॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 40వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

తూర్పు దిక్కుకు వానరులను పంపడం

సుగ్రీవుని సేనానివేదనం, రాముని ప్రత్యుత్తరం, వినతుని నియమించడం, తూర్పు దిక్కులోని నదులు, జనపదాలు, ద్వీపాలు, పర్వతాల వర్ణన, నెలరోజుల గడువు

అప్పుడు కార్యం సిద్ధించిన వానరేశ్వరుడైన రాజు సుగ్రీవుడు నరశార్దూలుడూ శత్రుసేనలను మర్దించేవాడూ అయిన రామునితో ఇలా అన్నాడు — నా రాజ్యంలో నివసించే బలవంతులూ కామరూపులూ మహేంద్రుని వంటివారూ అయిన వానరనాయకులు వచ్చి విడిది చేశారు. ఎంతో పరాక్రమం గల, బలవంతులైన, భయంకర పరాక్రమం గల వారితో కూడి, దైత్యదానవుల వంటి ఈ ఘోరమైన వానరులు వచ్చారు. వీరు ప్రసిద్ధమైన కార్యాలూ సాహసకృత్యాలూ గలవారు, బలవంతులు, అలసటను జయించినవారు, పరాక్రమాలలో విఖ్యాతులు, ప్రయత్నాలలో ఉత్తములు. రామా, భూమిపైనా నీటిలోనూ సంచరించే, రకరకాల పర్వతాలలో నివసించే, కోట్ల ప్రవాహాలుగా ఉన్న ఈ వానరులు నీ సేవకులుగా వచ్చారు. అందరూ ఆదేశాన్ని పాటించేవారు, అందరూ గురువు హితంలో నిలిచేవారు; అరిందమా, నీ అభిప్రాయాన్ని నెరవేర్చడానికి వారు సమర్థులవుతారు. ఎన్నో వేల సైన్యాలతో, భయంకర పరాక్రమం గలవారితో కూడి దైత్యదానవుల వంటి ఈ ఘోరమైన వానరులు వచ్చారు. నరవ్యాఘ్రా, ఏది సమయోచితమని నువ్వు భావిస్తావో అది చెప్పు; నీ సైన్యం నీ వశంలో సిద్ధంగా ఉంది, ఆజ్ఞాపించడానికి నువ్వు తగినవాడవు. వీరి ఈ కార్యం నాకు యథార్థంగా తెలిసినదే అయినా, తగినవిధంగా నువ్వే ఆజ్ఞాపించాలి. సేనాపతి బలాన్ని సమీకరించి స్వామి ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తాడు — ఇదే మర్యాద. ‘సమృద్ధార్థః’ (కార్యం సిద్ధించినవాడు) అనే మొదటి పదంతోనే సుగ్రీవుని స్థితి సూచించబడుతుంది — ప్రయోజనం సిద్ధించినవాని మాట నిశ్చయంతో నిండి ఉంటుంది. మూడవ, ఏడవ శ్లోకాలు దాదాపు ఒకటే; వాటి పూర్వార్ధంలోనే భేదం ఉంది — ‘బహువిక్రాంతైర్బలిభిః’ (ఎంతో పరాక్రమం గల బలవంతులతో) అని ఒకటి, ‘బహుసాహస్రైరనీకైః’ (ఎన్నో వేల సైన్యాలతో) అని మరొకటి. ఈ పునరుక్తి ప్రచలిత పాఠానికే (వల్గేట్‌కే) విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో అది కనిపించదు. ‘పృథివ్యంబుచరాః’ (భూమిపైనా నీటిలోనూ సంచరించేవారు) అనే పదంతో వానరులు నేలపైనా నీటిలోనూ రెండుచోట్లా సంచరిస్తారని సూచించబడింది; ఇది ముందు రాబోయే సముద్రలంఘనానికి పూర్వసూచనలా ఉంది. ‘కోట్యోఘాః’ (కోట్ల ప్రవాహాలు) అనే పదంతో సంఖ్య ప్రవాహరూపంలో వర్ణించబడింది — వారు లెక్కించబడరు, ప్రవాహంలా ప్రవహిస్తారు అని భావం. ‘తవ కింకరాః’ (నీ సేవకులు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు తన సైన్యాన్నే రామునికి సమర్పిస్తున్నాడు. ‘జితక్లమాః’ (అలసటను జయించినవారు) అనే పదంతో దీర్ఘయాత్రకు వారి యోగ్యత సూచించబడింది.

అలా అంటున్న సుగ్రీవుని దశరథకుమారుడైన రాముడు బాహువులతో ఆలింగనం చేసుకొని ఇలా అన్నాడు — సౌమ్యుడా, వైదేహి బ్రతికి ఉందో లేదో తెలుసుకోవాలి; మహాప్రాజ్ఞా, రావణుడు నివసించే దేశం ఏదో కూడా తెలుసుకోవాలి. వైదేహినీ రావణుని నివాసాన్నీ తెలుసుకున్న తరువాత ఆ సమయంలో నీతో కలిసి సమయోచితమైనది చేస్తాను. వానరేంద్రా, ఈ కార్యంలో నేను ప్రభువును కాను, లక్ష్మణుడూ కాదు; వానరేశ్వరా, ఈ కార్యానికి నువ్వే కారణం, నువ్వే ప్రభువు. ప్రభూ, నా కార్యానికి సంబంధించిన నిర్ణయాన్ని నువ్వే ఆజ్ఞాపించు; వీరా, నా కార్యం నీకు తెలుసు, సందేహం లేదు. మంచి మిత్రులు తోడుగా గలవాడవూ, పరాక్రమవంతుడవూ, ప్రాజ్ఞుడవూ, కాలవిశేషాలను ఎరిగినవాడవూ అయిన నువ్వు మా హితంలో నిమగ్నుడవైన సుహృత్తువు, ఆప్తుడవు, ప్రయోజనాన్ని అందరికంటె బాగా ఎరిగినవాడవు. రాముడు తానే కర్తృత్వాన్ని విడిచి దానిని మిత్రునిపై ఆరోపిస్తున్నాడు — ఇది విశ్వాసానికి పరమరూపం; మిత్రుని ప్రభువుగా చేసేవాడే మిత్రుని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు. రాముని మొదటి ఆజ్ఞ యుద్ధానికి సంబంధించినది కాదు, జ్ఞానానికి సంబంధించినది — ‘జ్ఞాయతామ్’ (తెలుసుకోబడుగాక); అన్వేషణమే అన్నిటికంటె మొదటి కార్యమని అతనికి తెలుసు. ‘జీవతి వా న వా’ (బ్రతికి ఉందో లేదో) అనే సందేహం రాముని హృదయవ్యథను ప్రకాశింపజేస్తుంది; అయినా అతడు ధైర్యంతో కార్యక్రమాన్ని రచిస్తున్నాడు. ‘సుహృద్ద్వితీయః’ (మంచి మిత్రుడు తోడుగా గలవాడు) అనే విశేషణం ఇక్కడ బహువిధాలైన అర్థాలను మోస్తుంది — సుగ్రీవుడు స్వయంగా మిత్రులు గలవాడు, మిత్రులతో కలిసి కార్యం చేసేవాడు. ‘కాలవిశేషవిత్’ (కాలవిశేషాలను ఎరిగినవాడు) అనేది రాజనీతికి మూలగుణం — కాలం తెలియనివాడు అన్నిటినీ నాశనం చేస్తాడు. ఇలా రాముడు స్తుతిపూర్వకంగానే ఆజ్ఞ ఇప్పిస్తాడు, తాను కర్తృత్వాన్ని పరిహరిస్తాడు. లక్ష్మణుని పేరు తీసుకోవడం కూడా అతని వినయంలో ఒక అంగం.

ఇలా అనబడిన సుగ్రీవుడు రాముని సాన్నిధ్యంలో, ధీమంతుడైన లక్ష్మణుని ఎదుట, వినతుడనే యూథపతితో అన్నాడు — కొండ వంటివాడూ మేఘగర్జన వంటి కంఠం గలవాడూ బలిష్ఠుడూ అయిన ఆ వానరనాయకునితో ఇలా అన్నాడు — వానరోత్తమా, చంద్రసూర్యుల వంటి వానరులతో కలిసి, దేశకాలనీతులు తెలిసినవాడవూ కార్యనిర్ణయంలో నేర్పరీ అయిన నువ్వు వేగవంతులైన లక్ష వానరులతో కూడి కొండలూ వనాలూ అడవులతో కూడిన తూర్పు దిక్కుకు వెళ్ళు. అక్కడ కొండదుర్గాలలో, వనాలలో, నదులలో వైదేహి సీతనూ రావణుని నివాసాన్నీ వెదకండి. రమ్యమైన భాగీరథీనదినీ, సరయువునూ, కౌశికినీ గాలించండి. ఈ కాండకు విశిష్టమైన అంగమైన దిగ్వర్ణన ఇక్కడ మొదలవుతుంది — భారతవర్షపు తూర్పు దిక్కులోని నదులు, జనపదాలు, ద్వీపాలు, పర్వతాలు క్రమంగా లెక్కించబడతాయి. వినతుడనే యూథపతి ‘శైలాభః’ (కొండ వంటివాడు), ‘మేఘనిర్ఘోషః’ (మేఘగర్జన వంటి కంఠం గలవాడు) అనే రెండు విశేషణాలతో అతని ఆకారమూ కంఠమూ వర్ణించబడుతున్నాయి. ‘దేశకాలనయైః యుక్తః’ (దేశకాలనీతులు తెలిసినవాడు) అనేవి నాయకుని మూడు గుణాలు — దేశజ్ఞానం, కాలజ్ఞానం, నీతిజ్ఞానం; వీటితోనే దూతకార్యం సిద్ధిస్తుంది. ‘శతసహస్రేణ’ (లక్షమందితో) అనే సంఖ్య ఒక్కొక్క దిగ్యూథం పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. తూర్పు దిక్కు మొదట నిర్దేశించబడింది, ఎందుకంటే అదే సూర్యోదయ దిక్కు, మంగళదిక్కు. ‘సశైలవనకాననా’ (కొండలూ వనాలూ అడవులతో కూడినది) అనే విశేషణంతో వెదకవలసిన ప్రదేశపు వైవిధ్యం సూచించబడుతుంది — పర్వతాలూ వనాలూ అడవులూ వేరువేరుగా లెక్కించబడ్డాయి. రామలక్ష్మణుల సాన్నిధ్యంలో ఆజ్ఞ ఇవ్వడం ద్వారా సుగ్రీవుడు తన ప్రతిజ్ఞను ప్రత్యక్షం చేస్తున్నాడు.

రమ్యమైన కాళిందినదిని, యమునను, యమునకు చెందిన మహాగిరిని, సరస్వతిని, సింధువును, మణి వంటి నీరు గల శోణనదిని గాలించండి. కొండలతో అడవులతో శోభించే మహీనదిని, కాలమహీనదిని, బ్రహ్మమాల దేశాలను, విదేహ, మాళవ, కాశీ, కోసల దేశాలను, పెద్దపెద్ద గ్రామాలు గల మగధదేశాలను, పుండ్ర, అంగ దేశాలను, అలాగే పట్టుపురుగులను పెంచేవారి భూమిని, వెండిగనుల భూమిని — అదంతా అక్కడక్కడ వెదుకుతూ పరిశీలించాలి. రాముని ప్రియభార్య, దశరథుని కోడలు అయిన సీతను అన్వేషించాలి. నదుల, జనపదాల ఈ గణన ప్రాచీన భారతవర్షపు భూగోళాన్ని చూపుతుంది; పట్టుపురుగుల భూమి, వెండిగనుల భూమి అని వాణిజ్యదృష్టితో కూడా ప్రదేశాలు నిర్దేశించబడ్డాయి — కావ్యంలో భూగోళం కూడా రసవంతంగా ఉంటుందని ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. భాగీరథి, సరయువు, కౌశికి, యమున, సరస్వతి, సింధువు, శోణ అని ఏడు ప్రధాన నదులు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి; వాటిలో సరస్వతీ సింధువులు పడమటి దేశానివైనా ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి; దీనితో కవి తూర్పు దిక్కును విస్తృతంగా తీసుకుంటున్నాడని తెలుస్తుంది. జనపదాల గణనలో విదేహులు, కాశీకోసలులు, మాగధులు, పుండ్రులు, అంగులు — వీరు స్పష్టంగా తూర్పుదేశీయులు. ‘మార్గయద్భిః’ (వెదుకుతూ ఉన్నవారిచేత) అనే శతృప్రత్యయాంత పదంతో అన్వేషణ నిరంతరంగా సాగాలని సూచించబడుతుంది — ఒక్కసారి కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ వెదకాలి. ‘రామస్య దయితాం భార్యామ్’ (రాముని ప్రియభార్యను) అనే నిర్దేశంతో అన్వేషణ లక్ష్యం ఎల్లప్పుడూ గుర్తుచేయబడుతుంది, ఎందుకంటే విస్తారమైన భూగోళంలో లక్ష్యాన్ని మరచిపోవడమే పెద్ద దోషం. ‘దశరథస్నుషామ్’ (దశరథుని కోడలిని) అనే సంబంధనిర్దేశంతో కులగౌరవం కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది.

సముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయిన పర్వతాలలో, పట్టణాలలో, మందరపర్వతపు కొనను ఆశ్రయించిన నివాసాలలో — అన్నిచోట్లా వెదకాలి. కర్ణప్రావరణులు — చెవులతోనే వస్త్రంలా తమను కప్పుకొనేవారు, ఓష్ఠకర్ణకులు — పెదవుల వరకు విస్తరించిన చెవులు గలవారు, ఘోరమైన ఇనుప ముఖాలు గలవారు, ఒంటికాలితోనే వేగంగా పరుగెత్తేవారు, క్షయం లేని బలవంతులైన నరభక్షకులు, పదునైన జుట్టుముడులు గల బంగారువన్నెల చూడముచ్చటైన కిరాతులు, పచ్చి చేపలు తినే ద్వీపవాసులైన కిరాతులు, నీటిలోపల సంచరించే ఘోరులైన ‘నరవ్యాఘ్రులు’ అని ప్రసిద్ధులైనవారు — ఈ అడవివాసులందరి ఆశ్రయాలనూ పరిశీలించాలి. కొండలను దాటి, ఈదుతూ, తెప్పలపై వెళ్ళి చేరుకోగల దేశాలను కూడా అన్వేషించాలి. ఈ వర్ణనలలో ప్రాచీన యాత్రికుల శ్రుతిపరంపర ప్రతిబింబిస్తుంది — దూరదేశాల విచిత్రజాతుల గురించి ఇలాగే చెప్పుకునేవారు. కర్ణప్రావరణులు అనబడినవారికి చెవులే వస్త్రంలా దేహాన్ని కప్పుతాయని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు; ఓష్ఠకర్ణకులకు చెవులు పెదవుల వరకు వేలాడతాయి. ఏకపాదకులు అంటే ఒంటికాలు గలవారు, అయినా వేగంగా పరుగెత్తేవారు — ఇక్కడి విరోధాభాసం ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుంది. ‘అక్షయాః’ అంటే సంతతి క్షీణించనివారు; ‘పురుషాదకాః’ అంటే నరభక్షకులు. నరవ్యాఘ్రులు అంటే దేహపు కింది భాగం మనిషిలా, పై భాగం పులిలా ఉండేవారు. ‘ప్లవనేన ప్లవేన చ’ (ఈదుతూ, తెప్పలతో) అనే పదాలతో ఈదడం, పడవలో వెళ్ళడం వేరువేరుగా నిర్దేశించబడ్డాయి — సముద్రయాత్రకు రెండు ఉపాయాలు. కిరాతులలో రెండు భేదాలు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి — పదునైన జుట్టుముడులు గల బంగారువన్నెలవారు, పచ్చి చేపలు తినే ద్వీపవాసులు.

ప్రయత్నశీలులై ఏడు రాజ్యాలతో శోభించే యవద్వీపాన్నీ, బంగారుగనులతో అలంకరించబడిన సువర్ణ రూప్యక ద్వీపాలనూ వెదకండి. యవద్వీపాన్ని దాటితే శిశిరమనే పర్వతం ఉంది; అది తన శిఖరంతో స్వర్గాన్ని తాకుతుంది, దేవదానవులు దానిని సేవిస్తారు. వీటి కొండదుర్గాలలో, జలపాతాలలో, వనాలలో మీరందరూ కలిసి యశస్వినియైన రాముని భార్యను వెదకండి. తరువాత వేగంగా ప్రవహించే, ఎర్రని నీరు గల శోణమనే నదిని చేరుకొని, సిద్ధచారణులు సేవించే సముద్రపు ఆవలి తీరానికి వెళ్ళి, దాని రమణీయమైన రేవులలో, విచిత్రమైన వనాలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. యవద్వీప సువర్ణద్వీపాల ప్రస్తావనతో ప్రాచీన సముద్రవాణిజ్య జ్ఞానం సూచించబడుతుంది; బంగారుగనుల, వెండిగనుల నిర్దేశం కూడా అదే అనుభవాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ‘యత్నవంతః’ (ప్రయత్నశీలులై) అనే పదంతో అన్వేషణలో విశేష ఉద్యమం అవసరమని సూచించబడింది, ఎందుకంటే ద్వీపాలు దుర్గమాలు. శిశిరపర్వతం శిఖరంతో స్వర్గాన్ని తాకుతుందనే అతిశయోక్తితో దాని ఔన్నత్యం వర్ణించబడుతుంది; దేవదానవులు సేవించడంతో దాని దివ్యత్వం. శోణనది ‘రక్తజలః’ (ఎర్రని నీరు గలది) అని చెప్పబడింది — దాని నీరు లోహధాతువుల వల్ల ఎర్రగా ఉంటుందని లోకప్రసిద్ధి. ‘సిద్ధచారణసేవితమ్’ (సిద్ధచారణులు సేవించేది) అనే సముద్రపు ఆవలి తీరపు విశేషణం కూడా దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఇలా వర్ణన క్రమంగా లౌకికం నుండి దివ్యం వైపు సాగుతుంది — మొదట తెలిసిన నదులు, తరువాత ద్వీపాలు, తరువాత పౌరాణిక స్థానాలు. ‘సహితాః సర్వే’ (అందరూ కలిసి) అనే పదంతో సమూహంగానే అన్వేషించాలని ఆదేశించబడింది.

పర్వతాల నుండి పుట్టిన, ఎంతో భయంకరమైన అనేక పొదరిళ్ళు గల నదులనూ, గుహలు గల పర్వతాలనూ, వనాలనూ గాలించాలి. తరువాత మీరు ఎంతో భయంకరమైన సముద్రద్వీపాలనూ, అలలతో నిండిన, మహారౌద్రమైన, గాలికి ఎగసి గర్జించే సముద్రాన్నీ చూడాలి. అక్కడ బ్రహ్మ అనుమతి పొందిన మహాకాయులైన అసురులు చాలాకాలంగా ఆకలితో ఉండి నిత్యమూ నీడను పట్టుకుంటారు. నల్లని ప్రళయమేఘం వంటి, మహాసర్పాలు నివసించే, మహాగర్జన చేసే ఆ మహాసముద్రాన్ని రేవు ద్వారానే సమీపించి, తరువాత లోహితమనే ఎర్రని నీరు గల భయంకరమైన సాగరానికి వెళ్ళి, ఆ పెద్ద కూటశాల్మలీ వృక్షాన్ని చూస్తారు. నీడను పట్టుకోవడం అనేది ప్రాచీనమైన కల్పన — అసురులు ప్రాణుల నీడనే పట్టుకొని వారిని లాగుకొంటారు; ఇది సముద్రయాత్రలోని భయానకత్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ‘బ్రహ్మణా సమనుజ్ఞాతాః’ (బ్రహ్మ అనుమతి పొందినవారు) అనే మాటతో ఆ అసురుల కర్మ విధినియతమని సూచించబడుతుంది — వారు స్వేచ్ఛగా కాదు, వరం వల్లనే నీడను పట్టుకుంటారు. ‘దీర్ఘకాలం బుభుక్షితాః’ (చాలాకాలంగా ఆకలితో ఉన్నవారు) అనేది వారి అతృప్తి; ఆకలే వారికి దండన. మహాసముద్ర వర్ణనలో ప్రళయమేఘంలా ఉండటం, మహాసర్పాలు నివసించడం, మహానాదం — అనే మూడు భయజనక గుణాలు చెప్పబడ్డాయి. ‘తీర్థేనైవ’ (రేవు ద్వారానే) అనే పదంతో జాగ్రత్త కూడా ఉపదేశించబడింది — రేవు ఉన్నచోటే దిగాలి, ఇంకెక్కడా కాదు. కూటశాల్మలి అంటే శాల్మలీద్వీపానికి చిహ్నమైన మహావృక్షం, గరుడుని నివాసస్థానానికి దగ్గరగా ఉన్నది. ‘బృహతీమ్’ (పెద్దదానిని) అనే విశేషణంతో దాని విశాలత్వం చెప్పబడింది.

అక్కడ రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడిన, కైలాసం వంటి, విశ్వకర్మ నిర్మించిన వైనతేయుని (గరుడుని) గృహం ఉంది. అక్కడ కొండల వంటి, భయంకరమైన, రకరకాల రూపాలు గల, భయం కలిగించే మందేహులనే రాక్షసులు కొండశిఖరాలకు వేలాడుతూ ఉంటారు. వారు సూర్యోదయ సమయంలో నిత్యమూ నీటిలో పడతారు; సూర్యునిచేత తపింపజేయబడి మళ్ళీ మళ్ళీ వేలాడతారు. రోజురోజూ బ్రహ్మతేజస్సులతో ఆ రాక్షసులు హతమవుతారు. తరువాత తెల్లని మేఘంలా ఉండే క్షీరోదమనే సాగరాన్ని చూస్తారు. మందేహుల కథ పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — సూర్యోదయకాలంలో వారు సూర్యునిపైకి దూకుతారు, బ్రహ్మతేజస్సుతో నిత్యమూ చంపబడతారు, మళ్ళీ బ్రతుకుతారు; ఈ అంతులేని పునరావృత్తి దుష్కర్మకు అంతులేని ఫలంలా కనిపిస్తుంది. వైనతేయుని గృహం విశ్వకర్మ నిర్మించాడనడంతో దేవశిల్పి కౌశలం గుర్తుచేయబడుతుంది; రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడి కైలాసంలా ఉండటంతో దాని శోభ వర్ణించబడుతుంది. మందేహులు కొండల వంటివారు, భయంకరులు, రకరకాల రూపాలు గలవారు, భయం కలిగించేవారు అని నాలుగు విశేషణాలతో వర్ణించబడ్డారు. ‘శైలశృంగేషు లంబంతే’ (కొండశిఖరాలకు వేలాడతారు) అనే క్రియ విచిత్రమైనది — వారు నిలబడరు, వేలాడతారు; ఇది వారి అస్థిరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అహన్యహని’ (రోజురోజూ) అనే ద్విరుక్తితో ఆ చక్రం నిత్యమూ తిరుగుతూనే ఉంటుందని చెప్పబడింది. తరువాత క్షీరోదాన్ని తెల్లని మేఘంలా వర్ణించడం మొదలవుతుంది; దానితో భయానకం నుండి రమ్యం వైపు రసపరివర్తనం జరుగుతుంది. ఈ రసపరివర్తనక్రమం ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది.

దుర్ధర్షులారా, అక్కడికి వెళ్ళి అలలతో ముత్యాలహారాన్ని ధరించినట్లున్న ఆ సాగరాన్ని చూస్తారు; దాని మధ్యలో ఋషభమనే పెద్ద తెల్లని పర్వతం ఉంది. అది దివ్యమైన సుగంధాలు గల, పూలతో నిండిన చెట్లతో చుట్టబడి ఉంది; అక్కడ వెండి పద్మాలతో, ప్రకాశించే బంగారు కేసరాలతో కూడిన, రాజహంసలతో నిండిన సుదర్శనమనే సరస్సు ఉంది. అక్కడికి దేవతలూ చారణులూ యక్షులూ కిన్నరులూ అప్సరోగణాలూ సంతోషంతో క్రీడించాలనే కోరికతో ఆ పద్మసరస్సుకు వస్తారు. వానరులారా, క్షీరోదాన్ని దాటిన తరువాత అప్పుడు సమస్తప్రాణులకూ భయం కలిగించే జలోదమనే సాగరాన్ని చూస్తారు; అక్కడ ఔర్వమహర్షి కోపం నుండి పుట్టిన మహాతేజస్సు గుర్రపుముఖం రూపంలో ఉంచబడింది. ముత్యాలహారపు ఉపమానం ఇక్కడ ఎంతో రమణీయమైనది — క్షీరసాగరపు తెల్లని అలలే ముత్యాలహారాల్లా కనిపిస్తాయి. ఋషభపర్వతం ‘మహాన్’, ‘శ్వేతః’ (పెద్దది, తెల్లనిది) అనే రెండు విశేషణాలతో క్షీరసాగరమధ్యంలో దాని శోభ వర్ణించబడుతుంది. సుదర్శనమనే సరస్సు వెండి పద్మాలతో, బంగారు కేసరాలతో కూడినది — వెండి తెలుపూ బంగారు పసుపూ కలిసి చిత్రమైన రంగును పుట్టిస్తాయి. దేవతలూ చారణులూ యక్షులూ కిన్నరులూ అప్సరోగణాలూ అక్కడికి రావడం దాని దివ్యత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది; ‘రిరంసవః’ (క్రీడించాలనుకునేవారు) అనే సన్నంత పదంతో వారి క్రీడేచ్ఛ సూచించబడింది. తరువాత జలోదసాగర వర్ణనలో మళ్ళీ భయం వస్తుంది — ‘సర్వభూతభయావహమ్’ (సమస్తప్రాణులకూ భయం కలిగించేది) అనే విశేషణమే చాలు. ఔర్వుని కోపం నుండి పుట్టిన తేజస్సు గుర్రపుముఖం రూపంలో అక్కడ ఉంచబడిందనే పౌరాణిక కథ ఇక్కడ సంకేతించబడింది. ‘సమతిక్రమ్య’ (దాటి) అనే పదంతో యాత్రాక్రమం స్పష్టమవుతుంది.

చరాచరాలతో కూడిన ఆ మహావేగమైన జలమే ఈ అగ్నికి ఆహారం అని అంటారు. అక్కడ సముద్రంలో నివసించే ప్రాణులు ఆక్రోశిస్తున్న ధ్వని వినిపిస్తుంది; అసహాయులైన వారు ఆ బడబాముఖాన్ని చూడగానే ఆర్తనాదం చేశారు. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడ్డాయి. మంచినీటి సముద్రపు ఉత్తరతీరంలో పదమూడు యోజనాలు వెళితే జాతరూపశిలమనే బంగారుకాంతి గల మహాపర్వతం ఉంది. అక్కడ చంద్రుని వంటి, భూమిని ధరించే, పద్మపత్రాల వంటి విశాలమైన కన్నులు గల సర్పాన్ని — పర్వతాగ్రంపై కూర్చున్న, సమస్తదేవతలూ నమస్కరించే, వేయి శిరస్సులు గల, నీలవస్త్రాలు ధరించిన అనంతదేవుని చూస్తారు. ఆ మహాత్ముని మూడు శిఖలు గల బంగారు తాళధ్వజం వేదికతో కూడి పర్వతాగ్రంపై స్థాపించబడి ప్రకాశిస్తోంది. అనంతుడు, అంటే శేషనాగుడే భూమిని ధరించేవాడనే పౌరాణిక శ్రుతి ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ‘ఓదనం సచరాచరమ్’ (చరాచరాలతో కూడిన ఆహారం) అనే మాటతో బడబానలానికి సముద్రజలమే ఆహారమనీ, అందులో స్థావరజంగమాలన్నీ అంతర్భూతమనీ చెప్పబడింది — ఇది ప్రళయాగ్ని వంటి భీషణచిత్రం. ‘విక్రోశతాం నాదః శ్రూయతే’ (ఆక్రోశించేవారి ధ్వని వినిపిస్తుంది) అనడంతో భయం కేవలం చూపుతో కాక వినికిడి ద్వారా కూడా వర్ణించబడింది. అనంతుని వర్ణనలో చంద్రుని వంటివాడు, పద్మపత్రాల వంటి విశాలనేత్రాలు గలవాడు, వేయి శిరస్సులు గలవాడు, నీలవస్త్రధారి అనే నాలుగు విశేషణాలు ఉన్నాయి — వాటిలో నీలవస్త్రం, తెల్లని శరీరం అనే వర్ణవిరోధం శోభను తెస్తుంది. మూడు శిఖలు గల, బంగారు, వేదికతో కూడిన తాళధ్వజ వర్ణన కూడా తూర్పు దిక్కుకు చిహ్నమైనది. ‘సర్వదేవనమస్కృతమ్’ (సమస్తదేవతలూ నమస్కరించేవాడు) అనేది అనంతుని మాహాత్మ్యం.

అది తూర్పు దిక్కులో దేవాధిపతులు చేసిన నిర్మాణం. దానికి ఆవల బంగారుమయమైన శ్రీమంతమైన ఉదయపర్వతం ఉంది. దాని శిఖరం స్వర్గాన్ని తాకుతూ వంద యోజనాల పొడవున్నది; అక్కడ బంగారుమయమైన దివ్యమైన వేదిక ప్రకాశిస్తోంది. ఆ పర్వతం పూచిన సాలవృక్షాలతో, తాటిచెట్లతో, తమాలాలతో, కర్ణికారాలతో, బంగారుమయమైన సూర్యుని వంటి దివ్యవృక్షాలతో శోభిస్తుంది. అక్కడ ఒక యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు గల సౌమనసమనే బంగారుమయమైన స్థిరమైన శిఖరం ఉంది. అక్కడ పూర్వం త్రివిక్రమావతారంలో పురుషోత్తముడైన విష్ణువు మొదటి అడుగు వేసి, రెండవ అడుగును మేరుశిఖరంపై వేశాడు. త్రివిక్రమకథ స్మరణతో తూర్పు దిక్కు మాహాత్మ్యం స్థాపించబడుతుంది — భగవంతుడు మొదట పాదం మోపిన స్థానం అన్ని దిక్కులలోనూ మొదటిది. ఉదయపర్వతం బంగారుమయం, వంద యోజనాల పొడవైన శిఖరం, బంగారుమయమైన వేదిక — ఇలా సువర్ణమయమైన చిత్రమే నిర్మించబడింది. వృక్షాల గణనలో సాలాలు, తాళాలు, తమాలాలు, కర్ణికారాలు చెప్పబడ్డాయి; అవి కూడా బంగారుమయాలు, సూర్యుని వంటివి — ఇలా పర్వతమూ వృక్షాలూ అంతా సువర్ణమయమే. సౌమనస శిఖరం యోజనం వెడల్పు, పది యోజనాల ఎత్తు అని కొలతలతో కూడా నిర్దేశించబడింది. ‘ధ్రువమ్’ (స్థిరమైనది) అనే విశేషణంతో దాని నిత్యత్వం చెప్పబడింది — కల్పాంతంలో కూడా అది నశించదని భావం. త్రివిక్రమకథ స్మరణతో ఈ స్థానపు మాహాత్మ్యం దైవసంబంధంతో స్థాపించబడుతుంది. రెండవ పాదం మేరుశిఖరంపై అనడంతో రెండు దిక్కుల సంబంధం సూచించబడింది.

జంబూద్వీపానికి ఉత్తరంగా పరిక్రమించి సూర్యుడు ఆ మహోన్నతమైన శిఖరాన్ని చేరుకొని అక్కడ అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. అక్కడ వైఖానసులనే, వాలఖిల్యులనే మహర్షులు సూర్యుని వంటి వర్ణం గల తపస్వులు ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తారు. దేని ముందు ఈ సుదర్శనద్వీపం ప్రకాశిస్తుందో, అందులోనే సమస్తప్రాణుల తేజస్సూ చక్షువూ ఉన్నాయి. ఆ పర్వతపు చరియలలో, గుహలలో, వనాలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని అక్కడక్కడ వెదకాలి. బంగారుకొండ తేజస్సుతోనూ మహాత్ముడైన సూర్యుని తేజస్సుతోనూ ఆవరించబడిన తూర్పు సంధ్య ఎర్రగా ప్రకాశిస్తుంది. ఇది భూమికీ భువనానికీ మొదట నిర్మించిన ద్వారం; సూర్యుని ఉదయస్థానం కూడా ఇదే; అందుకే ఇది ‘పూర్వా’ దిక్కు అని పిలువబడుతుంది. ‘పూర్వా’ అనే పేరుకు నిర్వచనం ఇక్కడ ఇవ్వబడింది — మొదట (పూర్వం) చేయబడినదే పూర్వం. సూర్యుడు జంబూద్వీపాన్ని పరిక్రమించడం సౌమనసశిఖరం నుండే స్పష్టంగా కనిపిస్తుందనే ఖగోళ పరిశీలన ఇక్కడ కావ్యభాషలో కూర్చబడింది. వైఖానసులు, వాలఖిల్యులు అనే రెండు ఋషిగణాలు; వాలఖిల్యులు బొటనవ్రేలి పరిమాణం గల తపస్వులని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి. ‘సూర్యవర్ణాః’ (సూర్యుని వంటి వర్ణం గలవారు) అనడంతో వారి తపఃప్రభావం వర్ణించబడింది. సుదర్శనద్వీపపు పేరుకు నిర్వచనం కూడా ఇక్కడ ఇవ్వబడింది — సమస్తప్రాణుల తేజస్సూ చక్షువూ ఎక్కడ నిహితమై ఉన్నాయో అది సుదర్శనం. ‘రావణః సహ వైదేహ్యా మార్గితవ్యః’ (వైదేహితో కూడిన రావణుని వెదకాలి) అనే మాట రెండుసార్లు ముద్రణలో కనిపిస్తుంది — అది అన్వేషణ పట్ల పట్టుదలను సూచిస్తుంది. తూర్పు సంధ్య ఎర్రని కాంతి కూడా బంగారుకొండ తేజస్సు వల్లనే అనేది కవికల్పన.

ఆ పర్వతపు చరియలలో, జలపాతాలలో, గుహలలో వైదేహితో కూడిన రావణుని వెదకాలి. దానికి ఆవల తూర్పు దిక్కు చేరరానిది; దేవతలతో ఆవరించబడినది, చంద్రసూర్యులు లేనిది, కనిపించనిది, చీకటితో కప్పబడినది. ఆ పర్వతాలన్నిటిలో, గుహలలో, నదులలో, నేను చెప్పని ప్రదేశాలలో కూడా జానకిని వెదకాలి. వానరశ్రేష్ఠులారా, వానరులు వెళ్ళగలిగేది ఇంతవరకే; సూర్యుడు లేని, హద్దులు లేని దానికి ఆవలిది మాకు తెలియదు. వైదేహినీ రావణుని నివాసాన్నీ కనుగొని, నెల పూర్తయ్యేసరికి ఉదయపర్వతాన్ని చేరుకొని తిరిగిరండి. నెల దాటి ఉండకూడదు; ఉన్నవాడు నాకు వధ్యుడవుతాడు. మైథిలిని కనుగొని కార్యం సిద్ధించినవారై తిరిగిరండి. వానరులారా, మహేంద్రునికి ప్రియమైన, వనసమూహాలతో అలంకరించబడిన ఆ దిక్కులో నేర్పుగా తిరిగి, రఘువంశజునికి ప్రియమైన సీతను పొంది, తరువాత తిరిగివచ్చి సుఖంగా ఉంటారు. ఈ డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. నెలరోజుల గడువు కఠినమైనదే, అయినా చివరలో ఆశీర్వాదంతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘యే చ నోక్తా మయోద్దేశాః’ (నేను చెప్పని ప్రదేశాలు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు తన జ్ఞానానికి ఉన్న పరిమితిని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు — నాకు తెలియనిచోట కూడా వెదకాలనే నిర్దేశం నాయకుని ప్రామాణికతను చూపుతుంది. ‘అభాస్కరమమర్యాదమ్’ (సూర్యుడు లేనిది, హద్దులు లేనిది) అనే పదాలతో లోకసీమకు ఆవలిది అజ్ఞేయమని చెప్పబడింది; వానరుల గమనం కూడా అక్కడ కుంఠితమవుతుంది. ‘మాసే పూర్ణే నివర్తధ్వమ్’ (నెల పూర్తికాగానే తిరిగిరండి) అనే కాలమర్యాద తరువాతి సర్గలలో కథకు గొప్ప సాధనమవుతుంది, ఎందుకంటే దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళిన వానరులే ఆ మర్యాదను అతిక్రమిస్తారు. ‘వసన్ వధ్యో భవేత్’ (ఉన్నవాడు వధ్యుడవుతాడు) అనే కఠినవచనం కూడా రాజశాసనపు దృఢత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది. చివరలో మాత్రం ‘సుఖినో భవిష్యథ’ (సుఖంగా ఉంటారు) అనే ఆశీర్వాదంతో సేనాపతి భయాన్ని పోగొడుతున్నాడు. ఈ సర్గతో తూర్పు దిక్కు అన్వేషణ ప్రారంభమైందని తెలుసుకోవాలి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి