సర్గ
ఉత్తర దిక్కుకు వానరులను పంపడం
శతబలిని ఉత్తర దిక్కుకు నియమించడం, మ్లేచ్ఛ కాంభోజాది దేశాలు, హిమవంతం, కైలాసంపై కుబేరభవనం, క్రౌంచబిలం, మైనాకం, ఉత్తరకురువులు, సోమగిరి, ముందుకు వెళ్ళకూడదనే నిషేధం
మామను పడమటి దిక్కుకు పంపిన తరువాత వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు శతబలి అనే వీరుడైన వానరుని పిలిచాడు. అన్నీ తెలిసినవాడూ వానరులందరిలో ఉత్తముడూ అయిన రాజు అప్పుడు తనకూ రామునికీ హితమైన మాట చెప్పాడు — రెండు హితాలూ కలిసి ఉండటమే ఈ సర్గకు మూలస్వరం. ‘నీవంటి లక్షమంది వనవాసులతో కూడి, వైవస్వతుని (యముని) కుమారులైన మంత్రులందరితో కలిసి ప్రవేశించి, హిమవత్పర్వతాన్ని శిరోభూషణంగా ధరించిన విశాలమైన ఉత్తర దిక్కును అంతటా గాలించండి; యశస్వినియైన రాముని భార్యను అన్వేషించండి’ అని ఆదేశిస్తున్నాడు. ‘ఈ కార్యం నెరవేరి దాశరథికి ప్రియం చేకూరితే మనం ఋణం నుండి విముక్తులమై కృతార్థులమై ప్రయోజనాన్ని ఎరిగినవారిలో శ్రేష్ఠులమవుతాం’ అంటున్నాడు. ‘మహాత్ముడైన రాఘవుడు మనకు ప్రియం చేశాడు; దానికి ప్రతిక్రియ చేయగలిగితేనే జీవితం సఫలమవుతుంది.’ తరువాత నీతివాక్యం — ‘ముందు ఏ ఉపకారమూ చేయని యాచకుని కార్యాన్ని కూడా నెరవేర్చేవాని జన్మ సఫలమవుతుంది; ముందే ఉపకారం చేసినవాని విషయంలో ఇక చెప్పేదేముంది?’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు కృతజ్ఞతా సిద్ధాంతాన్నే ఉపదేశిస్తున్నాడు. హిమశైలం ఉత్తర దిక్కుకు శిరోభూషణం అనే ఉపమానం మనోహరమైనది — పర్వతం దిక్కుకు ఆభరణంలా ఉంది. వైవస్వతుని కుమారులు అనడంతో వానరుల దేవాంశసంబంధం మళ్ళీ సూచించబడింది. శతబలి ఇక్కడ మొదటిసారిగా ఉత్తర దిక్కుకు నాయకునిగా నియమించబడ్డాడు; అతని పేరే ‘వందమంది బలం’ అని ధ్వనిస్తుంది. ‘సర్వజ్ఞః’ (అన్నీ తెలిసినవాడు) అనే సుగ్రీవుని విశేషణం నాలుగు దిక్ప్రేషణ సర్గలలోనూ అతని భూగోళజ్ఞానంతోనే సార్థకమవుతుంది. ‘ఆత్మహితం రామస్య చ హితమ్’ (తనకూ రామునికీ హితమైనది) అని రెంటినీ కలపడం ద్వారా మిత్రకార్యమే తన కార్యమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఋణముక్తి అనే పదం ఇక్కడ మనసును తాకుతుంది — సుగ్రీవుడు రాముడు చేసిన ఉపకారాన్ని ఋణంలా భావిస్తున్నాడు; దానికి ప్రత్యుపకారం లేకుండా జీవితం వ్యర్థం. ఏడవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్లో) మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు; అయినా అది సర్గలోని నీతితత్త్వాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘పూర్వకారీ’ అనే పదంతో మొదట ఉపకారం చేసినవాడు, ‘అర్థీ’ అనే పదంతో యాచకుడు సూచించబడతారు. ‘కృతార్థార్థవిదాం వరాః’ అనే పదంలో ప్రయోజనం తెలిసినవారిలో కూడా మనం శ్రేష్ఠులమవుతామనే నీతిజ్ఞతాభిమానం ధ్వనిస్తుంది.
‘ఈ బుద్ధిని ఆశ్రయించి, జానకి కనిపించేలా, మా ప్రియాన్నీ హితాన్నీ కోరే మీరు చేయాలి’ అని ఆదేశం. ‘ఈ రాముడు సమస్తప్రాణులకూ మాన్యుడైన నరశ్రేష్ఠుడు, శత్రుపురాలను జయించేవాడు, మనపై ప్రీతి గలవాడు’ — అని రాముని గౌరవం గుర్తుచేయబడింది. ‘ఎన్నో దుర్గాలనూ నదులనూ కొండల మధ్య ప్రదేశాలనూ మీరు బుద్ధిపరాక్రమసంపదతో గాలించాలి.’ తరువాత దేశగణన — మ్లేచ్ఛులు, పులిందులు, శూరసేనులు, ప్రస్థలులు, భరతులు, మద్రకులతో పాటు కురువులు, కాంభోజులు, యవనులు, శకుల పట్టణాలు, దరదులు; వీరిని పరిశీలించి హిమవంతాన్ని వెదకాలి. లొద్దుగ, పద్మక వృక్షాల పొదలలో, దేవదారు వనాలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. ‘బుద్ధివిక్రమసంపదా’ (బుద్ధిపరాక్రమసంపదతో) అనే పదంతో బలమూ బుద్ధీ రెండూ అవసరమని సూచించబడింది — కేవలం పరాక్రమంతో గూఢమైనది లభించదు. ఉత్తరాపథపు జనపదాలు ఇక్కడ చారిత్రక క్రమంలో లెక్కించబడ్డాయి; ఇది వాల్మీకి భూగోళజ్ఞానానికి సాక్ష్యం. ‘అస్మత్ప్రియహితైషిభిః’ (మా ప్రియహితాలను కోరేవారు) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు వానరులను తన హితైషులుగా సంబోధిస్తున్నాడు; దానితో వారి స్వామిభక్తి గౌరవంతో గుర్తుచేయబడింది. రాముని విశేషణాలలో ‘పరపురంజయః’ (శత్రుపురాలను జయించేవాడు) అనే పదం అతని క్షాత్రవీర్యాన్ని, ‘మాన్యః సర్వభూతానామ్’ (సమస్తప్రాణులకూ మాన్యుడు) అనేది అతని లోకప్రియత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ‘గతః ప్రీతిమస్మాసు’ (మనపై ప్రీతి గలవాడు) అనే మాటలో కేవలం గౌరవమే కాక రాముని స్నేహం కూడా చెప్పబడింది. మ్లేచ్ఛ, పులింద, శూరసేన, ప్రస్థల, భరత, కురు, మద్ర, కాంభోజ, యవన, శక, దరద అనే నామావళి ఉత్తరాపథపు వాయవ్యసీమను తాకుతుంది. లొద్దుగ, పద్మకం, దేవదారు హిమాలయపు వృక్షాలు, కాబట్టి వర్ణన యథార్థం. హిమవంతాన్ని వెదకడమే ఉత్తర దిక్కుకు కేంద్రబిందువు. ‘బహుదుర్గాణి’ (ఎన్నో దుర్గాలు) అనేది ప్రచలిత పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘వనదుర్గాణి’ (వనదుర్గాలు); రెండింటిలోనూ దుర్గమప్రదేశాలే అభిప్రేతం. ‘శైలాంతరాణి’ అనే పదంతో రెండు పర్వతాల మధ్యనున్న లోయలు సూచించబడతాయి; అవి దాక్కోవడానికి తగిన స్థానాలు. దేశగణన చివరలో ‘హిమవంతం విచిన్వథ’ (హిమవంతాన్ని వెదకండి) అనే క్రియాపదంతో అన్ని దేశాలనూ దాటిన తరువాత హిమాలయమే లక్ష్యమని స్పష్టమవుతుంది.
తరువాత దేవగంధర్వులు సేవించే సోమాశ్రమానికి వెళ్ళి, విశాలమైన చరియలు గల కాలమనే పర్వతానికి వెళతారు. దాని పెద్దపెద్ద కొండలలో, పర్వతాలలో, గుహలలో మహాభాగ్యవతియూ నిందలేనిదీ అయిన రాముని భార్యను వెదకాలి. లోపల బంగారం గల ఆ మహాగిరిని, పర్వతరాజాన్ని దాటి సుదర్శనమనే పర్వతానికి వెళ్ళాలి. తరువాత పక్షులకు నివాసమైన, రకరకాల పక్షులతో నిండిన, వివిధ వృక్షాలతో అలంకరించబడిన దేవసఖమనే పర్వతం ఉంది; దాని అడవిపొదలలో, జలపాతాలలో, గుహలలో మళ్ళీ రావణుని వెదకాలి. దానిని దాటితే అన్నివైపులా వంద యోజనాల విస్తారం గల, పర్వతాలూ నదులూ వృక్షాలూ లేని, సమస్తప్రాణులూ లేని శూన్యప్రదేశం ఉంది. రోమాంచం కలిగించే ఆ దుర్గమారణ్యాన్ని త్వరగా దాటి, తెల్లని కైలాసాన్ని చేరి వారు హర్షిస్తారు. ‘సర్వసత్త్వవివర్జితమ్’ (సమస్తప్రాణులూ లేనిది) అనే శూన్యదేశవర్ణన భయంకరమైనది; అక్కడ పర్వతం లేదు, నది లేదు, వృక్షం లేదు, ప్రాణి లేదు — కేవలం విస్తారమైన శూన్యత. అందుకే దానిని దాటడం ‘శీఘ్రమ్’ (త్వరగా) అని విశేషించబడింది. కైలాసదర్శనంతో హర్షం, ఎందుకంటే శూన్యత తరువాత దివ్యస్థానం. సోమాశ్రమం దేవగంధర్వులు సేవించేదనడం దాని పవిత్రతను సూచిస్తుంది. కాలపర్వతానికి ‘మహాసానుః’ (విశాలమైన చరియలు గలది) అనే విశేషణం దాని విస్తారమైన పృష్ఠభాగాన్ని చూపుతుంది. ‘హేమగర్భః’ (లోపల బంగారం గలది) అనేది సుదర్శనానికి ముందున్న పర్వతపు విశేషణం; అది దానిలోపలి సువర్ణఖనిని సూచిస్తుంది; హిందీ అనువాదంలో కూడా అలాగే వివరించబడింది. దేవసఖమనే పర్వతం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో లభించదు; దానికి ‘పతగాలయః’ (పక్షుల నివాసం) అనే విశేషణంతో పక్షుల నివాసం సూచించబడింది. వంద యోజనాల శూన్యప్రదేశం మూడు నిషేధాలతో వర్ణించబడింది — పర్వతం లేనిది, నదీవృక్షాలు లేనిది, సమస్తప్రాణులూ లేనిది; ఈ నిషేధపరంపరే దాని భయంకరత్వాన్ని తెస్తుంది. కైలాసం మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది కాబట్టి ‘పాండురః’ (తెల్లనిది) అనే శ్వేతవర్ణంతో విశేషించబడింది. ‘విచిన్వత మహాభాగాం రామపత్నీమనిందితామ్’ (మహాభాగ్యవతియూ నిందలేనిదీ అయిన రాముని భార్యను వెదకండి) అనే పదాలతో సీతకు రెండు విశేషణాలు ఇవ్వబడ్డాయి — ‘మహాభాగా’ అనేది ఆమె భాగ్యం, ‘అనిందితా’ అనేది ఆమె శుద్ధి. ఈ విశేషణద్వయం గత సర్గలోని ‘యశస్విని’ అనే పదంతో పరస్పరం మార్చి ప్రయోగించబడింది; సమీక్షిత పాఠంతో పోల్చితే ఇది స్పష్టమవుతుంది.
అక్కడ తెల్లని మేఘం వంటి, జాంబూనదమనే బంగారంతో అలంకరించబడిన, విశ్వకర్మ నిర్మించిన రమణీయమైన కుబేరభవనం ఉంది. అక్కడ ఎన్నో పద్మాలూ కలువలూ గల, హంసలూ కారండవాలూ నిండిన, అప్సరోగణాలు సేవించే విశాలమైన పద్మసరస్సు ఉంది. అక్కడ సమస్తలోకాలూ నమస్కరించే ధనదుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన వైశ్రవణుడు, యక్షరాజు గుహ్యకులతో కలిసి విహరిస్తాడు. దాని చంద్రుని వంటి తెల్లని పర్వతాలలో, గుహలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. క్రౌంచపర్వతాన్ని చేరుకొని దాని అతిదుర్గమమైన బిలంలోకి ఏమరుపాటు లేకుండా ప్రవేశించాలి, ఎందుకంటే అది ప్రవేశించడానికి కష్టమైనదని ప్రసిద్ధి. అక్కడ సూర్యుని వంటి కాంతి గల, దేవరూపులైన మహర్షులు నివసిస్తారు; దేవతలు కూడా వారిని సమ్యక్కుగా ప్రార్థిస్తారు. ‘అప్రమత్తైః’ (ఏమరుపాటు లేనివారిచేత) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — గుహలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు ఏమరుపాటే మృత్యువు. క్రౌంచబిల ప్రస్తావన ముందు వచ్చే ఋక్షబిల ప్రసంగానికి పూర్వసూచనలా కనిపిస్తుంది; అక్కడ వానరులు నిజంగానే బిలంలోకి ప్రవేశించి కాలాన్ని అతిక్రమిస్తారు. కుబేరుడు ఇక్కడ మూడు పేర్లతో స్మరించబడ్డాడు — వైశ్రవణుడు, ధనదుడు, యక్షరాజు; ఒక్కొక్క పేరూ అతనిలోని ఒక్కొక్క అంశాన్ని సూచిస్తుంది. గుహ్యకులు అతని పరిజనులు. పద్మసరస్సు వర్ణనలో పద్మాలు, కలువలు, హంసలు, కారండవాలు, అప్సరసలు అనే అయిదు పదాలు ఒకే చిత్రంలో కూర్చబడ్డాయి. ‘చంద్రనికాశేషు పర్వతేషు’ (చంద్రుని వంటి పర్వతాలలో) అనే ఉపమానంతో కైలాస పరిసరాల తెల్లదనం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది. క్రౌంచబిలం ‘దుష్ప్రవేశమ్’ (ప్రవేశించడానికి కష్టమైనది) అనే ప్రసిద్ధివచనంతో సంప్రదాయ ప్రమాణం ఇవ్వబడింది. అక్కడ నివసించే మహర్షులను దేవతలు కూడా ప్రార్థిస్తారనడం వారి మాహాత్మ్యం; సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘దేవతలు కూడా పూజిస్తారు’ అని ఉంది. ‘సూర్యసమప్రభాః’, ‘దేవరూపాః’ (సూర్యుని వంటి కాంతి గలవారు, దేవరూపులు) అనే రెండు విశేషణాలు వారి తపఃసిద్ధమైన తేజస్సును చూపుతాయి. ‘జాంబూనదపరిష్కృతమ్’ (జాంబూనదంతో అలంకరించబడినది) అనే భవన విశేషణం దాని సువర్ణాలంకారాన్ని సూచిస్తుంది; జాంబూనదం అంటే జంబూనది బంగారమని ప్రసిద్ధి. ‘పాండురమేఘాభమ్’ (తెల్లని మేఘం వంటిది) అనేది దాని తెల్లని శోభ; అది కైలాసపు రంగుతో కలిసిపోతుంది.
క్రౌంచపర్వతపు ఇతర గుహలనూ, చరియలనూ, శిఖరాలనూ, లోయలనూ, మధ్యభాగాలనూ అక్కడక్కడ వెదకాలి. చెట్లులేని కామశైలాన్నీ, పక్షులకు నివాసమైన మానససరస్సునూ చూడాలి; అక్కడికి భూతాలకూ దేవతలకూ రాక్షసులకూ గతి లేదు. చరియలతో మైదానాలతో కూడిన ఆ పర్వతాన్ని అందరూ వెదకాలి. క్రౌంచపర్వతాన్ని దాటితే మైనాకమనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ మయుడనే దానవుడు స్వయంగా నిర్మించుకున్న భవనం ఉంది. చరియలూ మైదానాలూ గుహలతో కూడిన మైనాకాన్ని కూడా వెదకాలి. అక్కడక్కడ గుర్రపుముఖాల స్త్రీల నివాసాలున్నాయి. ఆ దేశాన్ని దాటి సిద్ధులు సేవించే ఆశ్రమాన్ని చేరుకుంటారు; అక్కడ సిద్ధులూ వైఖానసులూ వాలఖిల్యులూ అనే తాపసులు నివసిస్తారు. తపస్సుతో సిద్ధి పొందిన, పాపరహితులైన వారికి నమస్కరించాలి; వినయంతో సీత వార్తను అడగాలి. మైనాకం పేరు ఇక్కడ మొదటిసారిగా చెప్పబడింది; ముందు సుందరకాండలో హనుమంతునికి విశ్రాంతి ఇవ్వడానికి అదే పైకి లేస్తుంది — కవి బీజాన్ని ముందే వేస్తున్నాడు. ‘కామశైలః’ అనేది మానససరస్సు ప్రదేశపు విశేషణం; ఇష్టానుసారంగా చేరగల స్థానమని సూచిస్తుంది; ‘విహగాలయః’ (పక్షుల నివాసం) అనేది అది హంసల నివాసమని తెలుపుతుంది. ‘న గతిః భూతానాం దేవానాం రక్షసాం చ’ (భూతాలకూ దేవతలకూ రాక్షసులకూ గతి లేదు) అనే నిషేధంతో దాని దుర్గమత్వం స్థాపించబడింది; అయినా వానరులకు అది వెదకదగినదే — ఇదే వారి విశిష్టసామర్థ్యం. మయుడు దానవుల శిల్పి, విశ్వకర్మకు ప్రతిస్పర్ధిలాంటివాడు; అతడు స్వయంగా నిర్మించుకున్న భవనం మైనాకంపై ఉందని చెప్పబడింది. గుర్రపుముఖాల స్త్రీల నివాసాలు కిన్నరలోకానికి సూచకాలు. వైఖానసులూ వాలఖిల్యులూ సూక్ష్మశరీరులైన తపస్వులు; వారు సూర్యరథాన్ని అనుసరిస్తారని పురాణప్రసిద్ధి. ‘వినయాన్వితైః ప్రష్టవ్యా’ (వినయంతో అడగాలి) అనేది మళ్ళీ శిష్టాచారనిర్దేశం.
అక్కడ బంగారు పద్మాలతో కప్పబడిన, ఉదయసూర్యుని వంటి శుభమైన హంసలు విహరించే వైఖానసమనే సరస్సు ఉంది. ‘సార్వభౌముడు’ అని ప్రసిద్ధుడైన కుబేరుని వాహనగజం ఆడ ఏనుగులతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ ఆ ప్రదేశంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది. ఆ సరస్సును దాటితే చంద్రసూర్యులు లేని, నక్షత్రగణాలు లేని, మేఘాలు లేని, ధ్వని లేని ఆకాశం కనిపిస్తుంది. అయినా ఆ ప్రదేశం సూర్యకిరణాలతో వలె ప్రకాశిస్తుంది — అక్కడ విశ్రమించే, తపస్సుతో సిద్ధి పొందిన, దేవతల వంటి, స్వయంప్రకాశులైన వారి వల్ల. ఆ ప్రదేశాన్ని దాటితే శైలోద అనే నది ఉంది; దాని రెండు తీరాలలోనూ కీచకాలనే వెదుళ్ళు ఉన్నాయి. అవే సిద్ధులను ఆవలి తీరానికి తీసుకువెళతాయి, మళ్ళీ తీసుకువస్తాయి — వెదుళ్ళు వంతెనలా పనిచేస్తాయనే అద్భుతచిత్రం. అక్కడ పుణ్యం చేసినవారికి ఆశ్రయమైన ఉత్తరకురువులు ఉన్నారు. అక్కడ బంగారుపద్మాల వంటి పద్మసరస్సులతో నిండిన నీరు గల, నీలవైడూర్యాల వంటి ఆకులతో సమృద్ధమైన నదులు వేలాదిగా ప్రవహిస్తాయి. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘హేమపుష్కరసంఛన్నమ్’ (బంగారుపద్మాలతో కప్పబడినది) అనే సరస్సు విశేషణం దానిలోని సువర్ణకమలాలను సూచిస్తుంది. సార్వభౌముడు కుబేరుని వాహనగజం; ‘ఔపవాహ్యః’ అనే పదంతో అది రాజవాహనమని తెలియజేయబడుతుంది. ఆకాశవర్ణనలో నాలుగు నిషేధాలు — చంద్రసూర్యులు లేనిది, నక్షత్రగణాలు లేనిది, మేఘాలు లేనిది, ధ్వని లేనిది; అయినా అక్కడ ప్రకాశం ఉంది, అది తపఃసిద్ధుల స్వయంప్రకాశం వల్లనే కలుగుతుంది. ఈ చిత్రం దార్శనికమైనది కూడా — బాహ్యప్రకాశం లేనిచోట ఆంతరప్రకాశమే ఆధారం. శైలోద కీచకవేణువులు వంతెన పని చేయడం అద్భుతం; ‘నయంతి ప్రత్యానయంతి చ’ (తీసుకువెళతాయి, మళ్ళీ తీసుకువస్తాయి) అనే రెండు క్రియలు అవి తమంతట తామే నడిపిస్తాయని సూచిస్తాయి. ఉత్తరకురువులు ‘కృతపుణ్యప్రతిశ్రయాః’ — అక్కడ పుణ్యవంతులే ఆశ్రయం పొందుతారు. ‘గజః పర్యేతి తం దేశం సదా సహ కరేణుభిః’ (ఏనుగు ఆడ ఏనుగులతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ ఆ ప్రదేశంలో తిరుగుతుంది) అనే వాక్యంలో ‘సదా’ (ఎల్లప్పుడూ) అనే పదంతో నిరంతరత సూచించబడింది; ఆ ఏనుగు ఆ దేశానికి నిత్యప్రదక్షిణకర్తలా ఉంది.
అక్కడ ఎర్రకలువల వనాలతో, బంగారుకలువలతో అలంకరించబడిన జలాశయాలు ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తాయి. అమూల్యమైన మణుల వంటి ఆకులూ బంగారుకాంతి కేసరాలూ గల చిత్రమైన నల్లకలువల వనాలతో ఆ దేశం అంతటా కప్పబడి ఉంది. సాటిలేని ముత్యాలతో, అమూల్యమైన మణులతో, బంగారంతో అక్కడి నదులు మెరిసే ఇసుకతిన్నెలు గలవి. సర్వరత్నమయమైన, చిత్రమైన, బంగారుమయమైన, అగ్ని వంటి కాంతి గల ఉత్తమవృక్షాలు వాటిలోకి చొచ్చుకుపోయి ఉన్నాయి. అక్కడి వృక్షాలు నిత్యమూ పూలూ పండ్లూ గలవి, పక్షులతో నిండినవి, దివ్యమైన గంధరసస్పర్శలు గలవి; అవి సమస్తకోరికలనూ స్రవిస్తాయి. ఇతర ఉత్తమవృక్షాలు రకరకాల ఆకారాల వస్త్రాలనూ, ముత్యాలతో వైడూర్యాలతో చిత్రమైన భూషణాలనూ, స్త్రీలకూ పురుషులకూ తగిన వస్తువులనూ ఫలిస్తాయి. మరికొన్ని అన్ని ఋతువులలోనూ సుఖంగా సేవించదగిన, అమూల్యమైన మణుల వలె చిత్రమైన పండ్లను ఇస్తాయి. నలభై అయిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఉత్తరకురువులు భారతీయ సంప్రదాయంలో భోగభూమిగా ప్రసిద్ధం; ఇక్కడ కవి వారి కల్పవృక్షమయ స్వరూపాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు; దానితో అక్కడ కర్మభూమి నియమాలు ప్రవర్తించవని ధ్వనిస్తుంది. ఉత్తరకురువుల వర్ణన రామాయణంలోని అత్యంత విస్తృతమైన భోగభూమి వర్ణనలలో ఒకటి. జలాశయాలు ఎర్రకలువలతో బంగారుకలువలతో అలంకరించబడ్డాయి, నదులు బంగారుపద్మాల వంటి పద్మసరస్సులతో నిండిన నీరు గలవి, ఇసుకతిన్నెలు ముత్యాలతో మణులతో బంగారంతో మెరుస్తున్నాయి — ఇలా నీరూ నేలా రెండూ రత్నమయమే. వృక్షాలు కేవలం పండ్లనే కాదు, వస్త్రాలనూ భూషణాలనూ శయనాలనూ మాలలనూ పానీయాలనూ భక్ష్యాలనూ కూడా ఇస్తాయి; ఇది కల్పవృక్ష కల్పన. ‘స్త్రీణాం యాన్యనురూపాణి పురుషాణాం తథైవ చ’ (స్త్రీలకు తగినవి, అలాగే పురుషులకు తగినవి) అనడంతో ఇద్దరికీ యోగ్యమైన వస్తువులని సూచించబడింది. ‘సర్వకామాన్ స్రవంతి’ (సమస్తకోరికలనూ స్రవిస్తాయి) అనే క్రియాపదం ఆ వృక్షాల స్వభావాన్ని ఒక్క పదంతోనే చెబుతుంది. అక్కడ కర్మఫలచింత లేదు, ఎందుకంటే అది పుణ్యభూమే. ‘హుతాశనసమప్రభైః’ (అగ్ని వంటి కాంతి గలవి) అనే ఉత్తమవృక్షాల విశేషణం వాటి సువర్ణదీప్తిని అగ్నితో పోల్చి చూపుతుంది. ‘పత్రరథాకులాః’ అంటే పక్షులతో నిండినవి అని అర్థం; ఇక్కడ ‘పత్రరథం’ అనేది పక్షికి పర్యాయపదం.
మరికొన్ని వృక్షాలు చిత్రమైన పరుపులతో కూడిన శయనాలను ఇస్తాయి; మనసుకు ఇంపైన మాలలనూ, అమూల్యమైన పానీయాలనూ, రకరకాల భక్ష్యాలనూ ఫలిస్తాయి; గుణసంపన్నలూ రూపయౌవనాలతో విలసిల్లేవారూ అయిన స్త్రీలు కూడా అక్కడ ఉంటారు. ప్రకాశమానమైన కాంతి గల గంధర్వులూ కిన్నరులూ సిద్ధులూ నాగులూ విద్యాధరులూ స్త్రీలతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ విహరిస్తారు. అందరూ పుణ్యకర్మలు చేసినవారు, అందరూ రతిపరాయణులు, అందరూ కామార్థాలతో కూడినవారు — స్త్రీలతో కలిసి నివసిస్తారు. గీతవాద్యాల ఘోషా, బిగ్గరగా నవ్వుల ధ్వనీ, సమస్తప్రాణులకూ మనోహరమైనదై, అక్కడ ఎల్లప్పుడూ వినిపిస్తుంది. అక్కడ సంతోషంగా లేనివాడు ఎవ్వడూ లేడు, దుష్టత్వాన్ని ప్రేమించేవాడూ లేడు; రోజురోజూ అక్కడ మనోహరమైన గుణాలు వృద్ధి చెందుతాయి. ఆ దేశాన్ని దాటితే ఉత్తరసముద్రం ఉంది; దాని మధ్యలో బంగారుమయమైన సోమగిరి అనే మహాపర్వతం ఉంది. ‘అహన్యహని వర్ధంతే గుణాః’ (రోజురోజూ గుణాలు వృద్ధి చెందుతాయి) అనే పదంతో ఉత్తరకురువుల పుణ్యభూమిత్వం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — అక్కడ కాలం క్షయానికి కాదు, వృద్ధికే కారణం. ఉత్తరకురువుల జనులు మూడు విశేషణాలతో వర్ణించబడ్డారు — పుణ్యకర్మలు చేసినవారు, రతిపరాయణులు, కామార్థాలతో కూడినవారు; వీటితో వారి పూర్వజన్మపుణ్యమూ వర్తమానసుఖమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి. గంధర్వ, కిన్నర, సిద్ధ, నాగ, విద్యాధరులనే దివ్యయోనులు అక్కడ స్త్రీలతో విహరిస్తారు. గీతవాద్యఘోషా బిగ్గర నవ్వుల ధ్వనీ అనే శబ్దచిత్రంతో ఆ దేశపు వాతావరణం చెవులకు గోచరమయ్యేలా చేయబడింది. ‘న కశ్చిదముదితః, న కశ్చిదసత్ప్రియః’ (సంతోషంగా లేనివాడెవడూ లేడు, దుష్టత్వాన్ని ప్రేమించేవాడెవడూ లేడు) అనే రెండు నిషేధాలతో అక్కడ దుఃఖమూ దుష్టత్వమూ లేవని స్థాపించబడింది. సోమగిరి ఉత్తరసముద్రం మధ్యలో బంగారుమయమైన మహాపర్వతం — అదే ఉత్తర దిక్కుకు చివరి చిహ్నం. భోగభూమి తరువాతే దేవభూమి అనే క్రమం సార్థకమైనది. ‘సర్వభూతమనోరమః’ (సమస్తప్రాణులకూ మనోహరమైనది) అనే శబ్దవిశేషణంతో ఆ ఘోష అక్కడివారికే కాదు, సమస్తప్రాణులకూ మనోహరమైనదని చెప్పబడింది. ‘అహన్యహని’ (రోజురోజూ) అనే ద్విరుక్తితో ప్రతిదినమూ వృద్ధి సూచించబడింది.
ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళిన, బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళిన దేవతలు స్వర్గాన్ని తాకుతున్న ఆ పర్వతరాజాన్ని చూస్తూ ఉంటారు. ఆ ప్రదేశం సూర్యుడు లేనిదైనా దాని కాంతితోనే ప్రకాశిస్తుంది; తపిస్తున్న సూర్యునిచేతలా సూర్యశోభతో గుర్తించదగినదిగా ఉంటుంది. అక్కడ విశ్వాత్ముడైన భగవంతుడు, ఏకాదశరూపుడైన శంభువు, బ్రహ్మర్షులు పరివేష్టించిన దేవేశుడు బ్రహ్మ నివసిస్తారు. ‘కురువులకు ఉత్తరంగా మీరు ఏ విధంగానూ వెళ్ళకూడదు; ఇతర ప్రాణులకు కూడా అక్కడ గతి సాగదు’ అని స్పష్టమైన నిషేధం. ఆ సోమగిరి దేవతలకు కూడా దుర్గమమైనది; దానిని చూసి అక్కడి నుండి త్వరగా తిరిగిరావాలి. ఇక్కడ మిగిలిన మూడు దిక్కుల వలె ఉత్తర దిక్కులో కూడా సీమ స్థాపించబడింది; కాని ఈ సీమకు కారణం భయం కాదు, పావిత్ర్యం — బ్రహ్మా శంభువూ నివసించేచోట మర్త్యుల ప్రవేశం విధించబడలేదు. ‘ఆలోక్య’ (చూసి) అనే పదంతో కేవలం చూడటానికే అనుమతి, ప్రవేశానికి కాదు. ‘దివం గతమ్’ (స్వర్గాన్ని చేరినది) అనే పర్వతరాజు విశేషణంతో దాని ఔన్నత్యం అతిశయంగా చెప్పబడింది — అది స్వర్గాన్నే తాకుతుంది. ‘విసూర్యోఽపి ప్రకాశతే’ (సూర్యుడు లేకపోయినా ప్రకాశిస్తుంది) అనే విరోధాభాసంతో దాని స్వయంప్రకాశత్వం స్థాపించబడింది. ‘ఏకాదశాత్మకః శంభుః’ అనేది ఏకాదశరుద్రుల నిర్దేశం. బ్రహ్మ నివాసం బ్రహ్మర్షులతో పరివేష్టితమై ఉంది. నిషేధవాక్యంలో ‘కథంచన’ (ఏ విధంగానూ) అనే పదం నిషేధపు కఠినత్వాన్ని పెంచుతుంది — ఏ ఉపాయంతోనూ వెళ్ళకూడదు. ‘అన్యేషామపి భూతానాం గతిః నానుక్రామతి’ (ఇతర ప్రాణులకు కూడా గతి సాగదు) అనే మాటతో నిషేధం సార్వత్రికమైనది, వానరులకు మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు.
‘వానరశ్రేష్ఠులారా, వానరులు వెళ్ళగలిగేది ఇంతవరకే; సూర్యుడు లేని, హద్దులు లేని దానికి ఆవలిది మాకు తెలియదు.’ ‘నేను చెప్పినదంతా వెదకాలి; చెప్పని ఇతర ప్రదేశాలపై కూడా బుద్ధి నిలపండి’ — అని అన్వేషణ సంపూర్ణంగా ఉండాలని ఆదేశించబడింది; చెప్పినది అసంపూర్ణం కావచ్చు, బుద్ధి మాత్రం సంపూర్ణంగా ఉండాలి. చివరలో రెండు వంశస్థవృత్త శ్లోకాలతో సుగ్రీవుడు అంటున్నాడు — ‘ఇలా దాశరథికి గొప్ప ప్రియం చేసినట్లవుతుంది, దాని వల్ల నాకు కూడా గొప్ప ప్రియం; వాయువు వంటి, అగ్ని వంటి వానరులారా, విదేహరాజపుత్రిని దర్శించడం వల్ల కలిగే కర్మతో ఇది సిద్ధిస్తుంది. తరువాత కృతార్థులై, కలిసి, బంధువులతో కూడి, నాచేత మనోహరమైన సర్వగుణాలతో పూజించబడి, శత్రువులు శాంతించినవారై, ప్రాణులకు ఆధారమైనవారై, వానరులారా, మీరు ప్రియురాళ్ళతో కలిసి భూమిపై సంచరిస్తారు.’ గత రెండు సర్గలలో లాగానే ఇక్కడ కూడా బహుమానచిత్రం ఇవ్వబడింది; కాని ఇక్కడ అది మరింత విస్తారమైనది — కేవలం ధనమే కాదు, శత్రుశాంతి, బంధువులతో కూడిన సుఖం కూడా. ‘అభాస్కరమమర్యాదమ్’ (సూర్యుడు లేనిది, హద్దులు లేనిది) అనే పదద్వయం పడమటి దిక్కు సర్గలో కూడా అలాగే ప్రయోగించబడింది; దానితో కవి దిక్కుల అంతాల ఏకరూపతను సూచిస్తున్నాడు. ‘న జానీమః’ (మాకు తెలియదు) అనే అంగీకారం రాజు సత్యనిష్ఠను చూపుతుంది — తెలియనిది చెప్పబడదు. ‘చెప్పని ఇతర ప్రదేశాలపై కూడా బుద్ధి నిలపండి’ అనే మాట బుద్ధి స్వాతంత్ర్యాన్ని అనుమతిస్తుంది. చివరి రెండు శ్లోకాలూ వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. ‘అనిలానలోపమాః’ (వాయువు వంటివారు, అగ్ని వంటివారు) అనే సంబోధన వానరుల వేగాన్నీ తేజస్సునూ రెంటినీ గుర్తుచేస్తుంది. ‘భూతధరాః’ (ప్రాణులకు ఆధారమైనవారు) అనే చివరి విశేషణం వారికి రాబోయే గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది — సీతను తీసుకువచ్చేవారు లోకానికి ఆధారమవుతారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥