॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 38వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సుగ్రీవుడు రాముని సమీపానికి వెళ్ళడం

వానరులను పంపివేయడం, లక్ష్మణుని ప్రార్థన, పల్లకి ఎక్కడం, రామునికి ప్రణామం, త్రివర్గోపదేశం, సేనాసంఖ్యను నివేదించడం

సుగ్రీవుడు తెచ్చిన కానుకలన్నిటినీ స్వీకరించి వానరులందరినీ ఊరడించి పంపివేశాడు. పని పూర్తిచేసిన వేలాది వానరులను పంపివేసి అతడు తనను కృతార్థునిగా భావించాడు, మహాబలుడైన రాఘవుని కూడా కృతార్థునిగా భావించాడు — మిత్రుని కార్యం సిద్ధించినప్పుడే తన కార్యసిద్ధి పరిపూర్ణమవుతుందని అతని బుద్ధి. అప్పుడు లక్ష్మణుడు భయంకరమైన బలం గల, వానరులందరిలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుని సంతోషపెడుతూ వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, నీకు ఇష్టమైతే కిష్కింధ నుండి బయలుదేరు.’ ‘ప్రశ్రితమ్’ (వినయంతో) అనే పదంతో లక్ష్మణునిలోని మార్పు సూచించబడుతుంది — గత సర్గలో విల్లెత్తి కోపంతో ఉన్నవాడు ఇప్పుడు వినయంతో మాట్లాడుతున్నాడు. తార మాటతో శాంతించి, సుగ్రీవుని ప్రయత్నంతో ప్రసన్నుడై, అతడు ఇప్పుడు మిత్రునిలా ప్రార్థిస్తున్నాడు. రాజకార్యంలో కఠినత్వం ఎంతవరకు అవసరమో అంతవరకే; కార్యం సిద్ధించాక మృదుత్వమే ఉచితం అనే నీతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ‘కృతార్థమాత్మానమ్’ (తనను కృతార్థునిగా) అనే పదంతో సుగ్రీవుని అంతరంగం చూపబడింది — మిత్రుని కార్యం సిద్ధించనంతవరకు తన రాజ్యం కూడా అతనికి అసంపూర్ణంగానే తోస్తుంది. వేలాది వానరులను పంపివేయడం కూడా ఊరడింపుతోనే జరిగింది, ఎందుకంటే సేవకుల పట్ల ప్రియవచనమే రాజుకు బలం. ‘సౌమ్య’ (సౌమ్యుడా) అనే సంబోధన కూడా లక్ష్మణుని మృదుత్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది. ‘యది తే రోచతే’ (నీకు ఇష్టమైతే) అనేది ఆజ్ఞ కాదు, ప్రార్థనే — మిత్రుని ఇష్టాన్ని ముందుగా అడుగుతున్నాడు.

లక్ష్మణుని ఆ చక్కని మాట విని పరమప్రీతుడైన సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘అలాగే కానివ్వు, వెళదాం; నేను నీ ఆజ్ఞలో ఉండవలసినవాడను.’ తన స్వాతంత్ర్యాన్ని విడిచి మిత్రుని ఆజ్ఞలో ఉండటానికి సిద్ధపడినవాడే నిజమైన సఖుడు. శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, అప్పుడు అతడు తార మొదలైన స్త్రీలను పంపివేశాడు. తరువాత సుగ్రీవుడు ‘రండి’ అని బిగ్గరగా వానరశ్రేష్ఠులను పిలిచాడు; అతని ఆ మాట విని వానరులు వెంటనే వచ్చారు. రాజస్త్రీలను చూడటానికి అర్హులైనవారందరూ చేతులు జోడించి వచ్చి నిలిచారు. వచ్చిన వారితో సూర్యుని వంటి కాంతి గల రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘వానరులారా, నా పల్లకిని వెంటనే తీసుకురండి.’ అంతఃపురాన్ని పంపివేయడం, సేవకులను పిలవడం — రెండూ ప్రయాణసన్నద్ధతను సూచిస్తాయి. ‘స్త్రీదర్శనక్షమాః’ (స్త్రీలను చూడటానికి అర్హులు) అనే విశేషణంతో అంతఃపురమర్యాద సూచించబడుతుంది — విశ్వసనీయులే రాజస్త్రీల సమీపానికి వెళ్ళదగినవారు; ఇలా వానరరాజ్యంలో కూడా మానవుల శిష్టాచారమర్యాద ఉందని కవి చూపుతున్నాడు. ‘ఏహి’ (రా) అని బిగ్గరగా పిలవడం రాజు త్వరను వ్యక్తం చేస్తుంది; వానరులు కూడా క్షణమాత్రంలో వచ్చి నిలిచారు. ‘అర్కసదృశప్రభః’ (సూర్యుని వంటి కాంతి గలవాడు) అనే విశేషణంతో సుగ్రీవునికి తిరిగి లభించిన రాజకాంతి సూచించబడింది.

అతని మాట విని వేగంగా కదిలే వానరులు చూడముచ్చటైన పల్లకిని తెచ్చి నిలిపారు. తెచ్చి నిలిపిన ఆ పల్లకిని చూసి వానరాధిపతి సౌమిత్రితో ‘లక్ష్మణా, త్వరగా ఎక్కండి’ అన్నాడు. తాను తరువాత ఎక్కడం, మిత్రుడు ముందు ఎక్కడం — ఇది ఆదరక్రమం. ఇలా చెప్పి సూర్యుని వంటి, ఎంతోమంది వానరులు మోసే బంగారు వాహనాన్ని సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఎక్కాడు. తలపై పట్టిన తెల్లని గొడుగుతో, చుట్టూ వీస్తున్న తెల్లని చామరాలతో, శంఖభేరీనాదాలతో, వందిమాగధుల అభినందనలతో అతడు బయలుదేరాడు. గొడుగు, చామరాలు, వందిమాగధులు, వాద్యనాదాలు — ఇవి రాజచిహ్నాలు; ఒకప్పుడు భయంతో అడవులలో తిరిగినవాడు ఇప్పుడు అన్ని రాజచిహ్నాలతో శోభిస్తున్నాడు. బంగారు వాహనం సూర్యుని వంటిది అనే ఉపమానంతో అతని తేజస్సు వర్ణించబడుతుంది; ఎంతోమంది వానరులు మోస్తున్న ఆ వాహనం వానరరాజ్యపు సమృద్ధిని ప్రకటిస్తుంది. అయినా అతడు ఒంటరిగా ఎక్కడం లేదు, లక్ష్మణునితో కలిసి ఎక్కుతున్నాడు — మిత్రుని సమ్మానం రాజశోభ కంటె కూడా ముందుది. శంఖభేరీనాదాలూ వందిమాగధులూ రాజప్రయాణానికి మంగళసూచకాలు. తెల్లని గొడుగూ తెల్లని చామరాలూ పరిశుద్ధమైన ఐశ్వర్యానికి ప్రాచీనమైన లక్షణాలు.

సాటిలేని రాజ్యలక్ష్మిని పొందిన సుగ్రీవుడు బయలుదేరాడు. పదునైన ఆయుధాలు చేతబట్టిన వందలాది వానరులు చుట్టూ ఉండగా అతడు రాముడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళాడు. రాముడు నివసిస్తున్న ఆ శ్రేష్ఠమైన ప్రదేశాన్ని చేరుకొని మహాతేజస్వి అయిన అతడు లక్ష్మణునితో కలిసి పల్లకి దిగాడు. రాముని సమీపించి అతడు చేతులు జోడించాడు; అతడు అలా చేతులు జోడించి నిలవగా వానరులు కూడా అలాగే చేశారు. మొగ్గలుగా ఉన్న పద్మాలు గల సరస్సులా ఉన్న ఆ మహావానరసైన్యాన్ని చూసి రాముడు ప్రీతి పొందాడు. చేతులు జోడించిన వానరుల సేన ముకుళించిన కమలాలు గల సరస్సులా కనిపిస్తుంది — ఈ ఉపమానం ఇక్కడ ఎంతో రమణీయమైనది, ఎందుకంటే జోడించిన చేతులే మొగ్గలు, తలలే కమలాలు. ఆయుధాలు చేతబట్టిన వందలాది వానరులు చుట్టూ ఉన్నారనే పదంతో సేన సన్నద్ధత చూపబడింది; ఒకప్పుడు భయంతో పారిపోయినవాడు ఇప్పుడు సైన్యంతో మిత్రుని దగ్గరికి వెళుతున్నాడు. పల్లకి దిగడం కూడా వినయానికి లక్షణం — రాజు సమీపానికి వాహనంతో వెళ్ళకూడదు. వానరులు అనుకరించడంతో వారి స్వామిభక్తి కూడా సూచించబడింది. స్వామి ఏది చేస్తే సేవకులు అదే అనుసరిస్తారనేది లోకనీతి.

తల వంచి పాదాలపై పడిన ఆ వానరేశ్వరుని రాఘవుడు లేవనెత్తి ప్రేమతో, ఎంతో గౌరవంతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. ఆలింగనం చేసుకొని ధర్మాత్ముడు ‘కూర్చో’ అన్నాడు. నేలపై కూర్చున్న అతనిని చూసి రాముడు మళ్ళీ అన్నాడు — వానరశ్రేష్ఠా, వీరా, ధర్మాన్నీ అర్థాన్నీ కామాన్నీ తగిన కాలాలలో విభజించి ఎల్లప్పుడూ సేవించేవాడే రాజు. ధర్మాన్నీ అర్థాన్నీ విడిచి కేవలం కామాన్నే సేవించేవాడు చెట్టుకొమ్మ చివర నిద్రపోయినవానిలా కింద పడిన తరువాతనే మేలుకొంటాడు. త్రివర్గాన్ని విభజించడం రాజుకు మొదటి కర్తవ్యమని ఇక్కడ ఉపదేశించబడుతోంది; చెట్టుకొన మీద నిద్ర అనే ఉపమానం కామాసక్తుని పతనాన్నీ మేలుకొలుపునూ సూచిస్తుంది — పడిన తరువాతే అతనికి బోధ కలుగుతుంది, ముందు కాదు. రాముడు మొదట ఆలింగనంతో ప్రేమను చూపుతాడు, తరువాత ఉపదేశమిస్తాడు — స్నేహపూర్వకమైన ఉపదేశమే హృదయాన్ని తాకుతుంది. ‘నిషీద’ (కూర్చో) అనే ఒక్క పదంతో అతడు సుగ్రీవుని సమానాసనంపై నిలుపుతాడు; ఇది మైత్రికి ప్రత్యక్షచిహ్నం. ‘ధర్మాత్మా’ అనే రాముని విశేషణం తరువాతి ఉపదేశానికి అతని అధికారాన్ని స్థాపిస్తుంది. పాదాలపై పడటం కూడా సుగ్రీవుని వినమ్రతను చూపుతుంది.

శత్రువులను వధించడంలో నిమగ్నుడై, మిత్రులను కూడగట్టడంలో ఆసక్తుడై, త్రివర్గఫలాలను అనుభవించే రాజు ధర్మంతో కూడుకొంటాడు. ‘శత్రునాశకా, ఇదే ప్రయత్నానికి తగిన సమయం వచ్చింది; పింగళవర్ణుల ప్రభూ, వానరమంత్రులతో కలిసి ఆలోచించు’ అని రాముడు అన్నాడు. ఇలా అనబడిన సుగ్రీవుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నశించిపోయిన సంపద, కీర్తి, శాశ్వతమైన వానరరాజ్యం — నీ అనుగ్రహం వల్లనే మళ్ళీ నాకు లభించాయి.’ రాముని ఉపదేశంలో నీతిశాస్త్రసారం సంగ్రహించబడింది — శత్రునాశం, మిత్రసంగ్రహం, త్రివర్గసేవనం. సుగ్రీవుని సమాధానంలో కృతజ్ఞత ప్రకాశిస్తుంది; అతడు తన బలాన్ని పొగడుకోడు, అంతా రాముని అనుగ్రహానికే ఆరోపిస్తాడు. ‘ఉద్యోగసమయః ప్రాప్తః’ (ప్రయత్నానికి సమయం వచ్చింది) అనే మాటతో రాముడు శరత్కాలం వచ్చిందని సూచిస్తున్నాడు — వర్షాలు పోయాయి, దారులు ఎండిపోయాయి, అందుకే ఇప్పుడే ప్రయాణం ఉచితం. ‘మంత్రిభిః సహ సంచింత్యతామ్’ (మంత్రులతో కలిసి ఆలోచించబడుగాక) అనేది రాజనీతికి మూలం — ఒంటరి నిర్ణయం శ్రేయస్కరం కాదు. ‘ప్రణష్టా శ్రీః కీర్తిశ్చ’ (నశించిన సంపదా కీర్తీ) — ఈ రెండూ మళ్ళీ లభించడం ఇక్కడ స్మరించబడింది. రాజ్యాన్ని ‘శాశ్వతమ్’ అనడంతో అది వంశపారంపర్యంగా వచ్చినదని సూచించబడుతుంది.

‘దేవా, జయశీలులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ అనుగ్రహం వల్లా నీ తమ్ముని అనుగ్రహం వల్లా ఇదంతా లభించింది; చేసిన ఉపకారానికి ప్రత్యుపకారం చేయనివాడు పురుషులకే కళంకం. శత్రుసూదనా, ఈ వందలాది బలవంతులైన వానరముఖ్యులు భూమిపై ఉన్న వానరులందరినీ తీసుకొని వచ్చారు. రాఘవా, శూరులైన భల్లూకాలూ వానరులూ గోలాంగూలాలూ (నల్లముఖపు కొండముచ్చులు), దుర్గమారణ్యాలనూ వనదుర్గాలనూ ఎరిగినవారు, భయంకరంగా కనిపించేవారు వచ్చారు. దేవగంధర్వుల కుమారులూ కామరూపులూ అయిన వానరులు తమ తమ సైన్యాలతో కూడి దారిలో ఉన్నారు. వీరా, శత్రుతాపనా, వందలు, లక్షలు, కోట్లు, అయుతాలు, శంకువులుగా ఉన్న సైన్యాలతో కూడి వారు వస్తున్నారు.’ ‘కృతం న ప్రతికుర్యాత్’ (చేసిన మేలుకు ప్రతిమేలు చేయకపోతే) అనే మాటతో కృతజ్ఞతే పురుషుని మూలగుణమని సుగ్రీవుడు స్థాపిస్తున్నాడు. భల్లూకాలు, గోలాంగూలాలు, వానరులు అని మూడు జాతిభేదాలు ఇక్కడ వేరువేరుగా లెక్కించబడ్డాయి; దానితో సేనావైవిధ్యం సూచించబడుతుంది. ‘కాంతారవనదుర్గాణామభిజ్ఞాః’ (దుర్గమారణ్యాలనూ వనదుర్గాలనూ ఎరిగినవారు) అనే విశేషణంతో వారి అన్వేషణకౌశలం సూచించబడింది — దుర్గమప్రదేశాల జ్ఞానమే సీతాన్వేషణలో పరమసాధనం. కామరూపిత్వం కూడా దూతకార్యంలో గొప్ప సాధనం. దేవగంధర్వుల పుత్రులనడంతో వారి దివ్యమూలం చెప్పబడింది.

అర్బుదాలతో, వందల అర్బుదాలతో, మధ్యాలతో, అంత్యాలతో, సముద్రాలతో, పరార్ధాలతో లెక్కించబడిన వానరయూథపతుల సంఖ్య చెప్పబడుతోంది — ఇవి గణితశాస్త్రంలోని మహాసంఖ్యల పేర్లు; వీటితో సేన అపరిమితత్వం వ్యక్తమవుతుంది. ‘రాజా, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారూ మేఘాల్లా పర్వతాల్లా ఉండేవారూ మేరువింధ్యపర్వతాలలో నివాసాలు ఏర్పరచుకున్నవారూ అయిన వారు వస్తారు. యుద్ధంలో రాక్షసునితో పోరాడటానికి వారు నిన్ను అనుసరిస్తారు; యుద్ధంలో రావణుని చంపి మైథిలిని తీసుకువస్తారు’ అని సుగ్రీవుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. అప్పుడు తన ఆదేశాన్ని పాటించే వానరవీరుని ఆ మహాప్రయత్నాన్ని చూసి వీర్యవంతుడూ భూపతి కుమారుడూ అయిన రాముడు హర్షంతో వికసించిన నల్లకలువ వంటి రూపం గలవాడయ్యాడు — విరిసిన నీలకమలంలా అతని ముఖం ప్రఫుల్లమైంది. సర్గ చివరలో దీర్ఘవృత్తంతో కవి ప్రకరణాన్ని ముగిస్తున్నాడు; ఇది ఈ గ్రంథపు రీతి. రాముని హర్షం ఇక్కడ తన బలాన్ని చూసి కాదు, మిత్రుని ప్రయత్నాన్ని చూసి — ఇదే నిజమైన మైత్రి. నీలోత్పల ఉపమానంతో అతని నల్లని, ప్రసన్నమైన ముఖం చిత్రించబడింది. ఈ సర్గతో సీతాన్వేషణ పర్వం ప్రారంభమైందని తెలుసుకోవాలి. తరువాతి సర్గలో దిక్కుల నుండి వానరులు వచ్చి చేరడం విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి