సర్గ
వానరసేనల సమాగమం
రాముడు సుగ్రీవుని ప్రశంసించడం, రావణవధ ప్రతిజ్ఞ, ధూళితో దిక్కులు కప్పబడటం, కోట్ల సంఖ్యలో యూథపతుల రాక, సేనానివేశం
ఇలా అంటున్న సుగ్రీవుని ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు బాహువులతో ఆలింగనం చేసుకొని, చేతులు జోడించిన అతనికి ఇలా బదులిచ్చాడు. ఇంద్రుడు వర్షం కురిపిస్తే అది వింత కాదు, వేయి కిరణాల సూర్యుడు ఆకాశాన్ని చీకటిలేనిదిగా చేస్తే అదీ వింత కాదు, చంద్రుడు తన కాంతితో రాత్రిని నిర్మలంగా చేస్తే అదీ ఆశ్చర్యం కాదు; శత్రుతాపనా, నీవంటివాడు మిత్రులకు ప్రీతి కలిగిస్తే అది కూడా వింత కాదు. స్వభావసిద్ధమైన కర్మ ఆశ్చర్యం కలిగించదు అనేది ఈ అలంకారం — సజ్జనుడు చేసే ఉపకారం అతని స్వభావమే, విశేషం కాదు. సౌమ్యుడా, నీలో ఉన్న మంచితనం వింత కాదు; నువ్వు ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడేవాడివని నాకు తెలుసు. నీ అండ గల నేను యుద్ధంలో శత్రువులందరినీ జయిస్తాను; నువ్వే నాకు సుహృత్తువు, మిత్రుడవు; సహాయం చేయడానికి నువ్వే తగినవాడవు. ఇలా రాముడు స్తుతితో మిత్రుని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు, తన యాచనను కూడా ప్రేమతోనే చేస్తాడు. ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు అనే ముగ్గురు మహనీయుల దృష్టాంతాలతో సుగ్రీవుడు వారి పంక్తిలోనే నిలుపబడుతున్నాడు — ఇది ప్రశంసకు సూక్ష్మరూపం. ‘సుహృత్ మిత్రమ్’ అనే రెండు పదాల ప్రయోగం కూడా సార్థకమైనది — సుహృత్తు అంటే హితం కోరేవాడు, మిత్రుడు అంటే స్నేహబంధం గలవాడు; ఈ రెండూ సుగ్రీవునిలో ఉన్నాయి. ‘సాహాయ్యం కర్తుమర్హసి’ (సహాయం చేయడానికి నువ్వు తగినవాడవు) అనేది కూడా ఆజ్ఞ కాదు, ప్రార్థనే; రాముడు బలవంతుడైనా వినయంతో అర్థిస్తున్నాడు. ఒకప్పుడు వాలిచేత బహిష్కృతుడైనవాడు ఇప్పుడు రామునికి యుద్ధసహాయకుడు — ఇక్కడ భాగ్యపరివర్తనను గమనించాలి. ‘ధర్మభృతాం వరః’ (ధర్మాన్ని పాటించేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే రాముని విశేషణం అతని మాటకు ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది.
అనుహ్లాదుడు పులోముని మోసగించి శచీదేవిని అపహరించినట్లుగా, రాక్షసాధముడైన రావణుడు తన వినాశం కోసమే మైథిలిని అపహరించాడు. ఈ ఉపమానం సార్థకమైనది — పురాణంలో అనుహ్లాదుడు శచిని అపహరించి నశించాడు; అలాగే రావణుడు కూడా నశిస్తాడని సూచించబడుతోంది. శత్రుసంహారకుడైన శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) గర్వించిన శచీదేవి తండ్రి పులోముని చంపినట్లు, నేను త్వరలోనే పదునైన బాణాలతో ఆ రావణుని వధిస్తాను. ఇంతలోనే ధూళి పైకి లేచి, ఆకాశంలో సూర్యుని వేడియైన తీవ్రమైన కాంతిని కప్పివేసింది. ఆ చీకటితో కలుషితమైన దిక్కులు కలవరపడ్డాయి; కొండలూ వనాలూ అడవులతో కూడిన భూమి అంతా కంపించింది. రాముని ప్రతిజ్ఞ తరువాత వెంటనే ఈ నిమిత్తం కలిగింది — వానరసేన రాకయే ఆ ధూళి; అది ప్రతిజ్ఞకు ప్రత్యక్షసాధనంలా వచ్చి నిలిచింది. శచీహరణ కథ పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — హిరణ్యకశిపుని సోదరుడు అనుహ్లాదుడు ఇంద్రాణిని అపహరించి నశించాడు; దానితో రావణుని రాబోయే గతి సూచించబడింది. ‘ఆత్మవినాశాయ’ (తన వినాశం కోసం) అనే పదమే ఈ సర్గకు బీజం — దుష్కర్మ చేసినవానికే నాశనం తెస్తుంది. ధూళితో సూర్యకాంతి కప్పబడటం, దిక్కుల కలవరం, భూమి కంపించడం — ఈ మూడూ ఒక మహాగమనానికి చిహ్నాలు; వీటితో శ్రోత మనస్సులో విస్మయం పుడుతుంది. కావ్యంలో సాధారణంగా సేన రాక మొదట ధూళితో, తరువాత ధ్వనితో, చివరకు దర్శనంతో సూచించబడుతుంది — ఇక్కడ అదే క్రమం అనుసరించబడింది. ‘నిశితైః శరైః’ (పదునైన బాణాలతో) అనే పదంతో రాముని ఆయుధమే ప్రతిజ్ఞకు సాక్షిలా ముందుంచబడింది.
అప్పుడు పర్వతరాజుల వంటి, పదునైన కోరలు గల, మహాబలవంతులైన లెక్కలేనన్ని వానరులతో భూమి అంతా కప్పబడిపోయింది. రెప్పపాటు కాలంలోనే వందల కోట్ల అనుచరులు గల ఆ వానరయూథపతులతో — నదీతీరవాసులూ పర్వతవాసులూ సముద్రతీరవాసులూ అయిన మహాబలవంతులతో, మేఘగర్జన వంటి ధ్వని చేసే వానరులతో, ఇతర వనవాసులతో, ఉదయసూర్యుని రంగువారితో, చంద్రుని వంటి తెల్లనివారితో, పద్మకేసరాల రంగువారితో, తెల్లనివారితో, బంగారుకొండలలో నివాసాలు గలవారితో — అంతా నిండిపోయింది. నదీవాసులు, పర్వతవాసులు, సముద్రతీరవాసులు, వనవాసులు — ఇలా నివాసభేదంతో వర్గీకరణ చేయబడింది; వర్ణభేదంతో ఎర్రనివారు, తెల్లనివారు, పసుపువారు, ధవళవర్ణులు అని నాలుగు విధాలుగా చూపబడ్డారు. ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటు కాలంలోనే) అనే పదంతో వారి వేగం అద్భుతమని సూచించబడుతుంది — కంటిరెప్ప పడినంతలోనే భూమి అంతా వానరులతో కప్పబడిపోయింది. ‘నగేంద్రసంకాశైః’ (పర్వతరాజుల వంటివారు) అనే ఉపమానంతో వారి విశాలత్వం, ‘తీక్ష్ణదంష్ట్రైః’ (పదునైన కోరలు గలవారు) అనే పదంతో వారి భీషణత్వం వర్ణించబడుతున్నాయి. ‘మేఘనిర్హ్రాదైః’ (మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గలవారు) అనే పదంతో నాదగాంభీర్యం చెప్పబడింది — కనిపించకముందే వినిపించడంతో సేనావిస్తారాన్ని ఊహించవచ్చు. ‘హేమకృతాలయాః’ (బంగారుకొండలలో నివాసాలు ఏర్పరచుకున్నవారు) అనబడినవారు సువర్ణపర్వతవాసులు; ఇలా నివాసభేదం వర్ణభేదంతో కలిసిపోతుంది, ఎందుకంటే పర్వతపు రంగే అక్కడ నివసించేవారి రంగు కూడా అవుతుందనేది కవికల్పన. ‘కృత్స్నా భూమిః సంఛాదితా’ (భూమి అంతా కప్పబడింది) అనే మాటతో సేనావిస్తారం అతిశయంగా చెప్పబడింది.
అప్పుడు పది వేల కోట్ల మందితో కూడిన శ్రీమంతుడూ వీరుడూ అయిన శతబలి అనే వానరుడు కనిపించాడు. తరువాత బంగారుకొండ వంటి, తార తండ్రి అయిన వీర్యవంతుడు అనేక వేల కోట్ల మందితో కనిపించాడు. అలాగే మరొక వేయి కోట్ల మందితో కూడి రుమ తండ్రి, సుగ్రీవుని మామ అయిన ప్రభువు వచ్చాడు. పద్మకేసరం వంటి రంగు గలవాడూ, ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖం గలవాడూ, బుద్ధిమంతుడూ, వానరశ్రేష్ఠుడూ, వానరులందరిలో ఉత్తముడూ, అనేక వేల వానరులతో కూడినవాడూ అయిన హనుమంతుని తండ్రి శ్రీమంతుడు కేసరి కనిపించాడు. ఇక్కడ యూథపతుల పేర్లు సంఖ్యలతో పాటు క్రమంగా లెక్కించబడుతున్నాయి; ఈ గణన కావ్యంలో ఒక ప్రసిద్ధరూపం — పేర్లూ సంఖ్యలూ కలిసి సేనావిస్తారాన్ని వ్యక్తం చేస్తాయి. సుగ్రీవుని ఇద్దరు మామల ప్రస్తావనతో అతని కుటుంబసంబంధాలు కూడా సూచించబడ్డాయి. తార తండ్రి సుషేణుడు, రుమ తండ్రి — ఇద్దరు వృద్ధ యూథపతులూ తమ తమ బలాలతో వస్తున్నారు; దానితో సుగ్రీవుని ప్రతిష్ఠ కుటుంబంలోనూ రాజ్యంలోనూ దృఢంగా ఉందని తెలుస్తుంది. కేసరి ప్రస్తావనలో ‘హనుమంతుని తండ్రి’ అనే విశేషణమే అతని ప్రసిద్ధికి కారణం; కుమారుని మాహాత్మ్యంతో తండ్రి ప్రఖ్యాతుడవుతున్నాడు — ఇక్కడి ఈ విపరీతక్రమం రమణీయమైనది. ‘ప్రత్యదృశ్యత’ (కనిపించాడు) అనే క్రియాపదం మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించబడింది; దానితో ప్రతి యూథపతీ వేరువేరుగా కనిపించడం, క్రమంగా రావడం సూచించబడుతుంది. శతబలి పేరుతోనే అతని బలం ఊహించవచ్చు.
గోలాంగూలాలకు మహారాజూ భయంకర పరాక్రమం గలవాడూ అయిన గవాక్షుడు వేయి కోట్ల మందితో కూడి కనిపించాడు. భయంకర వేగం గల భల్లూకాలలో శత్రుసంహారకుడైన ధూమ్రుడు రెండు వేల కోట్ల మందితో కూడి వచ్చాడు. మహాపర్వతాల వంటి ఘోరమైన వానరులతో కూడి పనసుడనే మహావీర్యుడైన యూథపతి మూడు కోట్ల మందితో వచ్చాడు. నల్లని కాటుక రాశి వంటి ఆకారం గల నీలుడనే మహాకాయుడైన యూథపతి పది కోట్ల మందితో కనిపించాడు. తరువాత బంగారుకొండ వంటి గవయుడనే మహావీర్యుడైన యూథపతి అయిదు కోట్ల మందితో వచ్చాడు. బలవంతుడైన దరీముఖుడనే యూథపతి వేయి కోట్ల మందితో కూడి సుగ్రీవుని దగ్గరికి వచ్చి నిలిచాడు. అశ్వినీదేవతల కుమారులూ మహాబలవంతులూ అయిన మైందుడూ ద్వివిదుడూ ఇద్దరూ వేయి కోటికోట్ల వానరులతో కనిపించారు. ప్రతి యూథపతి వర్ణం, బలం, అనుచరసంఖ్య వేరువేరుగా నిర్దేశించబడుతున్నాయి — ఈ క్రమబద్ధమైన గణన సేన క్రమశిక్షణను చూపుతుంది. గవాక్షుడు గోలాంగూలాలకూ ధూమ్రుడు భల్లూకాలకూ నాయకులు — కాబట్టి వానరేతర జాతులు కూడా ఈ సేనలో ఉన్నాయని స్పష్టం. నీలునికి కాటుకరాశి ఉపమానం, గవయునికి బంగారుకొండ ఉపమానం, పనసునికి మహాపర్వత ఉపమానం — రంగులలోనూ ఆకారాలలోనూ వారు ఒకరి నుండి ఒకరు వేరవుతారు. మైంద ద్వివిదులు అశ్వినీదేవతల కుమారులనడంతో వారు దేవాంశసంభూతులని సూచించబడింది; వారి సంఖ్య ‘వేయి కోటికోట్లు’ అన్నిటికంటె ఎక్కువ. దరీముఖుడు మాత్రం సుగ్రీవుని సమీపంలోనే నిలిచాడు; ఇది విశ్వాసపాత్రత్వానికి చిహ్నం. పనసుడు, నీలుడు, గవయుడు — వీరి పేర్లు తరువాత యుద్ధకాండలో కూడా మళ్ళీ వినిపిస్తాయి.
బలవంతుడూ వీరుడూ మహాతేజస్వీ అయిన గజుడు మూడు కోట్ల మందితో కూడి సుగ్రీవుని సమీపానికి వచ్చాడు. భల్లూకరాజూ మహాతేజస్వీ అయిన జాంబవంతుడనే పేరు గలవాడు పది కోట్ల మందితో కూడి సుగ్రీవునికి లోబడి నిలిచాడు. తేజస్వీ బలవంతుడూ అయిన రుమణుడనే వానరుడు పరాక్రమవంతులైన వానరులతో, వంద కోట్ల మందితో కూడి వేగంగా వచ్చాడు. తరువాత లక్ష కోట్ల నూరు కోట్ల వానరులు వెనుక అనుసరిస్తుండగా గంధమాదనుడు వచ్చాడు. తరువాత వేయి పద్మాలు, వంద శంకువుల సంఖ్యతో కూడి, తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల యువరాజు అంగదుడు వచ్చాడు. తరువాత తార (నక్షత్రం) వంటి కాంతి గల తారుడు భయంకర పరాక్రమం గల అయిదు కోట్ల వానరులతో దూరం నుండి కనిపించాడు. జాంబవంతుడు భల్లూకరాజని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది; అంగదునికి ‘పితుః తుల్యపరాక్రమః’ (తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు) అనే విశేషణంతో వాలి స్మృతి మేలుకొంటుంది. నక్షత్రం పేరుతో తారుని కాంతి పోల్చబడుతోంది. జాంబవంతునికి ‘సుగ్రీవస్య వశే స్థితః’ (సుగ్రీవునికి లోబడి నిలిచినవాడు) అనే విశేషణంతో అతని వినయం చూపబడింది — వృద్ధుడైన భల్లూకరాజు కూడా యువకుడైన వానరరాజు ఆజ్ఞను అనుసరిస్తున్నాడు. గంధమాదనుని సంఖ్య ‘కోటిసహస్రాణాం సహస్రం శతం చ’ (వేయి కోట్లకు వేయి రెట్లు, నూరు రెట్లు) అని అతివిస్తృతం; అంగదునిది ‘పద్మసహస్రం శంకుశతం చ’ (వేయి పద్మాలు, వంద శంకువులు) అనే మహాసంఖ్యలతో లెక్కించబడింది. ఈ సంఖ్యలతో గణితఫలం ఆశించబడదు, అపరిమితత్వమే ధ్వనిస్తుంది — శ్రోత సంఖ్యను లెక్కించడు, విస్మయాన్నే అనుభవిస్తాడు. తారునికి ‘దూరతః పర్యదృశ్యత’ (దూరం నుండి కనిపించాడు) అనే పదంతో దర్శనక్రమం కూడా సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది.
ఇంద్రజానువనే ప్రాజ్ఞుడూ వీరుడూ అయిన యూథపతి, పదకొండు కోట్ల మందికి ప్రభువు, వారితో కూడి కనిపించాడు. తరువాత ఉదయసూర్యుని వంటి రంభుడు పదివేల, వేయి, నూరు మందితో కూడి వచ్చాడు. తరువాత యూథపతీ వీరుడూ బలశాలీ అయిన దుర్ముఖుడనే వానరుడు రెండు కోట్ల మందితో కూడి కనిపించాడు. కైలాసశిఖరాల వంటి ఆకారం గల, భయంకర పరాక్రమం గల వేయి కోట్ల వానరులతో కూడి హనుమంతుడు కనిపించాడు. మహావీర్యుడైన నలుడు కూడా చెట్లపై నివసించేవారితో కూడి, వంద కోట్ల, వేయి, నూరు మందితో వచ్చాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన దధిముఖుడు పది కోట్ల మందితో కూడి గర్జిస్తూ మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని సమీపానికి వచ్చాడు. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ ఇతరుల మధ్యలోనే లెక్కించబడింది, ప్రత్యేక ప్రాధాన్యంతో కాదు — అతని మాహాత్మ్యం తరువాతి సర్గలలో ప్రకటమవుతుంది. హనుమంతుని వానరులు కైలాసశిఖరాకారులని, అంటే తెల్లనివారని చెప్పబడింది; ఇది ఇంతకుముందు చెప్పిన వర్ణవైచిత్ర్యంతో సరిపోతుంది. నలుడు చెట్లపై నివసించేవారితో కూడి ఉన్నాడు — అతడే తరువాత సేతువును నిర్మించేవాడని రామాయణ శ్రోత గుర్తుచేసుకుంటాడు. దధిముఖుడు ‘అభినదన్’ (గర్జిస్తూ) వస్తున్నాడు; ఇది వానరుల స్వాభావికమైన హర్షసూచక గర్జన. ఇంద్రజానువుకు ‘కవిః’ అనే విశేషణంతో అతడు ప్రాజ్ఞుడని సూచించబడుతోంది, ఛందస్సు తెలిసినవాడని కాదు. రంభుడు ఉదయసూర్యుని వంటివాడనడంతో మళ్ళీ అరుణవర్ణం గుర్తుచేయబడింది.
శరభుడు, కుముదుడు, వహ్ని, రంహుడు అనే వానరులూ, ఇంకా అనేకులైన కామరూపులైన వానరులూ — లెక్కలేనంతమంది యూథపతులు — భూమినంతా, పర్వతాలనూ వనాలనూ కప్పివేస్తూ వచ్చారు. భూమిపై ఉన్న వానరులందరూ వచ్చి విడిది చేశారు; దుముకుతూ, ఎగురుతూ, గర్జిస్తూ ఆ వానరులు మేఘసమూహాలు సూర్యుని చుట్టుముట్టినట్లు సుగ్రీవుని చుట్టుముట్టారు. ఎన్నో రకాల శబ్దాలు చేస్తూ, శ్రేష్ఠులూ బాహుబలశాలులూ అయిన వారు తలలు వంచి వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునికి తమను నివేదించుకున్నారు. ‘సూర్యమభ్రగణా ఇవ’ (సూర్యుని మేఘసమూహాలవలె) అనే ఉపమానంతో సుగ్రీవుడు సూర్యునిలా, వానరులు మేఘసమూహాలలా చిత్రించబడ్డారు — మేఘాలు సూర్యుని చుట్టూ సంచరించినట్లు వారు రాజును చుట్టుముడతారు. తలలతో నివేదించడం అంటే ప్రణామపూర్వకంగా తమను తాము సమర్పించుకోవడం. ‘యేషాం సంఖ్యా న విద్యతే’ (వారి సంఖ్యే లేదు) అనే మాటతో కవి తానే లెక్కను విడిచిపెడుతున్నాడు — లెక్కించగలిగినంతవరకే పేర్లతో చెప్పాడు, మిగిలినది అపరిమితం. ‘ఆగతాశ్చ నివిష్టాశ్చ’ (వచ్చారు, విడిది చేశారు) అనే రెండు పదాలతో రెండు క్రియలు సూచించబడ్డాయి — రావడం, తరువాత తగిన చోట విడిది చేయడం; సేన వ్యవస్థ ఇక్కడే మొదలవుతుంది. ఈ నలభయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; ఇందులో మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడ్డాయి. శరభ, కుముద, వహ్ని, రంహుల పేర్లు కేవలం లెక్కించబడ్డాయి, విస్తారంగా వర్ణించబడలేదు.
ఇతర వానరశ్రేష్ఠులు యథోచితంగా కలిసి సుగ్రీవుని సమీపించి అప్పుడు చేతులు జోడించి నిలిచారు. త్వరపడుతున్న ధర్మజ్ఞుడైన సుగ్రీవుడు ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరినీ రామునికి నివేదించి, చేతులు జోడించి నిలిచి మాట్లాడాడు. తరువాత బలాలను ఎరిగిన అతడు పర్వతాల జలపాతాల దగ్గరా అన్ని వనాలలోనూ వానరనాయకుల బలాలను విధిప్రకారం, సుఖంగా ఉండేలా విడిది చేయించి, సైన్యాన్ని నడిపించడానికి సమర్థుడయ్యాడు — సేనను తగినచోట నిలపడమే సేనాపతి మొదటి కర్మ. ఈ నలభై నాల్గవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. ‘బలజ్ఞః’ (బలాలను ఎరిగినవాడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుని సేనానాయకత్వం ప్రశంసించబడుతోంది — తన బలపు పరిమాణం తెలిసినవాడే దానిని సరిగ్గా వినియోగించగలడు. ‘యథాసుఖమ్’ (సుఖంగా ఉండేలా) అనే పదంతో సేనకు కష్టం కలగకుండా చూడటం సూచించబడింది — నాయకుడు తన సైన్యపు సుఖాన్ని కూడా ఆలోచిస్తాడు. ‘విధివత్’ (విధిప్రకారం) అనేది శాస్త్రానుసారమైన వ్యవస్థ. ఇలా ఈ సర్గ సేనాసమాగమంతో మొదలై సేనానివేశంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుడు వానరులను దిక్కులకు పంపడం మొదలుపెడతాడు. ‘ప్రాంజలిః స్థితః అబ్రవీత్’ (చేతులు జోడించి నిలిచి అన్నాడు) అనే మాటతో సుగ్రీవుని వినయం మళ్ళీ చెప్పబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥