॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 36వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సుగ్రీవ లక్ష్మణుల ప్రసన్నత

లక్ష్మణుడు తార మాటను అంగీకరించడం, సుగ్రీవుని మదం తొలగడం, కృతజ్ఞతావచనం, అనుసరించి వస్తాననే ప్రతిజ్ఞ, లక్ష్మణుడు క్షమాపణ కోరడం

తార ఇలా వినయంతో, ధర్మంతో కూడిన మాట చెప్పగా, మృదుస్వభావుడైన సౌమిత్రి ఆ మాటను అంగీకరించాడు. ఆ మాట అంగీకరించబడగానే వానరగణాధిపతి లక్ష్మణుని వల్ల తనకు కలిగిన మహాభయాన్ని తడిబట్టను విడిచినట్లు విడిచిపెట్టాడు — తడిసిన వస్త్రాన్ని శరీరం నుండి తొలగించినట్లుగా అతడు భయాన్ని వదిలేశాడు. అప్పుడు వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు తన కంఠంలో ఉన్న, రంగురంగులదీ ఎన్నో పేటలు గలదీ అయిన పెద్ద మాలను తెంపివేశాడు; అతని మదం తొలగిపోయింది. ఇక్కడ మాలను తెంపడం ఒక సంకేతం — భోగచిహ్నాన్ని త్యజించడంతోనే కర్తవ్యస్పృహ మొదలవుతుంది. వానరులందరిలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు భయంకరమైన బలం గల లక్ష్మణుని సంతోషపెడుతూ వినయంగా ఇలా అన్నాడు. ఈ సర్గలో కథాగమనం మారుతుంది — కోపం నుండి ప్రసన్నత, మదం నుండి వివేకం, భయం నుండి మైత్రి పుడతాయి. ‘మృదుస్వభావః’ (మృదువైన స్వభావం గలవాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణం గత సర్గలోని అతని క్రోధానికి విరుద్ధంగా కనిపించినా, అదే అతని మూలప్రకృతిని చూపుతుంది — క్రోధం వచ్చిపోయేది, మార్దవం మాత్రం స్వాభావికమైనది. ‘క్లిన్నం వస్త్రమివ’ (తడిబట్టలా) అనే ఉపమానం ఎంతో సూక్ష్మమైనది — తడిబట్ట శరీరానికి అంటుకొని బరువులా బాధిస్తుంది, విడిచిన వెంటనే సుఖాన్నిస్తుంది; భయం కూడా అలాంటిదే. ‘విమదః’ (మదం తొలగినవాడు) అనే ఒక్క పదమే సర్గ సారాంశాన్నంతా మోస్తుంది.

‘సౌమిత్రీ, నశించిపోయిన నా సంపద, కీర్తి, శాశ్వతమైన వానరరాజ్యం — ఇవన్నీ రాముని అనుగ్రహం వల్లనే నాకు మళ్ళీ లభించాయి. రాజకుమారా, తన కర్మలతోనే ప్రఖ్యాతుడైన ఆ దేవుని అటువంటి పరాక్రమానికి అంశమాత్రంగానైనా ప్రత్యుపకారం చేయగలవాడెవడు? ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు తన తేజస్సుతోనే సీతను పొందుతాడు, రావణుని వధిస్తాడు; నేను కేవలం సహాయకుణ్ణి మాత్రమే. ఒక్క బాణంతో ఏడు మహావృక్షాలనూ, కొండనూ, భూమినీ చీల్చినవానికి సహాయం చేయడమేమిటి? లక్ష్మణా, ఎవరి వింటినారి మోతకు పర్వతాలతో సహా భూమి కంపించిందో, ఆయనకు సహాయకులతో ఏమి ప్రయోజనం? అయినా నరశ్రేష్ఠా, శత్రువైన రావణుని చంపడానికి బయలుదేరే నరేంద్రుని వెంట నేను ముందు నడుస్తూ అనుసరిస్తాను. విశ్వాసం వల్లనో చనువు వల్లనో నేను ఏదైనా హద్దు మీరి ఉంటే, సేవకుడనైన నన్ను క్షమించాలి; అపరాధం చేయని సేవకుడెవ్వడూ ఉండడు కదా.’ సుగ్రీవుని మాటకు మూడు అంగాలున్నాయి — కృతజ్ఞతను ఒప్పుకోవడం, తన అల్పత్వాన్ని చెప్పుకోవడం, సేవ చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం. రాముని గొప్పతనాన్ని వర్ణిస్తూ అతడు తన సహాయం ఎంత స్వల్పమో నిరూపిస్తున్నాడు; ఇది వినయానికి పరాకాష్ఠ. ఏడు తాటిచెట్లను భేదించడం, కొండను చీల్చడం, వింటి ధ్వనితో భూకంపం — గత సర్గలలో వర్ణించిన ఈ మూడు కార్యాలూ ఇక్కడ గుర్తుచేయబడ్డాయి; వాటితో ఎవరి సహాయమూ అక్కరలేని రాముని సామర్థ్యం స్థాపించబడింది. అయినా అతడు వెంట వస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — సహాయం అవసరం లేదని తెలిసి కూడా సేవను విడిచిపెట్టకపోవడం భక్తి లక్షణం. చివరలో ‘ప్రేష్యస్య’ (సేవకుని) అని తనను సేవకుని స్థానంలో నిలుపుకొని అతడు క్షమ కోరుతున్నాడు; ‘న కశ్చిన్నాపరాధ్యతి’ (అపరాధం చేయనివాడెవడూ లేడు) అనే సామాన్యన్యాయంతో తన అపరాధాన్ని తేలిక చేస్తున్నాడు. ‘కః శక్తః’ (ఎవడు సమర్థుడు) అని ప్రశ్నరూపంలో చెప్పిన వాక్యం ప్రత్యుపకారం అసాధ్యమని నిశ్చయిస్తుంది. ‘దేవస్య’ (దేవుని) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు రాముని మానవుల కంటె పైస్థానంలో నిలుపుతున్నాడు; ఇది ఈ కాండలోని తరువాతి సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘సహాయమాత్రేణ మయా’ (కేవలం సహాయకుడనైన నాచేత) అనే మాటతో తన స్థానాన్ని కూడా నిర్దేశించుకున్నాడు.

ఇలా మాట్లాడుతున్న మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని మాటతో లక్ష్మణుడు సంతోషించి, ప్రేమతో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరేశ్వరా, నీవంటి నాథుని వల్ల, ముఖ్యంగా ఇంత వినయం గలవాని వల్ల, నా అన్న అన్నివిధాలా సనాథుడయ్యాడు. సుగ్రీవా, నీకున్న ప్రభావం వల్లా, నీలోని ఇటువంటి శుచిత్వం వల్లా, వానరరాజ్యపు సాటిలేని సంపదను అనుభవించడానికి నువ్వు అర్హుడవు. సుగ్రీవా, నీ సహాయంతో కూడిన ప్రతాపశాలి రాముడు అచిరకాలంలోనే రణంలో శత్రువులను సంహరిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. సుగ్రీవా, ధర్మజ్ఞుడవూ కృతజ్ఞుడవూ యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడవూ అయిన నీ మాట సముచితమైనది, యుక్తమైనది. వానరశ్రేష్ఠా, నా అన్ననూ నిన్నూ తప్ప, సామర్థ్యం ఉండి కూడా తన దోషాన్ని గుర్తించి ఇలా మాట్లాడగలవాడు మరెవడున్నాడు? కపిశ్రేష్ఠా, పరాక్రమంలోనూ బలంలోనూ నువ్వు రామునికి సాటివాడవు; దేవతలే చాలాకాలానికి ఈ సహాయకుణ్ణి ఇచ్చారు.’ లక్ష్మణుని సమాధానం స్తుతిరూపంలో ఉంది — ఇంతకుముందు ‘అనార్యుడు, కృతఘ్నుడు’ అన్నవాడే ఇప్పుడు ‘ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు’ అంటున్నాడు; ఈ రెండు మాటల మధ్య విరోధం అతని కోపం తాత్కాలికమైనదని నిరూపిస్తుంది. ‘సనాథః’ (రక్షకుడు గలవాడు) అనే పదంతో అతడు రాముని ఒంటరితనానికి ముగింపును సూచిస్తున్నాడు. ‘అర్హస్త్వం కపిరాజ్యస్య శ్రియం భోక్తుమ్’ (వానరరాజ్యసంపదను అనుభవించడానికి నువ్వు అర్హుడవు) అనే వాక్యంతో, ఇంతకుముందు సందేహానికి గురైన అతని రాజ్యాధికారం కూడా ఆమోదించబడింది. ‘నా అన్ననూ నిన్నూ తప్ప’ అనే పోలికతో సుగ్రీవుడు రామునితో సమానస్థానంలో నిలుపబడుతున్నాడు — ఇది మైత్రికి పరమ సమ్మానం. ‘దైవతైః దత్తః సహాయః’ (దేవతలు ఇచ్చిన సహాయకుడు) అనే మాటతో వారి సంబంధం దైవనిర్మితమని స్థాపించబడింది. ‘ప్రశ్రితేన విశేషతః’ (ముఖ్యంగా వినయం గలవాని వల్ల) అనే పదంతో అన్ని గుణాలకంటె వినయమే అధికమని సూచించబడుతోంది. ‘అచిరాత్’ (త్వరలోనే) అనే కాలనిర్దేశంతో ఆశ మళ్ళీ నెలకొంటుంది.

‘కాని వీరా, ఇక్కడి నుండి వెంటనే నాతో కలిసి బయలుదేరు; భార్యాపహరణ దుఃఖంతో ఉన్న నీ మిత్రుని ఓదార్చు. శోకంలో మునిగిన రాముని మాటలు విని నేను నీతో పరుషంగా మాట్లాడిన మాటలను క్షమించు, సఖా.’ చివరలో లక్ష్మణుడే స్వయంగా క్షమ కోరుతున్నాడు — ఇంతకుముందు నిందించినవాడే ఇప్పుడు మైత్రిని నెలకొల్పుతున్నాడు; ‘సఖే’ (మిత్రమా) అనే సంబోధనతో కలహం ముగిసిందనీ, తరువాతి కార్యం మొదలవుతోందనీ సూచించబడుతుంది. రెండు శ్లోకాలలోనూ క్రియాపదాలు ఆజ్ఞార్థకంలో ఉన్నాయి — ‘నిష్క్రామ’ (బయలుదేరు), ‘సాంత్వయస్వ’ (ఓదార్చు), ‘క్షమస్వ’ (క్షమించు); అయినా ఇక్కడ ఆజ్ఞ రూపం కూడా ప్రార్థనారూపమే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి