సర్గ
వానరులందరినీ రప్పించడం
సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ, హనుమంతుడు దూతలను పంపడం, దిక్కుల నుండి కోట్లాది వానరుల రాక, హిమవంతంపై మాహేశ్వరయజ్ఞస్థలం, కానుకల స్వీకారం
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా, సుగ్రీవుడు పక్కనే నిలిచిన హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు. రాజు తానే పరుగెత్తడు, సమర్థుడైన సచివుని నియమిస్తాడు; ఇదే రాజనీతి; హనుమంతుడు అటువంటి సచివుడు — అతనికి అప్పగించిన ఆజ్ఞ తప్పక ఫలిస్తుంది. గత సర్గలో లక్ష్మణుని కోపం శాంతించింది; ఇక్కడ కార్యం ప్రారంభమవుతోంది. సుగ్రీవుడు అంటున్నాడు — మహేంద్రపర్వతంపై, హిమవంతంపై, వింధ్యపర్వతంపై, కైలాసశిఖరాలపై నివసించే వానరులు, మందరంపై, పాండుశిఖరంపై, పంచశైలాలపై ఉండేవారు, పడమటి దిక్కున సముద్రతీరాన ఉదయసూర్యుని రంగుతో ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించే పర్వతాలపై నివసించేవారు, సంధ్యామేఘం వంటి ఆదిత్యభవనమనే కొండపై పద్మాచలవనాన్ని ఆశ్రయించిన భయంకరులైన వానరశ్రేష్ఠులు, అంజనం వంటి నల్లని మేఘాల్లా ఉండి గజరాజుల వంటి మహాతేజస్సు గల, అంజనపర్వతంపై నివసించే వానరులు — వారందరినీ నేను ఎరుగుదును. పర్వతాల పేర్లను క్రమంగా లెక్కిస్తూ సుగ్రీవుడు తన రాజ్యవిస్తారాన్నీ వానరజాతి వ్యాప్తినీ చూపుతున్నాడు. ఈ లెక్క కేవలం భూగోళవివరణ కాదు, మహాసేనాసమీకరణకు సూత్రపాతం. తన ప్రజల నివాసాలను ఇంత సూక్ష్మంగా ఎరిగిన రాజు శాసనం కూడా దూరం వ్యాపిస్తుందని ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది. ఒకప్పుడు కిష్కింధ నుండి బహిష్కృతుడైనవాడే ఇప్పుడు భూమినంతా వానరులతో నింపగలుగుతున్నాడు. ఆదిత్యభవన వర్ణనలో సంధ్యామేఘ ఉపమానం ఇవ్వబడింది, దానితో పర్వతపు ఎరుపు-నలుపు కలిసిన కాంతి సూచించబడుతుంది; అంజనమేఘ ఉపమానంతో వానరుల నల్లని రంగూ గాంభీర్యమూ వ్యక్తమవుతాయి. ఇలా అడుగడుగునా ఉపమానాలతో కవి సేనాచిత్రాన్ని మనస్సులో నిర్మిస్తాడు. పంచశైలాలు ఏవో ఇక్కడ చెప్పబడలేదు; అయినా సంప్రదాయం ప్రకారం అవి దక్షిణదేశంలోనివని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు.
మహాపర్వతాల గుహలలో నివసించే బంగారుకాంతి గలవారు, మేరువు ప్రక్కన ఉండేవారు, ధూమ్రగిరిని ఆశ్రయించినవారు, మహారుణపర్వతంపై ఉదయసూర్యుని రంగుతో తేనెనూ మైరేయమనే మద్యాన్నీ తాగుతూ భయంకరమైన వేగం గల వానరులు, సురమ్యమైన సుగంధభరితమైన మహావనాలలో, తాపసాశ్రమాలతో రమణీయమైన వనప్రాంతాలలో అంతటా ఉండేవారు — భూమిపై ఉన్న ఆ వానరులందరినీ, దూతలుగా పంపబడిన మరింత వేగవంతులైన వానరుల ద్వారా సామదానాది ఉపాయాలతో వెంటనే రప్పించు అని సుగ్రీవుడు ఆదేశిస్తున్నాడు. సామదానాల ప్రస్తావన సూచించేది — పిలుపు మొదట మధురంగా ఉండాలి, దండం చివరనే. వర్ణవైవిధ్యం ఇక్కడ చూపబడింది — కొందరు బంగారుకాంతి గలవారు, కొందరు పొగరంగువారు, కొందరు బాలసూర్యుని రంగువారు; వానరసేన విశ్వరూపంలా కనిపిస్తుంది. తేనె, మైరేయం తాగడం ప్రస్తావనతో వానరుల స్వేచ్ఛావృత్తి సూచించబడుతుంది; అయినా వారు రాజశాసనాన్ని అనుసరిస్తారు. ‘తాంస్తాన్’ (వారిని వారిని) అనే ద్విరుక్తితో కవి చూపుతున్నాడు — ఏ ఒక్కరినీ విడువకూడదు, అందరినీ పిలవాలి. ‘వేగవత్తరైః’ (మరింత వేగవంతులైనవారిచేత) అనే తరప్ప్రత్యయంతో దూతలలో కూడా శ్రేష్ఠులనే నియమించాలని సూచించబడుతుంది — కార్యగౌరవాన్ని బట్టి వ్యక్తిని ఎంచుకోవడం కూడా రాజనీతిలో ఒక అంగం. తాపసాశ్రమాల ప్రస్తావనతో వానరులు దుర్గమమైన కొండలలోనే కాక శాంతప్రదేశాలలో కూడా నివసిస్తారని సూచించబడింది.
ఇంతకుముందు నేను పంపిన, ఆజ్ఞాపించిన మహావేగవంతులైన దూతలను త్వరపెట్టడానికి నువ్వు మళ్ళీ వానరప్రముఖులను పంపు. భోగాలలో మునిగిపోయిన, పనులను సాగదీసే వానరులు ఎవరైతే ఉన్నారో ఆ వానరనాయకులందరినీ వెంటనే ఇక్కడికి రప్పించు. నా ఆజ్ఞ ప్రకారం పది రోజులలో రానివారు దురాత్ములు, రాజశాసనాన్ని దూషించేవారు, వారు వధార్హులు — అని కఠినంగా చెప్పబడింది. నా శాసనంతో, నా ఆదేశానికి లోబడి ఉన్న వానరసింహాలు వందలు, వేలు, కోట్లుగా బయలుదేరుగాక. ఇక్కడ సుగ్రీవుని మాటలో రాజదండపు తీవ్రత ప్రకటమవుతోంది — రాజశాసనాన్ని దూషించేవాడు వధ్యుడు. అయినా పది రోజుల గడువు ఇవ్వబడింది, ఎందుకంటే న్యాయం ఎల్లప్పుడూ అవకాశమిస్తుంది. ‘దీర్ఘసూత్రాః’ (పనులను సాగదీసేవారు) అనే పదంతో సోమరితనం నిందించబడుతోంది; కార్యవిలంబమే రాజుకు గొప్ప శత్రువు. రామునికి ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవాలనే త్వర సుగ్రీవుని మనస్సులో ఉంది, అందుకే అతడు తనవారి పట్ల కూడా కఠినంగా ఉండాలనుకుంటున్నాడు. వర్షాకాలపు జాప్యం వల్ల తనకు అంటిన కళంకం మళ్ళీ రాకూడదనే జాగ్రత్త అతనిది; అందుకే దండవచనం ఇంత తీక్ష్ణంగా ఉంది. వందలు, వేలు, కోట్ల లెక్క ఇక్కడ మొదలవుతుంది; సర్గ చివరలో అది మళ్ళీ విస్తారంగా వస్తుంది.
మేఘాల వలె, పర్వతాల వలె ఉండి, ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తున్నట్లుగా ఘోరరూపులైన కపిశ్రేష్ఠులు నా శాసనం వల్ల ఇక్కడి నుండి వెళ్ళుగాక. మార్గాలు తెలిసిన ఆ వానరులందరూ వేగంగా వెళ్ళి, భూమిపై ఉన్న వానరులందరినీ నా శాసనం ప్రకారం త్వరగా తీసుకురావాలి — అన్న వానరరాజు మాట విని వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు అన్ని దిక్కులకూ పరాక్రమవంతులైన వానరులను పంపాడు. రాజుచేత పంపబడిన వారు విష్ణువు అడుగుపెట్టిన పదమూ, పక్షుల, జ్యోతిస్సుల మార్గమూ అయిన ఆకాశంలో పయనిస్తూ క్షణంలోనే బయలుదేరారు. ‘విష్ణువిక్రాంతం పదమ్’ (విష్ణువు అడుగుపెట్టిన స్థానం) అనేది ఆకాశమార్గానికి పేరు — త్రివిక్రముడు తన రెండవ పాదాన్ని అక్కడ ఉంచాడని పురాణప్రసిద్ధి. వానరుల గమనం ఇక్కడ ఆకాశగామినిగా వర్ణించబడింది; వారు పక్షులతోనూ నక్షత్రాలతోనూ ఒకే మార్గాన్ని ఆశ్రయిస్తారు. హనుమంతుని కార్యకౌశలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఆజ్ఞ వినగానే క్షణమాత్రంలో అతడు అన్ని దిక్కులనూ వ్యాపిస్తాడు; ప్రశ్నించడు, ఆలస్యం చేయడు. కపిశ్రేష్ఠుల వర్ణనలో మేఘం, పర్వతం — రెండు ఉపమానాలూ ప్రయోగించబడ్డాయి — మేఘం చలించేది, పర్వతం స్థిరమైనది; వానరులు రెండు గుణాలూ కలవారు, వేగంలో మేఘాలు, బలంలో పర్వతాలు. ‘గతిజ్ఞాః’ (మార్గాలు తెలిసినవారు) అనే విశేషణంతో దూతకార్యానికి మొదటి యోగ్యత చూపబడింది — మార్గజ్ఞానమే దూతకు మూలసాధనం.
ఆ వానరులు సముద్రాలకూ కొండలకూ వనాలకూ సరస్సులకూ వెళ్ళి రాముని కోసం వానరులందరినీ ప్రేరేపించారు. మృత్యుకాలం వంటివాడూ రాజులకు రాజూ అయిన సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ విని, సుగ్రీవుని భయంతో శంకించిన వానరులు వచ్చారు. అప్పుడు అంజనం వంటి నల్లని, మహాబలవంతులైన మూడు కోట్ల వానరులు ఆ కొండ నుండి రాఘవుడు ఉన్నచోటికి బయలుదేరారు. సూర్యుడు అస్తమించే ఆ గిరిశ్రేష్ఠంపై రమించే, పుటం పెట్టిన బంగారు రంగు గల పది కోట్ల మంది దిగివచ్చారు. కైలాసశిఖరాల నుండి సింహపు జూలు వంటి కాంతి గల వానరులు వేల కోట్లుగా వచ్చారు. ‘భయశంకితాః’ (భయంతో శంకించినవారు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — వాలివధ తరువాత సుగ్రీవుని శాసనం దృఢమైంది, దానిని అతిక్రమించాలని ఎవ్వరూ అనుకోరు. ‘రామహేతోః’ (రాముని కోసం) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — వానరుల ఈ మహాప్రయత్నం స్వార్థం కోసం కాదు, మిత్రుని కార్యసిద్ధి కోసం. దిక్కుల క్రమవర్ణన ఇక్కడ మొదలవుతుంది; ప్రతి దిక్కుకూ తన రంగు, తన బలం, తన సంఖ్య. అస్తాచలవాసుల పుటం పెట్టిన బంగారు రంగు సూర్యాస్తమయపు ఎరుపు-పసుపు కాంతిని గుర్తుచేస్తుంది; కైలాసవాసుల సింహకేసర కాంతి తెలుపు కలిసిన పింగళవర్ణాన్ని చూపుతుంది. ఇలా వర్ణభేదంతోనే కవి దిక్కుల మధ్య తేడాను శ్రోత మనస్సులో నిలుపుతాడు.
పండ్లూ దుంపలూ తిని జీవిస్తూ హిమవంతాన్ని ఆశ్రయించినవారు — వారు వేల కోట్లకు వేయి రెట్లుగా ఉన్నారు. నిప్పుకణికల వంటి, భయంకరమైన, భయంకర కార్యాలు చేసే వానరకోట్ల వేలమంది వింధ్యపర్వతం నుండి వేగంగా దూకివచ్చారు. పాలసముద్రతీరంలో నివసించేవారు, తమాలవనాలలో నివసించేవారు, కొబ్బరికాయలు తినేవారు — వారి సంఖ్యే లేదని కవి అంటున్నాడు. వనాల నుండి, గుహల నుండి, నదుల నుండి మహాబలవంతుల వానరసేన సూర్యుణ్ణి తాగేస్తున్నట్లుగా వచ్చింది. ఇతరులను త్వరపెట్టడానికి వెళ్ళిన వీరులైన వానరులు హిమవత్పర్వతంపై ఆ మహావృక్షాన్ని చూశారు. ఆ పుణ్యమైన గిరిశ్రేష్ఠంపై పూర్వం మాహేశ్వరయజ్ఞం జరిగింది; అది దేవతలందరి మనస్సులకూ తృప్తినిచ్చేది, ఎంతో మనోహరమైనది. ఈ సంఖ్యల అతిశయోక్తి వానరబలం అపరిమితమైనదని వ్యక్తం చేస్తుంది — కోట్లు, వేల కోట్లు, వేల కోట్లకు వేయి రెట్లు అని క్రమంగా పెరిగే లెక్క శ్రోత మనస్సులో అపరిమితత్వాన్నే నిలుపుతుంది. ‘దివాకరం పిబంతీవ’ (సూర్యుణ్ణి తాగుతున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్ష సేన ఆకాశమంతా వ్యాపించిందని చూపుతుంది. ఆహారభేదంతో కూడా జాతిభేదం సూచించబడింది — కొందరు పండ్లూ దుంపలూ తినేవారు, కొందరు కొబ్బరికాయలు తినేవారు. పాలసముద్రతీరం, తమాలవనాల ప్రస్తావనతో దక్షిణసముద్రతీరపు చిత్రం ముందుంచబడుతుంది; ఇది తరువాతి సర్గలలోని దిగ్వర్ణనకు పూర్వసూచనలా కనిపిస్తుంది. హిమవంతంపై కనిపించిన మహావృక్షం యజ్ఞానికి చిహ్నంలా నిలిచి ఉంది.
అక్కడ వానరులు యజ్ఞాన్నపు స్రావం నుండి పుట్టిన, అమృతం వంటి రుచి గల దుంపలనూ పండ్లనూ చూశారు — యజ్ఞాన్నపు స్రావం నుండే అవి పుట్టాయని పౌరాణిక కథ. ఆ అన్నం నుండి పుట్టిన దివ్యమైన మనోహరమైన ఫలమూలాలను ఎవరు ఒక్కసారి తిన్నా అతడు నెలరోజుల వరకు తృప్తిగా ఉంటాడు. పండ్లు తినే ఆ వానరశ్రేష్ఠులు ఆ దివ్యమైన దుంపలనూ పండ్లనూ, దివ్యమైన ఓషధులనూ తీసుకున్నారు. ఆ యజ్ఞస్థలం నుండి సుగంధభరితమైన పుష్పాలను కూడా వానరులు సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలని తెచ్చారు. ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ భూమిపై ఉన్న వానరులందరినీ త్వరగా ప్రేరేపించి యూథాల కంటె ముందుగా వెళ్ళారు — నాయకులు ఎల్లప్పుడూ ముందు నడుస్తారనే నీతి ఇక్కడ సూచించబడింది. యజ్ఞప్రభావం చిరకాలం నిలుస్తుందని ఇక్కడి భావం; దైవకర్మతో పవిత్రమైన భూమి తనంతట తానే అమృతతుల్యమైన అన్నాన్ని ప్రసవిస్తుంది. ‘సుగ్రీవప్రియకారణాత్’ (సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయడానికి) అనే పదంతో సేవకుల స్వామిభక్తి ప్రకాశిస్తుంది — ఆజ్ఞ లేకపోయినా వారు పుష్పాలను తెస్తున్నారు. ‘మాసం భవతి తర్పితః’ (నెలరోజులు తృప్తుడై ఉంటాడు) అనే మాటతో ఆ ఫలాల దివ్యత్వం, మానవాహారం కంటె వాటి విలక్షణత్వం స్పష్టమవుతాయి; అటువంటి ఆహారం పొంది వానరులు దీర్ఘమార్గాన్ని శ్రమలేకుండా ప్రయాణించగలుగుతారు. ఓషధులను తీసుకోవడం కూడా రాబోయే యుద్ధం దృష్ట్యా సార్థకమైనది.
వేగంగా సంచరించే ఆ వానరులు అదే ముహూర్తంలో త్వరగా వానరుడైన సుగ్రీవుడు ఉన్న కిష్కింధకు చేరుకున్నారు. ఓషధులన్నిటినీ ఫలమూలాలనూ తీసుకొని ఆ వానరులు వాటిని అతనికి సమర్పించి స్వీకరింపజేశారు; ఇలా అన్నారు — కొండలూ నదులూ వనాలూ అన్నీ తిరిగి వచ్చాము; భూమిపై ఉన్న వానరులందరూ నీ శాసనం వల్ల వస్తున్నారు. ఇది విని వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు హర్షించి, ప్రీతి పొంది వారి కానుకలన్నిటినీ స్వీకరించాడు. కానుక స్వీకరించడం రాజు అనుగ్రహానికి సూచకం; భక్తితో ఇచ్చినది స్వల్పమైనా రాజు ఆదరంతో స్వీకరిస్తాడని ఇక్కడి భావం. ‘ముహూర్తేన’ (ఒక్క ముహూర్తంలో) అనే పదంతో వానరుల వేగం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — నెలలకు కూడా కష్టసాధ్యమైనదాన్ని వారు ముహూర్తంలో సాధిస్తారు. ఇలా సేనాసమీకరణ ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణునితో కలిసి సుగ్రీవుడు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమవుతాడు. ‘ప్రతిగ్రాహయామాసుః’ (స్వీకరింపజేశారు) అనే ణిజంత ప్రయోగంతో వానరుల ఆగ్రహం (పట్టుదల) సూచించబడుతుంది — వారు కేవలం ఇవ్వడమే కాదు, స్వామిని స్వీకరించమని ప్రేరేపిస్తారు; ఇది ప్రేమకు లక్షణం. సర్గ చివరలో సుగ్రీవుని హర్షం వర్ణించబడింది; దానితో అతని రాజత్వం ప్రతిష్ఠితమైందనీ మిత్రకార్యం సిద్ధంగా ఉందనీ రెండూ సూచించబడుతున్నాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥