॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 42వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

పడమటి దిక్కుకు వానరులను పంపడం

సుషేణుని పిలవడం, ఋషిపుత్రులను పడమటి దిక్కుకు నియమించడం, సౌరాష్ట్ర, పారియాత్ర, చక్రవంతం, వరాహం, మేరువు పర్వతాల వర్ణన, అస్తపర్వతం, నెలరోజుల గడువు, వానరుల ప్రయాణం

దక్షిణ దిక్కుకు వానరులను పంపిన తరువాత సుగ్రీవుడు మేఘం వంటి సుషేణుడనే వానరుని పిలిచాడు. అతడు తార తండ్రి, రాజుకు మామ, భయంకర పరాక్రమం గలవాడు; అందుకే రాజు స్వయంగా అతని దగ్గరికి వెళ్ళి ప్రణమించి చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు — రాజైనా పెద్దల పట్ల వినమ్రుడు కావడమే సుగ్రీవుని వినయానికి లక్షణం. అతనితో పాటు మహర్షి కుమారుడూ తేజస్వీ మహాకపీ మహేంద్రునితో సమానమైన కాంతి గలవాడూ శూరులైన కపివరులతో కూడినవాడూ బుద్ధిపరాక్రమాలు గలవాడూ వైనతేయునితో (గరుడునితో) సమానమైన కాంతి గలవాడూ అయిన మారీచుడు నియమించబడ్డాడు; మరీచి కుమారులైన మారీచులూ, అర్చిర్మాల్యులనే మహాబలులూ, ఋషిపుత్రులూ — అందరూ పడమటి దిక్కుకు ఆదేశించబడ్డారు. కపిశ్రేష్ఠుడు రెండు లక్షల కపులతో వారిని పంపుతున్నాడు. ఇక్కడ పేర్లు ఋషివంశాలకు సంబంధించినవి; దానితో పడమటి దిక్కు బృందం తపోబలంతో కూడా కూడినదని సూచించబడుతుంది. మామను నియమించేటప్పుడు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞ ఇవ్వడు, ‘సహాయం చేయి’ అని ప్రార్థనే చేస్తాడు. ‘మేఘసంకాశమ్’ (మేఘం వంటివాడు) అనే సుషేణుని విశేషణం అతని వర్ణాన్నీ గాంభీర్యాన్నీ రెంటినీ సూచిస్తుంది. తార తండ్రి కాబట్టి అతడు వాలికి కూడా మామ; వాలివధ తరువాత తార సుగ్రీవుని పట్టమహిషి అయింది, కాబట్టి సంబంధం విచ్ఛిన్నం కాకుండా కొనసాగింది. రాజు స్వయంగా దగ్గరికి వెళ్ళి ప్రణమించి చెబుతున్నాడు — దీనితో అధికారం సంబంధాన్ని నాశనం చేయదని కవి చూపుతున్నాడు. మరీచిపుత్రుల, అర్చిర్మాల్యుల గణనలో అగ్నితేజస్సు స్పర్శ అనుభవమవుతుంది, ఎందుకంటే ‘అర్చిస్’ అనేది జ్వాలను చెప్పే పదం. రెండు లక్షల కపులు అనే సంఖ్య దక్షిణ బృందం కంటె కూడా ఎక్కువ; దానితో పడమటి దిక్కు విస్తారం సూచించబడుతుంది. పడమటి దిక్కు పూర్వం ‘వారుణి’ అని ప్రసిద్ధం, కాబట్టి దాని రక్షకుడు వరుణుడు; సర్గ చివరలో కూడా అది ‘వరుణాభిగుప్తా’ (వరుణునిచే రక్షించబడినది) అని వర్ణించబడింది.

‘సుషేణుడు ప్రముఖుడుగా గల మీరు వైదేహిని వెదకండి’ అని ఆదేశించి సుగ్రీవుడు పడమటి దిక్కు దేశాలను లెక్కిస్తున్నాడు — సౌరాష్ట్రులను, బాహ్లీకులతో పాటు చంద్రచిత్రులను, సమృద్ధమైన రమణీయమైన జనపదాలను, విశాలమైన పురాలను. పొన్నచెట్లతో దట్టమైన, పొగడ ఉద్దాలక వృక్షాలతో నిండిన కుక్షిదేశాన్నీ, మొగలిపొదలనూ వెదకమని చెబుతున్నాడు. పడమటికి ప్రవహించే చల్లని నీటి శుభమైన నదులూ, తాపసుల అరణ్యాలూ, దుర్గమారణ్యాల కొండలూ చూడాలి. అక్కడ ఎక్కువగా ఎడారి వంటి నేలలూ, ఎంతో ఎత్తైన చల్లని రాళ్ళూ ఉన్నాయి — దీనితో పడమటి దేశపు మరుభూమి స్వభావం సూచించబడింది. కొండల వలలతో కప్పబడిన దుర్గమమైన పడమటి దిక్కును వెదికి, తరువాత పడమటి సముద్రాన్ని చూడాలి. తిమింగిలాలూ మొసళ్ళూ నిండిన నీరు గల ఆ సముద్రానికి వెళ్ళి వారు చూస్తారు. వృక్షాల పేర్లు — పొన్న, పొగడ, ఉద్దాలకం, మొగలి — పడమటి తీరపు వనస్పతి విశేషాన్ని సూచిస్తాయి; కవి ప్రదేశపు స్వరూపాన్ని వృక్షాలతోనే చిత్రిస్తున్నాడు. బాహ్లీకులూ చంద్రచిత్రులూ వాయవ్యదేశవాసులు; సౌరాష్ట్రం మాత్రం సముద్రతీరంలోని దేశం. ‘స్ఫీతాః జనపదాః’ (సమృద్ధమైన జనపదాలు) అనే విశేషణంతో వాటి సమృద్ధి, ‘విపులాని పురాణి’ (విశాలమైన పురాలు) అనడంతో నగరాల గొప్పదనం చెప్పబడుతున్నాయి. ‘ప్రత్యక్స్రోతోవహాః’ (పడమటికి ప్రవహించేవి) అనే పదం ప్రత్యేకంగా మనసును తాకుతుంది — పడమటికి ప్రవహించే నదులు తూర్పుకు ప్రవహించేవాటి కంటె వేరని భారతీయ భూగోళపరంపర. తాపసుల అరణ్యాల ప్రస్తావనతో అక్కడ ఆశ్రమాలున్నాయని సూచించబడింది; అక్కడ వానరులు వార్త అడగవచ్చు. ఎడారి వంటి నేలలూ ఎంతో ఎత్తైన చల్లని రాళ్ళూ — ఈ వర్ణన పశ్చిమభారతపు మరుభూమి స్వరూపాన్ని అనుసరిస్తుంది. ‘గిరిజాలావృతాం దుర్గాం దిశమ్’ (కొండల వలలతో కప్పబడిన దుర్గమమైన దిక్కు) అనే రెండు విశేషణాలతో మార్గకష్టం చెప్పబడింది. చివరకు సముద్రదర్శనమే ఆ దిక్కుకు పర్యవసానం. కుక్షి అనేది ఒక దేశవిశేషం పేరు; అది పొన్నచెట్లతో దట్టమైనది; అక్కడ పొగడ, ఉద్దాలక వృక్షాలు నిండి ఉన్నాయని వర్ణించబడింది. ఇలా వృక్షనామాలతోనే దేశచిత్రం నిర్మించబడింది.

మొగలిపొదలలో, దట్టమైన తమాలవనాలలో, కొబ్బరితోటలలో కపులు విహరిస్తారు. అక్కడ సీతనూ రావణుని నివాసాన్నీ వెదకాలి; సముద్రతీరంలో ఉన్న పర్వతాలలో, వనాలలో అన్వేషించాలి. రమణీయమైన మురవీపట్టణాన్నీ, జటాపురాన్నీ, అవంతినీ, అంగలేపనూ, అలక్షితమనే వనాన్నీ, విశాలమైన రాష్ట్రాలనూ పట్టణాలనూ అక్కడక్కడ చూడాలి. సింధునదీ సాగరాల సంగమంలో వంద శిఖరాలు గల, మహావృక్షాలు గల సోమగిరి అనే మహాపర్వతం ఉంది. దాని రమణీయమైన చరియలపై రెక్కలతో ఎగిరే సింహాలు ఉంటాయి; అవి తిమింగిలాలనూ చేపలనూ ఏనుగులనూ తమ గూళ్ళకు చేరుస్తాయి — సింహాలు పక్షులలా గూళ్ళు కట్టుకున్న ఈ అద్భుతచిత్రాన్ని కవి కల్పిస్తున్నాడు. ఆ సింహాల గూళ్ళూ, కొండశిఖరాలను చేరిన, గర్వించిన, తృప్తి పొందిన, మేఘగర్జన వంటి ఘీంకారం చేసే ఏనుగులూ ఆ విశాలమైన నీటితో నిండిన ప్రదేశంలో అంతటా సంచరిస్తాయి. దాని శిఖరం స్వర్గాన్ని తాకేది, బంగారుమయమైనది, చిత్రమైన వృక్షాలు గలది. సింధుసముద్ర సంగమ నిర్దేశంతో పడమటి సీమ భౌగోళికంగా స్థాపించబడింది. ‘కపయః విహరిష్యంతి’ (కపులు విహరిస్తారు) అనే భవిష్యత్కాలంతో సుగ్రీవుడు వారి సుఖాన్ని కూడా ఊహిస్తున్నాడు — కార్యం కఠినమైనది, మార్గం మాత్రం రమణీయమైనది. కొబ్బరితోటలు పడమటి తీరానికి స్వాభావికచిహ్నం. ‘వేలాతలనివిష్టేషు’ (సముద్రతీరంలో ఉన్న) అనే పదంతో సముద్రతీరపు పర్వతాలు నిర్దేశించబడ్డాయి. మురవీపట్టణం, జటాపురం, అంగలేప అనే నగరనామాలు ఆనాటి లేదా తరువాతి భూగోళపరంపరను అనుసరిస్తాయి. ‘అలక్షితం వనమ్’ (కనిపించని వనం) అనే పేరుతోనే దాని గూఢత్వం సూచించబడింది; అక్కడ అపహర్త సులభంగా దాక్కోవచ్చు. సోమగిరికి ‘శతశృంగః మహాద్రుమః’ (వంద శిఖరాలు గలది, మహావృక్షాలు గలది) అనే రెండు విశేషణాలు. సింహాలు రెక్కలతో ఎగరడం, తిమింగిలాలనూ చేపలనూ ఏనుగులనూ గూళ్ళకు చేర్చడం అతిప్రాకృతంగా కనిపించినా కవి దానిని ముద్రిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే సోమగిరి దివ్యప్రదేశం. ఏనుగుల ఘీంకారం మేఘగర్జన వంటిదని ‘తోయదస్వననిఃస్వనాః’ (మేఘధ్వని వంటి ధ్వని గలవి) అనే పదంతో చెప్పబడింది. శిఖరం స్వర్గాన్ని తాకడం, బంగారుమయం కావడం దాని దివ్యత్వాన్నే మళ్ళీ స్థాపిస్తాయి. ‘తత్ర సీతాం చ మార్గధ్వం నిలయం రావణస్య చ’ (అక్కడ సీతనూ రావణుని నివాసాన్నీ వెదకండి) అనే రెండూ ఎప్పుడూ కలిసే చెప్పబడతాయి, ఎందుకంటే రావణుడు ఎక్కడో సీత అక్కడే అని రాజు నిశ్చయం.

కామరూపులైన కపులు అదంతా త్వరగా వెదకాలి. సముద్రంలో ఉన్న, బంగారుమయమైన, వంద యోజనాల, చూడశక్యం కాని పారియాత్రపర్వతపు కొనకు వెళ్ళి వారు చూస్తారు. అక్కడ అగ్ని వంటి, ఘోరులైన, కామరూపులైన, వేగవంతులైన గంధర్వులు ఇరవై నాలుగు కోట్ల మంది నివసిస్తారు; అగ్నిజ్వాలల వంటి వారు గుంపులుగా అంతటా నిలిచి ఉంటారు. భయంకర పరాక్రమం గల వానరులు కూడా వారిని ఎక్కువగా సమీపించకూడదు; ఆ దేశం నుండి వానరులు ఏ ఒక్క పండునూ తీసుకోకూడదు. దుర్జయులూ సత్త్వవంతులూ మహాబలులూ భయంకర పరాక్రమం గలవారూ అయిన ఆ వీరులు అక్కడి ఫలమూలాలను కాపాడతారు. అయినా అక్కడ ప్రయత్నం చేయాలి, జానకిని వెదకాలి; వానరస్వభావాన్ని (నియమించబడిన కపిధర్మాన్ని) పాటించేవారికి వారి నుండి ఏ భయమూ లేదు. ‘కపిత్వమనువర్తతామ్’ అనే పదంతో సుగ్రీవుడు చాపల్యాన్ని విడువమని ఆదేశిస్తున్నాడు — వానరులు స్వభావసిద్ధమైన లౌల్యాన్ని విడిచిపెడితే గంధర్వులు కోపించరు. ఇలా బలం కంటె నీతి గొప్పదనే శిక్షణ. ‘కామరూపిణః’ (కామరూపులు) అనే విశేషణం వానరులకూ గంధర్వులకూ రెండింటికీ ప్రయోగించబడింది; దానితో సమానత సూచించబడింది; అయినా గంధర్వులు మరింత బలవంతులని రాజుకు తెలుసు. ఇరవై నాలుగు కోట్లు అనే సంఖ్య అతిశయోక్తిలా కనిపించినా, దానితో భయపు పరిమాణం కొలవబడింది. ‘నాదేయం ఫలం కించిత్’ (ఏ పండునూ తీసుకోకూడదు) అనే నిషేధం ప్రత్యేకంగా వానరులకు తగినది, ఎందుకంటే పండ్లు తీసుకోవడం వారి స్వభావం. దుర్జయులు, సత్త్వవంతులు, మహాబలులు అనే మూడు విశేషణాలతో గంధర్వుల దుర్జయత్వం స్థాపించబడింది. అయినా ‘తత్ర యత్నః కర్తవ్యః’ (అక్కడ ప్రయత్నం చేయాలి) అనే ఆజ్ఞ సడలలేదు — భయం ఉంది, కాని దాని వల్ల కార్యాన్ని విడువకూడదు. పారియాత్రం పశ్చిమభారతంలో ప్రసిద్ధమైన పర్వతం; దాని సముద్రంలోకి వెళ్ళిన బంగారుకొన అనేది కవికల్పన. ‘న హి తేభ్యో భయం కించిత్’ (వారి నుండి ఏ భయమూ లేదు) అనే ఆశ్వాసన కూడా ఇవ్వబడింది, వానరులు భయంతో కార్యాన్ని విడువకుండా ఉండటానికి. ఇలా భయాన్నీ నిషేధాన్నీ సమతుల్యం చేయడం రాజు నైపుణ్యం.

అక్కడ వైడూర్యపు రంగు గల, వజ్రాకారంలో నిలిచిన, రకరకాల చెట్లతో లతలతో నిండిన వజ్రమనే మహాగిరి ఉంది; శోభాయమానమై ఎత్తుగా ఉన్న అది సమంగా వంద యోజనాల పొడవున్నది. అక్కడి గుహలను వానరులు ప్రయత్నంతో వెదకాలి. సముద్రపు నాల్గవ భాగంలో చక్రవంతమనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ విశ్వకర్మ వేయి ఆకులు గల చక్రాన్ని నిర్మించాడు. అక్కడే పురుషోత్తముడు పంచజనుడనే, హయగ్రీవుడనే దానవులను చంపి చక్రాన్నీ శంఖాన్నీ తెచ్చుకున్నాడు — ఈ వైష్ణవకథ ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడింది; దానితో స్థానమాహాత్మ్యం పెరుగుతుంది. దాని రమణీయమైన చరియలలో, విశాలమైన గుహలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. తరువాత అరవై నాలుగు యోజనాలు వెళితే అగాధమైన వరుణాలయంలో (సముద్రంలో) బంగారు శిఖరాలు గల వరాహమనే మహాపర్వతం ఉంది. స్థానాల క్రమంతో కవి వానరుల మార్గాన్ని ఒక సముద్రం నుండి మరొక సముద్రభాగానికి నడిపిస్తాడు. వజ్రగిరికి ఆ పేరు దాని కాఠిన్యం వల్ల; వైడూర్యవర్ణకాంతి దాని శోభ; ‘వజ్రసంస్థానసంస్థితః’ (వజ్రాకారంలో నిలిచినది) అనే పదంతో దాని ఆకారం కూడా వజ్రం వంటిదని తెలియజేయబడుతుంది. ‘యోజనానాం శతం సమమ్’ (సమంగా వంద యోజనాలు) అనేది పరిమాణనిర్దేశం. గుహలను వెదకడంలో ‘ప్రయత్నేన’ (ప్రయత్నంతో) అనే పదం సముచితం, ఎందుకంటే దాక్కున్నవానికి గుహలే స్థానం. వేయి ఆకుల చక్రం విశ్వకర్మ శిల్పం. పంచజన హయగ్రీవుల వధ విష్ణువు యొక్క పురాణప్రసిద్ధ కార్యం — దానితో శంఖచక్రాల ఉత్పత్తి చెప్పబడింది. ఇలా కవి భూగోళవర్ణనలో పురాణకథలను కూడా గ్రథిస్తాడు; దానితో మార్గం కేవలం భూమి కాదు, స్మృతిక్షేత్రం కూడా అవుతుంది. వరాహపర్వతపు బంగారు శిఖరాలూ, అగాధమైన వరుణాలయంలో దాని స్థితీ దాని అద్భుతత్వాన్ని తెస్తాయి. ‘చతుర్భాగే సముద్రస్య’ (సముద్రపు నాల్గవ భాగంలో) అనే స్థాననిర్దేశం సముద్రాన్ని భాగాలుగా కల్పిస్తుంది; ఇది ప్రాచీన భూగోళదృష్టిలో ప్రసిద్ధం.

వరాహపర్వతంపై బంగారుమయమైన ప్రాగ్జ్యోతిషమనే పురం ఉంది; అందులో నరకుడనే దుష్టాత్ముడైన దానవుడు నివసిస్తాడు. దాని రమణీయమైన చరియలలో, విశాలమైన గుహలలో మళ్ళీ రావణుని వెదకాలి — ఈ పంక్తి సర్గలో మూడుసార్లు వస్తుంది; దానితో అన్వేషణ నిరంతరంగా సాగాలని ధ్వనిస్తుంది. ఆ పర్వతరాజాన్ని దాటితే లోపల బంగారం కనిపించే, సర్వసువర్ణమయమైన, ధారలుగా జలపాతాలు గల పర్వతం ఉంది; అక్కడ ఏనుగులూ వరాహాలూ సింహాలూ పులులూ అన్నివైపులా ఎడతెగకుండా గర్జిస్తాయి, ఆ ధ్వనితోనే గర్వించిపోతాయి. దానిపై పచ్చని గుర్రాలు గల శ్రీమంతుడూ పాకశాసనుడూ అయిన మహేంద్రుడు దేవతలచేత రాజుగా అభిషిక్తుడయ్యాడు; అదే మేఘమనే పర్వతం. దానిని దాటి మహేంద్రుడు పాలించే పర్వతరాజాన్ని చేరుకొని, ఉదయసూర్యుని రంగుతో అన్నివైపులా ప్రకాశించే, చక్కగా పూచిన బంగారుమయమైన వృక్షాలతో శోభించే అరవై వేల బంగారుకొండలను పొందుతారు. ఇంద్రుని అభిషేకస్థానం కావడం అనే ఈ పర్వతమాహాత్మ్యానికి పౌరాణికమూలం అవసరం. నరకుడనే దానవుడు ప్రాగ్జ్యోతిషంలో నివసిస్తాడని మహాభారతంలోనూ పురాణాలలోనూ ప్రసిద్ధం; ప్రాగ్జ్యోతిషం అనేది తూర్పు దేశపు పేరు, అయినా ఇక్కడ పడమటి మార్గంలో లెక్కించబడింది — ఇది ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) భూగోళక్రమంలోని వైచిత్ర్యం. ‘రావణః సహ వైదేహ్యా మార్గితవ్యస్తతస్తతః’ (వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి) అనే పంక్తి మూడుసార్లు రావడం స్మారకపదంలా పనిచేస్తుంది; దానితో శ్రోత అన్వేషణకున్న ఏకైక లక్ష్యాన్ని మరచిపోడు. ‘కాంచనాంతరదర్శనః’ (లోపల బంగారం కనిపించేది) అనేది పర్వతపు లోయలు సువర్ణమయాలని సూచిస్తుంది. ఏనుగులూ వరాహాలూ సింహాలూ పులులూ తమ గర్జనతో తామే గర్వించిపోతాయి — ఈ మనోవైజ్ఞానిక దృష్టి కవి విశేషం. మేఘపర్వతంపై ఇంద్రుని అభిషేకం దాని రాజపర్వతత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది. అరవై వేల బంగారుకొండలు అనే సంఖ్య మేరువు పరివారాన్నే సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వాటి మధ్య మేరువు రాజు. ‘ధారాప్రస్రవణాయుతః’ (ధారలుగా జలపాతాలు గలది) అనే పదంతో ఆ పర్వతానికి అనేక జలపాతాలున్నాయని చెప్పబడింది; దానితో దాని రమణీయత పెరుగుతుంది. ‘తరుణాదిత్యవర్ణాని’ (ఉదయసూర్యుని రంగువి) అనడంతో బంగారుకొండల వర్ణం ఉదయసూర్యునితో పోల్చబడింది.

వాటి మధ్యలో మేరువనే ఉత్తమపర్వతం రాజులా నిలిచి ఉంది; పూర్వం ప్రసన్నుడైన సూర్యుడు దానికి వరమిచ్చాడు. సూర్యుడు అన్నాడు — ‘పర్వతరాజా, నిన్ను ఆశ్రయించినవారందరూ నా అనుగ్రహం వల్ల పగలూ రాత్రీ బంగారువన్నెలవారవుతారు; నీపై నివసించే దేవగంధర్వదానవులు నాకు భక్తులై కాంతితో బంగారుప్రభ గలవారవుతారు.’ విశ్వేదేవులూ వసువులూ మరుత్తులూ దేవతలూ పడమటి సంధ్యాసమయంలో ఉత్తమపర్వతమైన మేరువుకు వచ్చి సూర్యుని ఉపాసిస్తారు; వారిచేత పూజించబడిన సూర్యుడు సమస్తప్రాణులకూ కనిపించకుండా అస్తపర్వతానికి వెళతాడు. సూర్యుడు పది వేల యోజనాలను అర్ధముహూర్తంలోనే దాటి ఆ పర్వతాన్ని చేరుకుంటాడు. దాని శిఖరంపై విశ్వకర్మ నిర్మించిన, సూర్యుని వంటి, ప్రాసాదసమూహాలతో నిండిన, రకరకాల పక్షులతో నిండిన చిత్రమైన చెట్లతో శోభించే మహాదివ్యభవనం ఉంది — అదే పాశహస్తుడూ మహాత్ముడూ అయిన వరుణుని నివాసం. సూర్యుని వరమే ఇక్కడ మేరువు బంగారుమయత్వానికి కారణమని పౌరాణిక వివరణ ఇవ్వబడింది. ‘మేరురుత్తమపర్వతః’ (మేరువు ఉత్తమపర్వతం) అనే పదంతో అన్ని పర్వతాలలో దాని శ్రేష్ఠత్వం స్థాపించబడింది. సూర్యుని వరదానంలో రెండు అంశాలు — పర్వతం స్వయంగా బంగారుమయం కావడం, అక్కడ నివసించేవారు బంగారుప్రభ గలవారు కావడం; ఇలా వరం స్థానాన్నీ జనాన్నీ రెంటినీ తాకుతుంది. విశ్వేదేవాదుల సంధ్యోపాసన నిత్యకర్మ; దానితో మేరువు నిత్యపూజాస్థానమని తెలుస్తుంది. ‘అదృశ్యః సర్వభూతానామ్’ (సమస్తప్రాణులకూ కనిపించనివాడై) అనే పదంతో సూర్యాస్తమయ స్వరూపం వర్ణించబడింది — సూర్యుడు నశించడు, కనిపించకుండా పోతాడు. పది వేల యోజనాలు అర్ధముహూర్తంలో అని గమనపరిమాణం లెక్కతో ఇవ్వబడింది; ఇది ప్రాచీన జ్యోతిషపు స్పర్శను చూపుతుంది. వరుణుని నివాసానికి ‘పాశహస్తస్య’ (పాశం చేతబట్టినవాని) అనే విశేషణంతో అతని ఆయుధం కూడా గుర్తుచేయబడింది, ఎందుకంటే పడమటి దిక్కు వారుణి. ‘ప్రాసాదగణసంబాధమ్’ (ప్రాసాదసమూహాలతో నిండినది) అనేది భవనపు సాంద్రతను సూచిస్తుంది. ‘శైలో దత్తవరః పురా’ (పూర్వం వరం పొందిన పర్వతం) అనే భూతకాలనిర్దేశంతో కథ ప్రాచీనత సూచించబడింది; వరదానం వర్తమానం కాదు, పురాణకాలానిది.

మేరువుకూ అస్తపర్వతానికీ మధ్యలో పది శిరస్సులు గల మహాతాళవృక్షం బంగారుమయమై, శోభాయమానమై, చిత్రమైన వేదికతో ప్రకాశిస్తోంది. ఆ దుర్గాలన్నిటిలో, సరస్సులలో, నదులలో వైదేహితో కూడిన రావణుని వెదకాలి. అక్కడ తన తపస్సుతో పవిత్రుడైన, ధర్మజ్ఞుడైన, బ్రహ్మతో సమానుడని ప్రఖ్యాతి పొందిన మేరుసావర్ణి అనే మహర్షి ఉన్నాడు; సూర్యుని వంటి ఆ మహర్షికి నేలపై తల వంచి ప్రణమించి మైథిలి వార్తను అడగాలి. జీవలోకం ఇంతవరకే, ఎందుకంటే సూర్యుడు రాత్రి ముగిశాక అంతటినీ చీకటిలేనిదిగా చేసి అస్తపర్వతానికి వెళతాడు. వానరులు వెళ్ళగలిగేది ఇంతవరకే; సూర్యుడు లేని, హద్దులు లేని దానికి ఆవలిది మాకు ఏమీ తెలియదు అని సుగ్రీవుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. దక్షిణ దిక్కులో పితృలోకం సీమ అయినట్లే పడమటి దిక్కులో అస్తపర్వతమే సీమ — రెండుచోట్లా కవి జీవలోకపు అంతాన్నే అన్వేషణకు అంతంగా నిలుపుతున్నాడు. మహర్షిని అడగడం కూడా నీతిసమ్మతమే, ఎందుకంటే తపస్వులకు అంతా తెలుసు. పది శిరస్సుల తాళవృక్షం చిత్రమైన వేదికతో, బంగారుమయంగా ఉంది — అది అస్తమేరువుల మధ్య గుర్తుస్తంభంలా నిలిచి ఉంది. ‘తేషు సర్వేషు దుర్గేషు సరస్సు చ సరిత్సు చ’ (ఆ దుర్గాలన్నిటిలో, సరస్సులలో, నదులలో) అనే పదాలతో అన్వేషణ వ్యాపకత్వం మళ్ళీ చెప్పబడింది. మేరుసావర్ణి బ్రహ్మతో సమానుడనే విశేషణం గొప్పది, ఎందుకంటే దానితో అతని జ్ఞానం సర్వజ్ఞతుల్యమని ధ్వనిస్తుంది; అందుకే అతనిని సీత వార్త అడగాలి. ‘భూమౌ శిరసా ప్రణమ్య’ (నేలపై తల వంచి ప్రణమించి) అనేది వినయనిర్దేశం — బలవంతులకు కూడా తపస్వి ఎదుట నమ్రతే ఉపాయం. ‘ఏతావజ్జీవలోకస్య’ (జీవలోకం ఇంతవరకే) అనే పదంతో సూర్యప్రకాశమే జీవలోకపు పరిమాణం అనే సూక్ష్మదృష్టి ఇవ్వబడింది. ‘అభాస్కరమమర్యాదమ్’ (సూర్యుడు లేనిది, హద్దులు లేనిది) అనే రెండు విశేషణాలు — సూర్యుడు లేనిచోట హద్దు కూడా లేదు, కాబట్టి అక్కడ మార్గం కూడా లేదు. సుగ్రీవుని ‘న జానీమః’ (మాకు తెలియదు) అనే స్పష్టమైన అంగీకారం అతని సత్యవాదిత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘కృత్వా వితిమిరం సర్వమ్’ (అంతటినీ చీకటిలేనిదిగా చేసి) అనే పదంతో సూర్యుని నిత్యకర్మ — అంధకారనాశనమే — అతని మహిమ అని చెప్పబడింది.

వైదేహిని కనుగొని, రావణుని నివాసాన్ని తెలుసుకొని, అస్తపర్వతాన్ని చేరుకొని, నెల పూర్తయ్యేసరికి తిరిగిరావాలి. నెల దాటి ఉండకూడదు; ఉన్నవాడు నాకు వధ్యుడవుతాడు — అని కఠినమైన ఆజ్ఞ ఇవ్వబడింది. మీతో పాటు శూరుడైన నా మామ వస్తాడు; ఆదేశాన్ని పాటించే మీరు అతడు చెప్పినదంతా వినాలి, ఎందుకంటే మహాబాహుడూ మహాబలుడూ అయిన ఇతడు నా మామ, గురువు. పరాక్రమవంతులైన మీరందరూ కూడా ప్రమాణమే; అయినా ఇతనిని ప్రమాణంగా నిలుపుకొని పడమటి దిక్కును పరిశీలించండి. అమితతేజస్వి అయిన నరేంద్రుని భార్య కనిపిస్తే, చేసిన ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారం చేసి మనం కృతకృత్యులమవుతాం. కాబట్టి ఈ కార్యానికి ప్రియమైన ఇంకేదైనా ఉంటే, దేశకాలప్రయోజనాలకు తగినదానిని మీరు నిశ్చయించుకోవాలి. అప్పుడు సుషేణుడు ప్రముఖుడుగా గల వానరులందరూ సుగ్రీవుని మాటను జాగ్రత్తగా విని, వానరాధిపతి అనుమతి తీసుకొని, వరుణునిచే రక్షించబడిన ఆ దిక్కుకు వెళ్ళారు. మామ గౌరవాన్ని రక్షించడం రాజు కులధర్మం; ఆజ్ఞలోని కఠినత్వం మాత్రం కార్యగౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. దక్షిణ దిక్కులో లాగానే ఇక్కడ కూడా నెలరోజుల గడువు నిర్దేశించబడింది; కాని ఇక్కడ దండన కూడా చెప్పబడింది — ‘వసన్ వధ్యో భవేన్మమ’ (ఉన్నవాడు నాకు వధ్యుడవుతాడు). ఈ కఠినత్వమే ముందు కథకు ప్రధానతంతువును అల్లుతుంది, ఎందుకంటే దక్షిణ బృందమే కాలాన్ని అతిక్రమించి భయాన్ని పొందుతుంది. మామ విషయంలో ‘గురురేషః’ (ఇతడు గురువు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు అతని ఆజ్ఞను కూడా తన ఆజ్ఞతో సమానం చేస్తున్నాడు. ‘భవంతోఽపి విక్రాంతాః ప్రమాణం సర్వ ఏవ’ (పరాక్రమవంతులైన మీరందరూ కూడా ప్రమాణమే) అనే మాటలో రాజు అనుచరుల గౌరవాన్ని కూడా కాపాడుతున్నాడు — నాయకుడు నియమించబడ్డాడు, అయినా ఇతరులు అవమానించబడలేదు. ‘కృతస్య ప్రతికర్మణా’ (చేసినదానికి ప్రతిక్రియతో) అనే పదంతో రాముడు చేసిన ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారమే అన్నిటికీ మూలమని మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది. చివరి శ్లోకం ఇంద్రవజ్రా జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది; దానితో సర్గసమాప్తి గాంభీర్యంతో జరుగుతుంది. ‘వరుణాభిగుప్తామ్’ (వరుణునిచే రక్షించబడినది) అనే పదంతో పడమటి దిక్కు వరుణుని రక్షణలో ఉందని మళ్ళీ చెప్పబడింది. ‘నిపుణం నిశమ్య’ (జాగ్రత్తగా విని) అనే పదంతో వానరులు రాజు మాటను శ్రద్ధగా విన్నారని సూచించబడింది; వినడంతోనే కార్యసిద్ధి ఆరంభమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి