సర్గ
సుగ్రీవ అంగదుల అభిషేకం
హనుమంతుని ప్రార్థన, రాముడు నగరప్రవేశాన్ని నిరాకరించడం, అంగదుని యౌవరాజ్యానికి నియమించడం, కిష్కింధ ప్రవేశం, విధిప్రకారం అభిషేకం, రుమ తిరిగి లభించడం
శోకంతో తపించిపోతూ, తడిసిన వస్త్రాలతో ఉన్న సుగ్రీవుని వానర మహామంత్రులు చుట్టుముట్టి నిలిచారు. ‘క్లిన్నవాససమ్’ (తడిబట్టలతో ఉన్నవాడు) అనే పదం జలాంజలి తరువాత తడిబట్టలతోనే అతడు వచ్చాడని సూచిస్తుంది — సంస్కారం ముగిసిన వెంటనే ఈ సభ జరుగుతోంది. శ్రమలేకుండా కార్యాలు సాధించే మహాబాహువైన రాముని దగ్గరికి వెళ్ళి, పితామహుడైన బ్రహ్మను ఋషులు సేవించినట్లుగా, వారందరూ చేతులు జోడించి నిలుచున్నారు. అప్పుడు బంగారుకొండ వంటి శరీరమూ ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖమూ గల వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ కాకుత్స్థా, మీ అనుగ్రహం వల్లనే చక్కని కోరలు గలవారూ సమృద్ధమైన బలంతో శోభించేవారూ అయిన మహాత్ములైన వానరుల తండ్రితాతల నాటి గొప్ప, పొందడానికి ఎంతో కష్టమైన రాజ్యం ఇతనికి లభించింది. మీ అనుమతి పొంది ఇతడు శుభమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి మిత్రబృందంతో కలిసి అన్ని పనులూ చక్కబెడతాడు. రకరకాల సుగంధాలతో ఓషధులతో విధిప్రకారం స్నానం చేసి ఇతడు మాలలతో రత్నాలతో మిమ్మల్ని ప్రత్యేకంగా పూజిస్తాడు. రమణీయమైన ఈ కొండగుహకు మీరు దయచేయాలి; ప్రభువుతో సంబంధాన్ని నెలకొల్పండి, వానరులను సంతోషపెట్టండి.’ హనుమంతుని మాటలో మూడు భాగాలు — కృతజ్ఞత, ఆహ్వానం, ప్రయోజనాన్ని చెప్పడం; అందులో ‘భవత్ప్రసాదాత్’ (మీ అనుగ్రహం వల్ల) అనే మొదటి పదమే దూత వినయాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఈ సర్గలో హనుమంతుడు మొదటిసారిగా సుగ్రీవుని ప్రతినిధిగా మాట్లాడుతున్నాడు; ఇది తరువాతి సర్గలలో అతని ప్రాధాన్యానికి సూచన. ‘పితామహుని ఋషులవలె’ అనే ఉపమానంతో కవి రాముని దైవీయమైన స్థానాన్ని సూచిస్తున్నాడు — వానరుల దృష్టిలో అతడు బ్రహ్మవలె పూజ్యుడు. హనుమంతుని వర్ణనలో రెండు విశేషణాలు — ‘కాంచనశైలాభః’ (బంగారుకొండ వంటివాడు) అనేది శరీరానికి, ‘తరుణార్కనిభాననః’ (ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖం గలవాడు) అనేది ముఖానికి; రెంటితోనూ అతని తేజస్సు వెల్లడవుతుంది. ‘సుదంష్ట్రాణామ్’ (చక్కని కోరలు గలవారి) అనే పదం వానరుల శౌర్యాన్నీ, ‘సంపన్నబలశాలినామ్’ అనే పదం వారి సమృద్ధినీ సూచిస్తాయి. ‘పితృపైతామహమ్’ (తండ్రితాతల నాటిది) అనే పదంతో రాజ్యం వంశపారంపర్యంగా వచ్చినదని స్థాపించి హనుమంతుడు సుగ్రీవుని అధికారాన్ని దృఢపరుస్తున్నాడు. ‘భవతా సమనుజ్ఞాతః’ (మీ అనుమతి పొంది) అనే మాటతో అతడు రాముని ప్రాధాన్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు — రాముని అనుమతి లేకుండా సుగ్రీవుడు నగరంలోకి ప్రవేశించడు అనే వినయం. స్నానం, పూజ, కొండగుహకు రావడం, ప్రభుసంబంధం — ఇవి ప్రార్థనలోని నాలుగు విషయాలు.
ఇలా అనగా, శత్రువీరులను సంహరించేవాడూ బుద్ధిమంతుడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన రాఘవుడు హనుమంతునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘సౌమ్యుడా హనుమా, తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించే నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గ్రామంలోకి గాని నగరంలోకి గాని ప్రవేశించను.’ దీనితో వనవాసవ్రతపు కఠినత్వం చూపబడింది — మిత్రుని రాజ్యాభిషేకం కూడా దానికి మినహాయింపు కాదు. ‘సుసమృద్ధమైన దివ్యమైన గుహలోకి ప్రవేశించి వానరశ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుడు విధిప్రకారం వెంటనే రాజ్యంలో అభిషిక్తుడవుగాక’ అని కూడా ఆదేశించాడు. ఇలా చెప్పి రాముడు సుగ్రీవునితో అన్నాడు — ‘నువ్వు సదాచారం తెలిసినవాడివి; సచ్ఛీలసంపన్నుడూ ఉదారమైన బలపరాక్రమాలు గలవాడూ అయిన ఈ వీరుడు అంగదుని కూడా యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించు. ఇతడు పెద్దన్నగారి పెద్దకొడుకు, పరాక్రమంలోనూ ఆయనకు సాటి; దైన్యం లేని మనస్సు గల ఈ అంగదుడు యౌవరాజ్యానికి అర్హుడు.’ ఇక్కడ రాముడు వాలి కొడుకును తలచుకొని వైరపు చివరి అవశేషాన్ని కూడా నశింపజేస్తున్నాడు — హతుడైనవాని కొడుకునే యువరాజుగా చేయడం రాజనీతిలోని ఔదార్యం. తరువాత ఋతువును గురించి చెప్పాడు — ‘వర్షాలు వచ్చే ఈ శ్రావణమాసం వర్షాకాలపు నెలలలో మొదటిది; సౌమ్యుడా, వర్షాకాలమని పేరుగల నాలుగు నెలలు మొదలయ్యాయి.’ ‘చతుర్దశ సమాః’ (పద్నాలుగు సంవత్సరాలు) అనే సంఖ్యతో రాముడు తన ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేస్తున్నాడు; ఈ మాట అయోధ్యాకాండలోని ప్రతిజ్ఞకు ప్రతిధ్వని. ‘క్షిప్రమ్’ (వెంటనే) అనే పదంతో రాజ్యంలో అరాజకతను సహించకూడదనే నీతి సూచించబడుతుంది. అంగదుని విషయంలో రాముని పట్టుదలకు మూడు కారణాల సమర్థన ఉంది — సచ్ఛీలం, బలపరాక్రమాలు, పెద్దకొడుకు కావడం; కాబట్టి ఇది కేవలం కరుణ కాదు, ధర్మబద్ధమైన ఏర్పాటు. రాముని సమాధానం రెండుగా విభజించబడింది — మొదట హనుమంతునికి నిరాకరణ, తరువాత సుగ్రీవునికి ఆదేశం; ఒకే మాటలో మిత్రుని సత్కారమూ తన వ్రతరక్షణమూ రెండూ సాధించబడ్డాయి.
‘ఇది యుద్ధప్రయత్నానికి సమయం కాదు; కాబట్టి నువ్వు శుభమైన నగరంలోకి ప్రవేశించు. సౌమ్యుడా, నేను మాత్రం లక్ష్మణునితో కలిసి ఈ పర్వతం మీదే ఉంటాను. ఈ కొండగుహ రమణీయమైనది, విశాలమైనది, మంచి గాలి వీచేది, సమృద్ధిగా నీరూ సమృద్ధిగా పద్మాలూ కలువలూ గలది; ఇక్కడ నివసించడం సుఖంగా ఉంటుంది. కార్తికమాసం రాగానే నువ్వు రావణవధకు ప్రయత్నించు; ఇదే మన ఒప్పందం. సౌమ్యుడా, నువ్వు నీ ఇంటికి వెళ్ళు, రాజ్యాభిషేకం చేసుకో, మిత్రులను సంతోషపెట్టు.’ ఇక్కడ రాముడు సమయబంధాన్ని నెలకొల్పుతున్నాడు — నాలుగు నెలలు నిరీక్షణ, తరువాత ప్రయత్నం; ఈ ఒప్పందాన్నే తరువాతి సర్గలలో సుగ్రీవుడు ప్రమాదం వల్ల అతిక్రమిస్తాడు, అదే ఇరవై ఎనిమిదవ, ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలకు బీజం. ‘సమయః’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు — కాలం, ప్రతిజ్ఞ; రెండూ ఇక్కడ సరిపోతాయి. ఇలా రాముని అనుమతి పొందిన వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు వాలి పాలించిన రమణీయమైన కిష్కింధానగరంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘ప్రభూతసలిలా ప్రభూతకమలోత్పలా’ (సమృద్ధిగా నీరూ, సమృద్ధిగా పద్మాలూ కలువలూ గలది) అనే రెండు విశేషణాలు గుహ సమీపంలో ఒక జలాశయం ఉన్నదని సూచిస్తాయి; వర్షావాసానికి అది అవసరం. వర్షాకాలపు నాలుగు నెలల నియమం భారతీయ యుద్ధశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన వ్యవస్థ; వర్షాలలో సైన్యం సంచరించడం కష్టమని నీతిశాస్త్రంలో చెప్పబడింది, కాబట్టి రాముని నిరీక్షణ సముచితమే.
లోపలికి ప్రవేశించిన ఆ వానరేశ్వరుని వేలకొలది వానరులు అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి లోపలికి ప్రవేశించారు — వేలాది వానరులు అతనితో పాటే గుహలోకి ప్రవేశించిన దృశ్యం రాజు ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది. అప్పుడు ప్రజలందరూ వానరగణాధిపతిని చూసి ఏకాగ్రచిత్తులై తలలతో నేలపై పడ్డారు; ఇక్కడ సాష్టాంగప్రణామమే వర్ణించబడింది. వీర్యవంతుడూ మహాబలుడూ అయిన సుగ్రీవుడు ప్రజలందరితో మాట్లాడి వారిని లేవనెత్తి అన్నగారి సౌమ్యమైన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘భ్రాతుః అంతఃపురమ్’ (అన్నగారి అంతఃపురం) అనే మాటతో కవి వాలి స్మృతిని మేల్కొలుపుతున్నాడు — ఏ ఇల్లు ఇంతకు ముందు వాలిదో అదే ఇప్పుడు సుగ్రీవునిది. లోపలికి ప్రవేశించిన భయంకర పరాక్రమం గల వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుని, వేయి కన్నుల ఇంద్రుని దేవతలు అభిషేకించినట్లు మిత్రులు అభిషేకించారు. ఈ ఉపమానం సర్గలో మూడుసార్లు వస్తుంది — సహస్రాక్షుడు, వాసవుడు, త్రిదశాధిపతి అని; దానితో సుగ్రీవుని రాజ్యం ఇంద్రుని రాజ్యంతో పోల్చబడింది. ‘వాలిపాలితామ్’ (వాలి పాలించినది) అనే ఒక్క విశేషణంతో కవి మళ్ళీ వాలిని గుర్తుచేస్తున్నాడు — నగరం అదే, పాలకుడు మాత్రం వేరు. ‘సమాహితాః’ అనే పదం ప్రజల ఏకాగ్రతనూ భక్తినీ సూచిస్తుంది. ‘సంభాష్య ఉత్థాప్య’ (మాట్లాడి, లేవనెత్తి) అనే రెండు క్రియలతో కొత్త రాజు సౌజన్యం చూపబడింది — ప్రణమిల్లినవారిని అతడు ఉపేక్షించడు. ‘భీమవిక్రాంతమ్’ (భయంకర పరాక్రమం గలవాడు) అనే విశేషణం ప్రవేశ సమయంలో వాడబడింది; దానితో ప్రజల మనస్సులో కొత్త రాజు బలం పట్ల విశ్వాసం కలుగుతుందని సూచించబడుతుంది. అభిషేక వర్ణన ఇక్కడ మొదలై పదిహేడు శ్లోకాల వరకూ విస్తరిస్తుంది.
అతని కోసం బంగారంతో అలంకరించిన తెల్లని గొడుగును తెచ్చారు; బంగారు పిడులు గల, కీర్తిని కలిగించే తెల్లని రెండు వింజామరలను కూడా. అలాగే అన్ని రత్నాలనూ, అన్ని బీజాలనూ ఓషధులనూ, పాలుకారే చెట్ల చిగుళ్ళనూ పువ్వులనూ, తెల్లని వస్త్రాలనూ తెల్లని మైపూతనూ, సువాసన గల మాలలనూ, నేలపై పుట్టిన పూలనూ నీటిలో పుట్టిన పూలనూ, దివ్యమైన చందనాలనూ రకరకాల ఎన్నో సుగంధాలనూ, అక్షతలనూ బంగారాన్నీ ప్రియంగువునూ తేనెనూ నెయ్యినీ, పెరుగునూ పులితోలునూ అమూల్యమైన రెండు పాదరక్షలనూ, మైపూతకు తగిన ద్రవ్యాన్నీ గోరోచనాన్నీ మణిశిలనూ తీసుకొని సంతోషంతో పదహారుమంది శ్రేష్ఠమైన కన్యలు అక్కడికి వచ్చారు. ఈ సంభారాల లెక్క రాజసూయంలాగా విస్తృతమైనది; ప్రతి ద్రవ్యమూ తెల్లనిది, మంగళకరమైనది, ఎందుకంటే అభిషేకంలో తెల్లని ద్రవ్యాలే విహితాలు. ‘పదహారుమంది కన్యలు’ అనే సంఖ్య మంగళసూచకం; వారే సంభారాలను మోసుకువస్తారనేది లౌకికాచారం. తెల్లని గొడుగు, తెల్లని వింజామరలు, తెల్లని వస్త్రాలు, తెల్లని మైపూత — తెలుపు రంగు ఆధిక్యం అభిషేకపు మాంగల్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘పరార్ఘ్యౌ ఉపానహౌ’ (అమూల్యమైన రెండు పాదరక్షలు) అనే ద్వివచనం పాదుకల జంటను సూచిస్తుంది; రాజచిహ్నాలలో పాదరక్షలు కూడా లెక్కించబడతాయనేది ప్రాచీనాచారం. ‘గోరోచనం’, ‘మనఃశిల’ (మణిశిల) — ఈ రెండూ తిలకద్రవ్యాలు.
తరువాత వారు వానరశ్రేష్ఠుని విధిప్రకారం అభిషేకించడానికి రత్నాలతో వస్త్రాలతో భక్ష్యాలతో బ్రాహ్మణోత్తములను సంతోషపెట్టి ప్రారంభించారు — బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచడమే అభిషేకంలో మొదటి అంగం. తరువాత మంత్రాలు తెలిసినవారు దర్భలు పరచిన, బాగా మండుతున్న అగ్నిలో మంత్రాలతో పవిత్రమైన హవిస్సును హోమం చేసి వేదికపై అగ్నిసంస్కారం చేశారు. తరువాత బంగారు పీఠం గలదీ, శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో కప్పబడినదీ, రంగురంగుల మాలలతో శోభిస్తున్నదీ అయిన శ్రేష్ఠమైన ఆసనంపై, రమణీయమైన ప్రాసాద శిఖరంపై, మంత్రాలతో విధిప్రకారం తూర్పుముఖంగా అతనిని కూర్చోబెట్టి అభిషేకాన్ని ప్రారంభించారు. ‘ప్రాఙ్ముఖమ్’ (తూర్పుముఖంగా) అనే దిక్కు నియమం శాస్త్రోక్తం; ‘హేమప్రతిష్ఠానమ్’ (బంగారు పీఠం) అనే మాట సింహాసనం బంగారుదని సూచిస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ పాఠం కొంచెం భిన్నంగా ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘విధివన్మంత్రైః’ (మంత్రాలతో విధిప్రకారం) అని పాఠం ఉంది. ‘మంత్రవిదః జనాః’ (మంత్రాలు తెలిసినవారు) అనే మాటతో పురోహితులు ఉన్నారని సూచించబడుతుంది, వారు కూడా వానరులే అయినప్పటికీ. వానరరాజ్యంలో కూడా వైదిక విధి ప్రవర్తిస్తుందనేది కవి కల్పన; దీనితో వానరులు కేవలం మృగాలు కారు, సభ్యులైన ప్రజలు అని స్థాపించబడుతుంది. ‘కుశపరిస్తీర్ణమ్’ (దర్భలు పరచినది), ‘సమిద్ధమ్’ (బాగా మండుతున్నది), ‘మంత్రపూతేన హవిషా’ (మంత్రాలతో పవిత్రమైన హవిస్సుతో) అనే మూడు పదాలతో అగ్నికర్మలోని మూడు అంశాలు — వేదికా సంస్కారం, అగ్ని ఆధానం, ఆహుతి — క్రమంగా సూచించబడ్డాయి. తరువాత సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడం, ఇది అభిషేకానికి ప్రత్యక్షంగా ముందుండే అంగం.
వానరశ్రేష్ఠులు అన్ని వైపులా ఉన్న నదులనుండీ నదాలనుండీ, అన్ని తీర్థాలనుండీ సముద్రాలనుండీ నీటిని సేకరించి తెచ్చి, బంగారు కుండలలో నిర్మలమైన నీటిని ఉంచి, శుభమైన ఎద్దుకొమ్ములతో బంగారు కలశాలతో, శాస్త్రంలో చూపబడిన, మహర్షులు నిర్దేశించిన విధానంతో అభిషేకం చేశారు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు — ఈ తొమ్మిదిమంది వానరప్రముఖులు, వసువులు వేయికన్నుల వాసవుని అభిషేకించినట్లు, నిర్మలమైన సుగంధభరితమైన జలంతో సుగ్రీవుని అభిషేకించారు. ‘ఋషభశృంగైః’ అంటే ఎద్దుకొమ్ములతో చేసిన పాత్రలతో అని అర్థం; ఇది ప్రాచీన అభిషేకవిధిలోని విశేషం. సుగ్రీవుడు అభిషిక్తుడు కాగానే మహాత్ములైన వానరపుంగవులందరూ సంతోషించి లక్షలాదిగా జయజయధ్వనులు చేశారు — లక్షల వానరుల జయఘోషతో గుహ ప్రతిధ్వనించింది. నీటిని నాలుగు చోట్లనుండి తెచ్చారు — నదులనుండి, నదాలనుండి, తీర్థాలనుండి, సముద్రాలనుండి; దీనితో అభిషేకపు సార్వభౌమత్వం సూచించబడుతుంది. తొమ్మిదిమంది అభిషేకించినవారు పేర్లతో లెక్కించబడ్డారు, వారిలో హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ ప్రసిద్ధులు; ఈ పేర్ల జాబితా తరువాతి సర్గలలో సేనానాయకుల పరిచయానికి ఉపయోగపడుతుంది. ‘ప్రసన్నేన సుగంధినా సలిలేన’ (నిర్మలమైన, సుగంధభరితమైన జలంతో) — ఇవి నీటికి రెండు విశేషణాలు. ‘శతసహస్రశః’ (లక్షలాదిగా) అనే పదంతో వానరుల సంఖ్యాధిక్యం చెప్పబడింది; దానితో గుహ విశాలత్వం కూడా సూచించబడుతుంది. అభిషేకం తరువాత జయఘోషం లోకాచారం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘హృష్టాస్తత్ర సహస్రశః’ (అక్కడ వేలాదిగా సంతోషించి) అనే పాఠం ఉంది, వల్గేట్లో మాత్రం ‘హృష్టాః శతసహస్రశః’ (లక్షలాదిగా సంతోషించి) అని ఉంది.
రాముని మాటను నెరవేరుస్తూ వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు అంగదుని గాఢంగా కౌగిలించుకొని యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించాడు — ‘సంపరిష్వజ్య’ (గాఢంగా కౌగిలించుకొని) అనే పదంతో అన్నకొడుకుపై వాత్సల్యం సూచించబడుతుంది, కేవలం రాజనీతి కాదు. అంగదుడు అభిషిక్తుడు కాగానే దయార్ద్రహృదయులైన మహాత్ములైన వానరులు ‘బాగు, బాగు’ అని సుగ్రీవుని ప్రశంసించారు; అది అతని దయాళుత్వానికే ప్రశంస. మహాత్ముడైన రాముని, లక్ష్మణుని వారు మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రీతితో స్తుతించారు, ఎందుకంటే అటువంటి కార్యానికి వారిద్దరే నిమిత్తం. అప్పుడు సంతోషంతో, పుష్టితో నిండిన జనంతో కిక్కిరిసి, పతాకలతో ధ్వజాలతో శోభిస్తూ, కొండగుహలో ఉన్న కిష్కింధానగరం రమణీయంగా మారింది. చివరికి మహాత్ముడైన రామునికి మహాభిషేకాన్ని నివేదించి, వీర్యవంతుడైన వానరసేనాపతి తన భార్య రుమను పొంది, దేవేంద్రునిలా రాజ్యాన్ని పొందాడు. ఈ చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ గంభీరంగా ముగుస్తుంది, సుగ్రీవుని రెండు కోరికలూ — రాజ్యమూ భార్యా — సిద్ధించాయని సూచించబడుతుంది. ఇక్కడ ముగ్గురూ సంతుష్టులు — వానరులు జయఘోషంతో, సుగ్రీవుడు రాజ్యంతో రుమతో, రాముడు ప్రతిజ్ఞాపాలనతో. అయినా కవి తరువాతి సర్గ కోసం విషాదపు బీజాన్ని వదలడు — రాముడు నగరంలోకి ప్రవేశించడు, పర్వతం మీదే ఉంటాడు. ‘గిరిగహ్వరే’ (కొండగుహలో) అనే పదంతో కిష్కింధ స్థానం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — అది పర్వతపు గుహలోనే ఉన్న నగరం. ‘మహాభిషేకమ్’ అనే పదంతో అభిషేకపు గొప్పతనం సూచించబడింది; దానిని రామునికి నివేదించడంతో సుగ్రీవుని కృతజ్ఞత వెల్లడవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥