॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 27వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

ప్రస్రవణగిరిపై నివాసం

రామలక్ష్మణులు ప్రస్రవణానికి వెళ్ళడం, గుహ, శిఖరం, నదుల వర్ణన, రాముని శోకం, లక్ష్మణుని ఓదార్పు, శరత్కాలం కోసం నిరీక్షణ

సుగ్రీవుడు అభిషిక్తుడై, ఆ వానరుడు గుహలోకి ప్రవేశించిన తరువాత, రాముడు తమ్మునితో కలిసి ప్రస్రవణగిరికి వచ్చాడు. ఇక్కడ ‘వానరే’ (ఆ వానరుడు) అనే ఏకవచనంతో సుగ్రీవుడే సూచించబడుతున్నాడు; నగరప్రవేశం అతనిదే చెప్పబడింది, రాముని నివాసం మాత్రం బయటే — ఈ వైరుధ్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా నెలకొల్పాడు. ఆ పర్వతం పులులతో మృగాలతో మారుమోగుతూ, భయంకరంగా గర్జించే సింహాలతో నిండి, రకరకాల పొదలతో తీగలతో కప్పబడి, ఎన్నో చెట్లతో దట్టంగా ఉంది. ఎలుగుబంట్లూ వానరులూ గోపుచ్ఛాలనే కోతులూ అడవిపిల్లులూ దానిని సేవిస్తున్నాయి; అది మేఘరాశిలా ఉంది, ఎల్లప్పుడూ పవిత్రత కలిగించేది, మంగళకరమైనది. పర్వత వర్ణనలో మొదట భీకరమైన ప్రాణులు, తరువాత శాంతమైనవి, చివరికి ‘శివమ్’ (మంగళకరమైనది) అనే మాంగల్యం — క్రమంగా భయం నుండి మంగళం వైపు గమనం. ఆ పర్వత శిఖరం మీద ఉన్న పెద్దదీ పొడవైనదీ అయిన గుహను రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి నివాసం కోసం స్వీకరించాడు. ‘ప్రత్యగృహ్ణీత’ (స్వీకరించాడు) అనే పదంతో గుహ నిర్మించబడలేదు, స్వీకరించబడింది అని తెలుస్తుంది — ఇది తాపసుల రీతి. ఈ ప్రస్రవణగిరి తరువాతి సర్గలలో రాముని వర్షావాస స్థానం, ఇది కిష్కింధకు దగ్గరలోనే ఉంది. ‘మేఘరాశినిభమ్’ (మేఘరాశి వంటిది) అనే ఉపమానం వర్షాకాలపు రాకను ముందే సూచిస్తుంది — పర్వతమే మేఘంలా కనిపిస్తుంది. ‘శుచికరం శివమ్’ (పవిత్రత కలిగించేది, మంగళకరమైనది) అనే రెండు విశేషణాలు తపస్వుల నివాసానికి దాని యోగ్యతను స్థాపిస్తాయి. గుహకు రెండు విశేషణాలు — పెద్దది, పొడవైనది; వర్షాకాలపు నాలుగు నెలల నివాసానికి విస్తారం అవసరం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘నిత్యం శుచిజలాశ్రయమ్’ (ఎల్లప్పుడూ పవిత్రజలానికి ఆశ్రయమైనది) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘నిత్యం శుచికరం శివమ్’ అని పాఠం ఉంది. తరువాతి అనేక సర్గలలో ఆ గిరియే రాముని స్థానం. నాలుగు శ్లోకాల పాఠమూ సమీక్షిత సంస్కరణతో దగ్గరగా సరిపోతుంది, కాబట్టి సర్గారంభం నిర్వివాదం.

సుగ్రీవునితో ఒప్పందం చేసుకొని, పాపరహితుడైన రఘునందనుడు వినయశీలుడూ సంపదను పెంచేవాడూ అయిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో సమయోచితమైన గొప్ప మాట అన్నాడు. ‘కాలయుక్తమ్’ (సమయోచితమైనది) అనే విశేషణం మాట సందర్భానికి తగినదని సూచిస్తుంది; ‘లక్ష్మివర్ధనమ్’ (సంపదను పెంచేవాడు) అనేది లక్ష్మణుని పేరుకు నిరుక్తిని తాకుతున్నట్లుంది. ‘ఈ కొండగుహ రమణీయమైనది, విశాలమైనది, మంచి గాలి వీచేది; శత్రుదమనుడవైన సౌమిత్రీ, దీనిలో మనం వర్షాకాలపు రాత్రులు గడుపుదాం. రాజకుమారా, ఈ పర్వతశిఖరం ఉత్తమమైనది, రమణీయమైనది; తెల్లని, నల్లని, రాగివన్నె గల శిలలతో శోభిస్తోంది; రకరకాల ధాతువులతో నిండి ఉంది, నదులూ కప్పలూ కలిగి ఉంది; రకరకాల చెట్ల గుంపులతో, అందమైన రంగురంగుల తీగలతో కూడి ఉంది; రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతూ, శ్రేష్ఠమైన నెమళ్ళ అరుపులతో ప్రతిధ్వనిస్తోంది; మాలతీ, మల్లె పొదలతో, వావిలి చెట్లతో, దిరిసెనలతో, పూచిన కడిమి, మద్ది, సర్జ వృక్షాలతో శోభిస్తోంది.’ ఈ వర్ణనలో మూడు విషయాలు — శిలల రంగుల వైచిత్ర్యం, ధాతువుల వైవిధ్యం, చెట్లూ పూల బాహుల్యం; వర్షాకాలానికి ఈ స్థలం అన్ని విధాలా తగినదని రాముడు స్థాపిస్తున్నాడు. ‘సమయం కృత్వా’ (ఒప్పందం చేసుకొని) అనే మాటతో గత సర్గలోని ప్రతిజ్ఞ — కార్తికంలో ప్రయత్నం అనేది — గుర్తుచేయబడుతుంది; కాబట్టి ఈ సర్గ ఆ ప్రతిజ్ఞాపాలనకు ఆరంభం. ఇక్కడ రాముని మాట వర్ణనాత్మకం, ఆజ్ఞాత్మకం కాదు; విరహి మనస్సు బాహ్య సౌందర్యంలో విశ్రాంతిని కోరుకుంటుందనేది కవి మనోవైజ్ఞానిక దృష్టి. లక్ష్మణుడు మాత్రం శ్రోత మాత్రమే, బదులు చెప్పేవాడు కాడు — ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గలోనూ ఇదే ఏర్పాటు. ‘పార్థివాత్మజ’ (రాజకుమారా) అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుని రాజపుత్రత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది; అడవిలో ఉన్నా అతడు రాజకుమారుడే అనే గౌరవం. ‘నానాధాతుసమాకీర్ణమ్’ (రకరకాల ధాతువులతో నిండినది) అనే పదంతో పర్వతంలో గైరికం మొదలైన ఖనిజాలు ఉన్నాయని సూచించబడుతుంది; ఇది ముందు వర్షవర్ణనలో మళ్ళీ ఉపయోగపడుతుంది. ఇక్కడ అయిదవ, ఆరవ శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో వాటికి ప్రతిరూపం లేదు; అయినా అవి సర్గకు సంధిని కూరుస్తాయి, ఎందుకంటే రాముని మాట మొదలుపెట్టడానికి ఒక ప్రస్తావన అవసరం.

‘రాజకుమారా, వికసించిన పద్మాలతో అలంకరించబడిన ఈ రమణీయమైన కొలను మన గుహకు ఎక్కువ దూరంలో ఉండదు. సౌమ్యుడా, ఈశాన్యం వైపు వాలుగా ఉన్న ప్రదేశంలో గుహ బాగుంటుంది; వెనుకవైపు (నైరృతిలో) ఎత్తుగా ఉండడం వల్ల ఇది గాలి తాకనిదిగా ఉంటుంది.’ దీనితో వాస్తువిద్యలోని నియమం సూచించబడుతుంది — ఈశాన్యంలో పల్లంగా, నైరృతిలో ఎత్తుగా ఉండే ఇల్లు ప్రశస్తం; ముద్రిత ప్రతిలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి కూడా ఇదే అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. ‘సౌమిత్రీ, గుహ ద్వారం దగ్గర చదునైన, మంగళకరమైన శిల ఉంది — నల్లనిది, పొడవైనది, పగలగొట్టిన కాటుకరాశి వంటిది. నాయనా, ఉత్తరం వైపు ఈ శుభమైన కొండశిఖరాన్ని చూడు — పగలగొట్టిన కాటుకరాశి ఆకారంలో, ఉదయించిన మేఘంలా ఉంది. దక్షిణ దిక్కులో ఉన్న శిఖరం కూడా తెల్లని వస్త్రంలా, కైలాసశిఖరంలా, రకరకాల ధాతువులతో విరాజిల్లుతోంది. గుహకు అవతల తూర్పు వైపు ప్రవహించే, ఏమాత్రమూ బురద లేని నదిని చూడు — త్రికూటంపై గంగలా ఉంది.’ ‘ప్రాచీనవాహినీ’ అంటే తూర్పు వైపు ప్రవహించేది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ఇది తుంగభద్ర అని నిర్దేశించబడింది. ‘అకర్దమామ్’ (బురద లేనిది) అనే విశేషణం వర్షాలలో కూడా అది స్వచ్ఛంగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది. ఉత్తర దక్షిణాలలో రెండు శిఖరాలు వర్ణించబడ్డాయి — ఒకటి కాటుకరాశిలా నల్లనిది, మరొకటి కైలాసంలా తెల్లనిది; రంగుల వైరుధ్యంతో చిత్రం ఉజ్జ్వలమవుతుంది. ‘త్రికూటంపై గంగలా’ అనే ఉపమానంతో కవి దక్షిణాది నదిని ఉత్తరాది గంగతో పోలుస్తున్నాడు; దానితో శ్రోతకు పరిచితమైన ఉపమానం ఇవ్వబడింది. ‘నాతిదూరే’ (ఎక్కువ దూరంలో కాదు) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — కొలను విషయంలో, కిష్కింధ విషయంలో; దానితో నివాసస్థానపు సౌకర్యం సూచించబడుతుంది. ‘గుహాద్వారంలో శిల’ అనేది కూర్చోవడానికి తగిన స్థలం, తరువాతి సర్గలలో అది రాముని ఆసనంలా వర్ణించబడుతుంది. ఈ ఆరు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలోని కాండం మొత్తంలో ఎక్కడా కనిపించవు; కాబట్టి ఈ ప్రకరణం వల్గేట్ విస్తరణయే, ఇది సర్గ సంఖ్యను మార్చదు.

‘ఆ నది చందనాలతో, తిలక వృక్షాలతో, సాలవృక్షాలతో, చీకటిమానులతో, అతిముక్తక లతలతో, పద్మక వృక్షాలతో, సరళ వృక్షాలతో, అశోకాలతో శోభిస్తోంది; ప్రబ్బలి పొదలతో, తిమిదలతో, పొగడలతో, మొగలిపొదలతో, హింతాలలతో, తినిశలతో, కడిమి చెట్లతో, వేతసాలతో, రేల చెట్లతో — ఇలా రకరకాల తీరవృక్షాలతో అక్కడక్కడ శోభిస్తూ, వస్త్రాభరణాలు ధరించి అలంకరించుకున్న యువతిలా ప్రకాశిస్తోంది. వందలకొలది పక్షిసమూహాల రకరకాల కూతలతో మారుమోగుతోంది, ఒకదానిపై ఒకటి అనురాగం గల చక్రవాక జంటలతో అలంకరించబడి ఉంది; అతిరమణీయమైన ఇసుకతిన్నెలు కలిగి, హంసలూ సారసపక్షులూ సేవిస్తూ, రకరకాల రత్నాలతో కూడిన ఇది నవ్వుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తోంది. ఒకచోట నల్లకలువలతో కప్పబడి ఉంది, ఒకచోట ఎర్రకలువలతో ప్రకాశిస్తోంది, ఒకచోట తెల్లని దివ్యమైన కలువమొగ్గలతో మెరుస్తోంది. సౌమ్యుడా, వందలకొలది నీటిపక్షులు సేవిస్తూ, నెమళ్ళూ క్రౌంచాలూ కూస్తూ, మునిసమూహాలు సేవించే ఈ నది రమణీయమైనది. చందనవృక్షాల, మద్ది చెట్ల వరుసలను చూడు — అవి మనస్సు సంకల్పించగానే పుట్టినట్లు ఎంతో అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ ముప్పై కంటే ఎక్కువ చెట్ల, పక్షుల, పూల పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి; ఈ వర్ణన మొత్తం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాబట్టి ఇది వల్గేట్ పరంపర విస్తరణయే. ‘ప్రహసంతీ ఇవ’ (నవ్వుతున్నట్లు) అనే ఉపమానంతో తెల్లకలువల నవ్వుల కాంతి కల్పించబడుతోంది; ‘మనసా ఏవ ఉదితాః’ (మనస్సుతోనే పుట్టినట్లు) అనేది సంకల్పమాత్రంతో పుట్టినట్లు అనే అతిశయోక్తి. నది వర్ణన ఎనిమిది శ్లోకాలలో విస్తరించింది; అందులో క్రమంగా తీరవృక్షాలు, పక్షులు, ఇసుకతిన్నెలు, కమలాలు, మునులు లెక్కించబడ్డారు. ఇక్కడ స్త్రీరూపకమే ప్రధానం — నది వస్త్రాభరణాలు ధరించిన యువతిలా, నవ్వుతున్నదానిలా; ఈ రూపకం విరహి అయిన రాముని మనస్సులో సీత స్మృతిని మేల్కొలుపుతుందనేది ధ్వని. ‘మునిసంఘనిషేవితామ్’ (మునిసమూహాలు సేవించేది) అనే చివరి విశేషణం నది పావిత్ర్యాన్ని స్థాపిస్తుంది; ప్రాకృతిక సౌందర్యం నుండి ఆధ్యాత్మిక మాహాత్మ్యం వైపు సాగడం కవి రీతి. ఎనిమిది శ్లోకాలలో ఒక్క పంక్తి కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లభించదు; పదిహేడు అర్ధశ్లోకాలకు పైగా ఉన్న ఈ వల్గేట్‌మాత్ర ప్రకరణమే ఈ సర్గ దీర్ఘతకు ముఖ్యకారణం.

‘శత్రుసంహారకా, ఆహా, ఈ ప్రదేశం ఎంతో రమణీయమైనది. సౌమిత్రీ, మనం ఇక్కడ తప్పక ఆనందిస్తాం; ఇక్కడ చక్కగా నివసిద్దాం. రాజకుమారా, ఇక్కడికి ఎక్కువ దూరంలో కాకుండానే చిత్రమైన అడవులు గల రమణీయమైన సుగ్రీవుని నగరం కిష్కింధ ఉంటుంది. విజేతలలో శ్రేష్ఠుడా, మృదంగాల ఆడంబరంతో పాటు గర్జిస్తున్న వానరుల పాటల, వాద్యాల ఘోష ఇక్కడినుండి వినిపిస్తోంది. భార్యను పొంది, రాజ్యాన్ని సంపాదించి, మిత్రులు చుట్టూ ఉండగా వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు గొప్ప సంపదను పొంది తప్పక ఆనందిస్తున్నాడు.’ ఈ చివరి మాట తరువాతి సర్గ విషాదానికి సూచన — మిత్రుని ఆనందం తన వియోగాన్ని మరింత బరువెక్కిస్తుంది. ఇలా చెప్పి రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఎన్నో చూడదగిన లోయలూ పొదరిళ్ళూ గల ఆ ప్రస్రవణగిరిపై నివసించాడు. ‘బహుదృశ్యదరీకుంజే’ (ఎన్నో చూడదగిన లోయలూ పొదరిళ్ళూ గలది) అనే ఒక్క పదంతో గుహల, లతాగృహాల బాహుల్యం సూచించబడింది. ‘దృఢం రంస్యావహే’ (తప్పక ఆనందిస్తాం) అనే మాటలో రాముడు తన మనస్సును తానే సమాధానపరచుకోవాలని కోరుకుంటున్నాడు; కాని తరువాతి శ్లోకమే అతని అసఫలతను చెబుతుంది. కిష్కింధ వాద్యఘోష దూరం నుండి వినిపిస్తోందని చెప్పి కవి రెండు స్థలాల మధ్య వైరుధ్యాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు — అక్కడ ఉత్సవం, ఇక్కడ ఏకాంతం. ‘భార్యను పొంది… రాజ్యాన్ని సంపాదించి’ అని రెండు లాభాలను ప్రస్తావించడంతో రాముని రెండు నష్టాలూ — భార్య, రాజ్యం — పరోక్షంగా గుర్తుచేయబడ్డాయి; అందుకే తరువాతి శ్లోకం అతని అరతిని వర్ణిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి సమీక్షిత సంస్కరణతో మళ్ళీ సామ్యం మొదలవుతుంది (4.026.005, మూడవ పాదం); కాబట్టి వల్గేట్‌మాత్ర ప్రకరణం అయిదవ శ్లోకం నుండి ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకే.

ఎంతో సుఖకరమైన, ఎన్నో వస్తువులు గల ఆ పర్వతంపై నివసిస్తున్న ఆ రామునికి కొంచెమైనా ఆనందం కలగలేదు, ఎందుకంటే ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన, అపహరించబడిన భార్యను అతడు తలచుకుంటూనే ఉన్నాడు. ‘అల్పా అపి’ (కొంచెమైనా) అనే పదంతో కవి పూర్తి అరతిని సూచిస్తున్నాడు; బాహ్యమైన సుఖానికీ ఆంతరమైన దుఃఖానికీ ఉన్న వైరుధ్యమే ఇక్కడి రసం. ఉదయగిరిపై ఉదయించిన చంద్రుని ప్రత్యేకంగా చూసి, రాత్రులలో పడకపై పడుకున్న అతనికి నిద్ర పట్టలేదు — చంద్రదర్శనమే విరహులకు దుఃఖాన్ని పెంచుతుంది. దానినుండి పుట్టిన శోకంతో కన్నీళ్ళకు చైతన్యం మసకబారి, ఎల్లప్పుడూ శోకంలో మునిగి దుఃఖిస్తున్న కాకుత్స్థుని చూసి, అదే దుఃఖం గల తమ్ముడు లక్ష్మణుడు అనునయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, ఇలా వ్యథ చెందడం చాలు; నువ్వు దుఃఖించకూడదు. దుఃఖించేవాని పనులన్నీ చెడిపోతాయి — ఇది నీకు తెలిసినదే.’ ‘తుల్యదుఃఖః’ (అదే దుఃఖం గలవాడు) అనే విశేషణంతో లక్ష్మణుని సహానుభూతి సూచించబడుతుంది; అతడు ఉపదేశకుడు కాడు, సహభాగి. ‘నిద్ర పట్టలేదు’ అనే నకారాత్మక వాక్యంతో కవి విరహపు తీవ్రతను చెప్పాడు. ‘శోకపరాయణమ్’ (శోకంలో మునిగినవాడు) అనే విశేషణం గత సర్గలో వాలికి సంబంధించి వాడిన ‘పరాయణమ్’ అనే పదానికి ప్రతిధ్వని. లక్ష్మణుని ఆరంభంలో ‘అలమ్’ (చాలు) అనే నిషేధార్థక పదం మొదటే ఉంది; దానితో మాట దృఢత్వం సూచించబడుతుంది. ‘హృతాం భార్యామ్’ (అపహరించబడిన భార్యను) అనే మాటతో శోకపు మూలం స్పష్టమైంది; ‘ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనది’ అనే మాటతో ఆమె స్థానం నిర్దేశించబడింది. బాహ్య సుఖం నిత్యమైనది, ఆంతర దుఃఖమూ నిత్యమైనదే — రెంటి వైరుధ్యం ఈ ప్రకరణంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకం నుండి ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వరకూ అన్ని శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణతో ఒక్కొక్కటిగా సరిపోతాయి (4.026.006–009), కాబట్టి ఇక్కడ పాఠం నిశ్చితం.

‘రాఘవా, నువ్వు లోకంలో కర్మనిష్ఠుడవు, దైవపరాయణుడవు, ఆస్తికుడవు, ధర్మశీలుడవు, ఉద్యమశీలుడవు. కాని నిశ్చయం లేకుండా ఉంటే పరాక్రమంలో కుటిలంగా ప్రవర్తించే ఆ రాక్షసుని, ముఖ్యంగా రణంలో, చంపడానికి నువ్వు సమర్థుడవు కావు. కాబట్టి శోకాన్ని వేళ్ళతో పెకలించు, నిశ్చయాన్ని స్థిరపరచుకో; తరువాత పరివారంతో సహా ఆ రాక్షసుని చంపగలవు. కాకుత్స్థా, సముద్రాలతో, అడవులతో, పర్వతాలతో కూడిన భూమిని కూడా తలకిందులు చేయగల సమర్థుడవు నువ్వు; ఇక ఆ రావణుని మాట ఏమిటి? శరత్కాలం కోసం వేచి ఉండు; ఇది వర్షాకాలం వచ్చింది. తరువాత రాజ్యంతో, పరివారంతో సహా ఆ రావణుని వధిస్తావు. నేను మాత్రం నిద్రిస్తున్న నీ వీర్యాన్ని మేల్కొలుపుతాను — సమయం వచ్చినప్పుడు మండే ఆహుతులతో బూడిద కప్పిన అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసినట్లు.’ ఈ ఉపమానం ప్రకరణం మొత్తానికీ కేంద్రం — రాముని తేజస్సు నశించలేదు, కేవలం శోకంతో కప్పబడింది; లక్ష్మణుని మాటయే ఆహుతి. ‘వ్యవసాయః’ (నిశ్చయం) అనే పదం మూడుసార్లు ఆవృత్తమైంది; దానితో నిశ్చయానికే ప్రాధాన్యం స్థాపించబడుతుంది. లక్ష్మణుని మాటలో నాలుగు మెట్లు — రాముని గుణకీర్తన, నిశ్చయం లేకపోవడంలోని దోషాన్ని చెప్పడం, కర్తవ్యనిర్దేశం, కాలనిర్దేశం. ‘భస్మచ్ఛన్నమ్ అనలమ్’ (బూడిద కప్పిన అగ్ని) అనే ఉపమానం వైదిక హోమపు చిత్రాన్ని తెస్తుంది, అది క్షత్రియ తేజస్సుకు ప్రతీక. ‘సపరివారమ్’ (పరివారంతో సహా) అనే పదంతో రావణుడు కులంతో సహా నశిస్తాడని సూచించబడుతుంది, అది యుద్ధకాండంలో సిద్ధిస్తుంది. ‘ససాగరవనాచలామ్’ (సముద్రాలు, అడవులు, పర్వతాలతో కూడినది) అనే భూమి మూడు విశేషణాలు అతిశయోక్తికి ఆధారం. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం నుండి ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకూ సమీక్షిత సంస్కరణతో సామ్యం ఉంది (4.026.010–013); ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం మాత్రం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 4.026.018 శ్లోకానికి పురుషం మార్చిన రూపం.

లక్ష్మణుని ఆ హితకరమైన శుభమైన మాటను గౌరవించి రాఘవుడు స్నేహపూర్వకంగా, మిత్రునిలా ఈ మాట అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, అనురాగం గలవాడూ స్నేహశీలుడూ హితం కోరేవాడూ సత్యపరాక్రమం గలవాడూ చెప్పవలసినదంతా నువ్వు చెప్పావు. అన్ని పనులనూ చెడగొట్టే ఈ శోకాన్ని నేను వదిలిపెట్టాను; పరాక్రమాలలో అడ్డులేని తేజస్సును ప్రోత్సహిస్తున్నాను. నీ మాట ప్రకారం నడుచుకుంటూ నేను శరత్కాలం కోసం వేచి ఉంటాను, సుగ్రీవుని అనుగ్రహం కోసం, నదులు తేటపడడం కోసం ఎదురుచూస్తూ. ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి; కృతఘ్నుడూ ప్రత్యుపకారం చేయనివాడూ సత్త్వవంతుల మనస్సును గాయపరుస్తాడు.’ ఈ చివరి సుభాషితం కృతజ్ఞతకు సంబంధించిన నీతివాక్యం, ఇది తరువాతి సర్గలో మళ్ళీ వస్తుంది. అదే తగినదని నిశ్చయించి, చేతులు జోడించి, ఆ మాటను గౌరవించి, తన శుభమైన దృష్టిని ప్రదర్శిస్తూ లక్ష్మణుడు చూడముచ్చటైన రామునితో అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, నువ్వు చెప్పినట్లుగా నీ కోరికనంతా ఆ వానరుడు త్వరలోనే నెరవేరుస్తాడు. శత్రునిగ్రహంలో దృఢంగా నిలిచి శరత్కాలం కోసం ఎదురుచూస్తూ నువ్వు ఈ వర్షధారలను సహించు. కోపాన్ని నిగ్రహించుకొని శరత్తు కోసం ఎదురుచూడు; నాతో కలిసి నాలుగు నెలలు ఓర్చుకో. శత్రువధలో సమర్థుడవైనా, మృగరాజులు సేవించే ఈ పర్వతంపై కాలం గడుపుతూ నివసించు.’ చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి. రాముని ప్రత్యుత్తరంలో మూడు అంశాలు — లక్ష్మణుని మాటను ప్రశంసించడం, శోకత్యాగాన్ని ప్రకటించడం, నిరీక్షణకు ప్రతిజ్ఞ. ‘ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి’ అనే సుభాషితం మిత్రధర్మానికి సూత్రం; దానితో సుగ్రీవుని పట్ల రాముని ఔదార్యం సూచించబడుతుంది. చివరికి లక్ష్మణుడు మళ్ళీ వక్త అవుతాడు; దానితో సర్గ సంవాదరూపంలో ముగుస్తుంది. ‘నాతో కలిసి నాలుగు నెలలు ఓర్చుకో’ అనే మాటతో తమ్ముని సాహచర్యం ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది; ఇదే వాక్యం సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇరవై ఆరవ సర్గకు చివరి శ్లోకం. నలభయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో 4.026.014 అనే ముందరి స్థానంలో ఉంది; కాబట్టి వల్గేట్‌లో క్రమం కొంచెం భిన్నం, అయినా సర్గ మారలేదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి