ఇంతవరకే సాధ్యం; దీనికి ఆవల గమనశీలులకు కూడా గతి లేదు. నలభై అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు భౌగోళికసీమను స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — జీవలోకపు అంతమే అన్వేషణకు కూడా అంతం. ఈ సీమ కేవలం భయం వల్ల కాదు, ధర్మం వల్ల కూడా — పితృలోకంలో జీవించి ఉన్నవారి ప్రవేశం విధించబడలేదు. ‘స్వర్గజితః’ (స్వర్గాన్ని జయించినవారు) అనే పదంతో ఆ గంధర్వులు తపస్సుతో స్వర్గాన్ని జయించారని తెలుస్తుంది. అయిదుగురు గంధర్వపతుల పేర్లు వేరువేరుగా లెక్కించబడ్డాయి; దానితో వారి వ్యక్తిత్వం స్థాపించబడింది.
ఇదంతా పరిశీలించి, ఇంకా కనిపించే దానిని కూడా పరీక్షించి, వైదేహి గతిని తెలుసుకొని వానరులు తిరిగి రావాలి. నెలకు ముందే తిరిగివచ్చి ‘సీత కనిపించింది’ అని చెప్పేవాడు నాతో సమానమైన వైభవంతో భోగాలతో సుఖంగా విహరిస్తాడు. అతని కంటె నాకు ప్రియమైనవాడు, నా ప్రాణం కంటె కూడా ప్రియమైనవాడు మరెవ్వడూ ఉండడు; ఎన్నోసార్లు అపరాధం చేసినవాడైనా అతడు నాకు బంధువవుతాడు — ఈ మాటతో సుగ్రీవుడు క్షమిస్తాననే ఆశ్వాసనను కూడా ఇస్తున్నాడు. చివరలో పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో అతడు అంటున్నాడు — అపరిమితమైన బలపరాక్రమాలు గల మీరు గొప్ప గుణాలు గల కులాలలో పుట్టినవారు; మనుజపతి కుమార్తెను (సీతను) మీరు పొందేలా, దానికి తగిన, దానికంటె అధికమైన పురుషప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించండి. ఇక్కడ భయానికి బదులు బహుమానపు మాట నిలుపబడింది — రాజు దండంతో కాదు, ప్రీతితోనే ప్రేరేపిస్తున్నాడు. కులాన్నీ గుణాన్నీ స్మరించడం క్షత్రియనీతికి అనుగుణమైనది; దానితో వానరులు తమ గౌరవాన్ని గుర్తుచేసుకొని ఉత్సాహం పొందుతారు. ‘పురుషార్థమారభధ్వమ్’ (పురుషప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించండి) అనే చివరి పదమే సర్గసారం — ఫలం దైవాధీనం, ఆరంభం మాత్రం పురుషాధీనం. నెలరోజుల గడువు నిర్దేశం ముందు కథలో ఉత్కంఠను కలిగిస్తుంది, ఎందుకంటే దక్షిణ బృందమే కాలాన్ని అతిక్రమిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥