సర్గ
వాలి దహనసంస్కారం
కాలాన్ని గురించి రాముని ఓదార్పు మాటలు, లక్ష్మణుని సూచనలు, పల్లకి వర్ణన, తార విలాపం, వాలిని చితిపై ఉంచడం, జలాంజలి సమర్పణ
అదే శోకాన్ని పంచుకున్న కాకుత్స్థుడు సుగ్రీవుని, తారను, అంగదుని ఓదారుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘శోకంతో పరితపించడం వల్ల మరణించినవానికి ఏ మేలూ కలగదు; కాబట్టి ఇక తరువాత చేయవలసినదేదో దానినే మీరు చక్కబెట్టాలి. లోకాచారాన్ని పాటించాలి; కన్నీరు కార్చడం మీరు చేశారు; కాలం దాటిపోయిన తరువాత ఏ కర్మనూ ఆచరించడం సాధ్యం కాదు.’ ఇక్కడ రాముడు శోకాన్ని నిషేధించడం లేదు, దాని హద్దును మాత్రం చూపిస్తున్నాడు — ఏడవడం కూడా లోకాచారంలో భాగమే, కాని కాలాన్ని అతిక్రమించడం కర్మను నాశనం చేస్తుంది. తరువాత అతడు కాలతత్త్వాన్ని విశదీకరిస్తాడు. లోకంలో నియతియే కారణం, నియతియే కర్మకు సాధనం, సమస్త ప్రాణులనూ ఆయా పనులలో నియోగించడానికి నియతియే హేతువు. ఎవడూ ఎవరికీ కర్త కాడు, ఎవడూ నియోగించడంలో ప్రభువూ కాడు; లోకం తన స్వభావం ప్రకారం నడుస్తుంది, ఆ స్వభావానికి కాలమే పరమాశ్రయం. కాలం కాలాన్ని దాటిపోదు, తగ్గిపోదు కూడా; తన స్వభావాన్ని పొందిన తరువాత ఎవడూ దానిని అతిక్రమించలేడు. కాలానికి బంధుత్వం లేదు, కారణం లేదు, పరాక్రమం లేదు, మిత్రులతో జ్ఞాతులతో సంబంధమూ లేదు; అది ఎవరి వశంలోనూ ఉండదు. బాగా ఆలోచించేవాడు కాలపరిణామాన్నే చూడాలి, ఎందుకంటే ధర్మార్థకామాలు మూడూ కాలక్రమంలోనే సమకూరుతాయి. ఈ మాట సుగ్రీవునికి ప్రత్యేకంగా తగినది, ఎందుకంటే సోదరుని వధకు అతడే నిమిత్తం; కాలమే కర్త అని చెప్పగానే అతని ఆత్మగ్లాని శమిస్తుంది. ‘వాలి ఇక్కడినుండి తన సహజస్థితిని పొందాడు, తన కర్మఫలాన్ని అందుకున్నాడు; సామదానాలతో, అర్థసంయోగంతో సంపాదించిన పవిత్రఫలాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు. స్వధర్మాన్ని ఆచరించడం వల్ల ఆ మహాత్ముడు పూర్వం గెలుచుకున్న స్వర్గాన్ని, ఇప్పుడు యుద్ధంలో ప్రాణాలను లెక్కచేయకుండా స్వీకరించాడు’ — క్షత్రియునిలా మరణించడమే అతనికి సిద్ధి. ‘వానరయూథపతి పొందినది ఇదే శ్రేష్ఠమైన గతి; కాబట్టి పరితాపం చాలు, సమయం వచ్చిన కర్తవ్యాన్నే ఆచరించండి.’ ఇక్కడ ముగ్గురూ శోకార్తులే — సుగ్రీవుడు సోదరుని వధ వల్ల, తార భర్త వియోగం వల్ల, అంగదుడు తండ్రిని కోల్పోయినందువల్ల; అందుకే రాముడు ముగ్గురినీ ఒకే వాక్యంతో సంబోధిస్తున్నాడు. ‘నియతి’ అనే పదం మూడు పాదాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; దానితో కవి దాని ప్రాధాన్యాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు. ‘స్వభావే వర్తతే లోకః’ (లోకం స్వభావానుసారం నడుస్తుంది) అనే మాటతో ‘నేనే కర్తను’ అనే అభిమానం నిరాకరించబడుతుంది; ‘తస్య కాలః పరాయణమ్’ (దానికి కాలమే పరమాశ్రయం) అనే మాటతో స్వభావానికి కూడా ఆధారం చూపబడుతుంది. ఈ ప్రకరణం ఈ కాండంలోని తాత్త్విక వివేచనకు కేంద్రం. పదిహేడవ సర్గలో వాలి అడిగిన ప్రశ్న — ‘నన్ను నువ్వు ఎందుకు చంపావు?’ — ఇక్కడ పరోక్షంగా సమాధానం పొందుతుంది; కాలమే చంపేది అని చెప్పగానే వ్యక్తిగత వైరం కరిగిపోతుంది. తరువాత తార కూడా ఇదే మాటను ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ‘ఈ కాలమే రాముని రూపంలో నిన్ను లాగుకొనిపోతోంది’ అని; కాబట్టి రాముని ఉపదేశం ఆమె అంతఃకరణంలో ప్రవేశించిందని తెలుస్తుంది. ఈ ఉపదేశంలో రాముడు కర్మనూ తత్త్వజ్ఞానాన్నీ రెండింటినీ కలుపుతున్నాడు — లోకాచారాన్ని పాటించడం కర్మ, నియతిని గురించి చింతించడం జ్ఞానం; ఈ రెంటితోనే శోకం శమిస్తుంది. ‘ప్రాప్తకాలమ్ ఉపాస్యతామ్’ (సమయం వచ్చిన కర్తవ్యాన్ని ఆచరించండి) అనే ముగింపుతో ప్రకరణం క్రియగా పరిణమిస్తుంది.
రాముని మాటలు ముగియగానే శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు చైతన్యం కోల్పోయినట్లున్న సుగ్రీవునితో వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘సుగ్రీవా, తారతో, అంగదునితో కలిసి నువ్వు వెంటనే వాలి దహనానికి సంబంధించిన ప్రేతకార్యాన్ని చెయ్యి. వాలి సంస్కారం కోసం ఎండిన కట్టెలు ఎన్నో, దివ్యమైన చందనాలూ తెప్పించమని ఆజ్ఞాపించు. దీనమైన మనస్సుతో దీనుడై ఉన్న అంగదుని ఓదార్చు; నువ్వు పిల్లవాని బుద్ధి గలవాడివి కావద్దు, ఈ నగరం ఇప్పుడు నీ అధీనంలోనే ఉంది. అంగదుడు పూలమాలలూ రకరకాల వస్త్రాలూ నెయ్యీ నూనే సుగంధద్రవ్యాలూ, ఇంకా వెంటనే అవసరమయ్యే మిగిలినవన్నీ తీసుకురావాలి. తారుడా, నువ్వు తొందరగా త్వరత్వరగా పల్లకిని తీసుకొని రా; ఈ సమయంలో త్వర ప్రత్యేకంగా గుణమూ, తగినదీ. పల్లకిని మోయడానికి తగిన సమర్థులూ బలవంతులూ అయిన వానరులు సిద్ధంగా ఉండాలి; వారే వాలిని తీసుకువెళతారు.’ ఇలా చెప్పి సుమిత్రకు ఆనందం పెంచే లక్ష్మణుడు అన్న దగ్గరే నిలుచున్నాడు — పనిని ఆదేశించి తాను దూరంగా వెళ్ళిపోలేదు, ఇది అతని వినయం. లక్ష్మణుని మాట విని కలవరపడిన మనస్సుతో, పల్లకిపైనే మనస్సు నిలిపి, తారుడు వెంటనే గుహలోకి ప్రవేశించాడు. మోయడానికి తగిన శూరులైన వానరులు మోస్తున్న ఆ పల్లకిని తీసుకొని అతడు మళ్ళీ త్వరగా తిరిగివచ్చాడు. లక్ష్మణుని ఈ మాట రాముని తాత్త్విక ఉపదేశానికి పూరకం — రాముడు తత్త్వాన్ని ఉపదేశిస్తాడు, లక్ష్మణుడు చేయవలసిన పనుల క్రమాన్ని విభజిస్తాడు. కట్టెలు, చందనాలు, మాలలు, వస్త్రాలు, నెయ్యి, నూనె, సుగంధాలు, పల్లకి, మోసేవారు — ఈ సామగ్రి కేవలం లెక్కపెట్టినట్లుగా చెప్పబడింది; దానితో తొందర సూచించబడుతుంది. ముగ్గురికీ వేర్వేరు పనులు — సుగ్రీవునికి ఆజ్ఞాపించడం, అంగదునికి సామగ్రి తేవడం, తారునికి పల్లకి తేవడం — దీనితో శోకంలో మునిగినవారి మనస్సు పనిలో నిమగ్నమవుతుంది, అదే శోకానికి మందు. ‘త్వదధీనమిదం పురమ్’ (ఈ నగరం నీ అధీనంలో ఉంది) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు రాజపదవిలో నిలుపబడుతున్నాడు; దానితో అతనికి కర్తవ్యబోధ కలుగుతుంది. ఇక్కడ సుగ్రీవునికి వాడిన ‘గతచేతసమ్’ (చైతన్యం కోల్పోయినవాడు) అనే విశేషణం మర్మస్పర్శి — విజయం తరువాత కూడా అతడు శోకంతో స్పృహ కోల్పోయినట్లున్నాడు; అందుకే లక్ష్మణుని వినయపూర్వకమైన మాట అవసరమైంది. ‘అనంతరమ్’ (వెంటనే) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — పనిని ఆలస్యం లేకుండా చేయాలనే రాముని మాటకే ఇది అనువాదం. తారునికి వాడిన ‘శిబికాసక్తమానసః’ (పల్లకిపైనే మనస్సు లగ్నమైనవాడు) అనే విశేషణంతో, అతడు మిగిలినదంతా మరచిపోయి పల్లకిని మాత్రమే తలచుకుంటూ వెళ్ళాడని తెలుస్తుంది; శోకార్తుల మనస్సు ఒకేచోట బంధింపబడుతుందనేది కవి సూక్ష్మదృష్టి. ‘ఉద్వహనోచితైః శూరైః’ (మోయడానికి తగిన శూరులతో) అనే మోసేవారి రెండు విశేషణాలతో పల్లకి బరువూ వాలి దేహం యొక్క పెద్దతనమూ సూచించబడుతున్నాయి.
ఆ పల్లకి దివ్యమైనది, శ్రేష్ఠమైన ఆసనం కలది, రథంలా ఉన్నది; శిల్పులు చెక్కిన పక్షుల బొమ్మలతో చిత్రితమై, చెట్ల బొమ్మలతో అలంకరించబడి ఉంది. చిత్రించిన కాల్బలపు బొమ్మలతో నిండి, అన్ని వైపులా చక్కగా అమర్చబడి, జాలీ కిటికీలు కలిగి అది సిద్ధుల విమానంలా ప్రకాశించింది. చక్కగా కూర్చబడినది, విశాలమైనది, బాగా తయారైనది, శిల్పులు నిర్మించినది, కొయ్యతో చేసిన చిన్నచిన్న కొండల ఆకృతులు కలది, అందమైన పనితనంతో మెరుగుపెట్టబడినది. శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలతో హారాలతో, రంగురంగుల మాలలతో శోభిస్తూ, గుహల వంటి లోతైన భాగాలతో కప్పబడి, ఎర్రచందనంతో అలంకరించబడి ఉంది. పూలరాశులతో పూర్తిగా కప్పబడి, ఉదయసూర్యుని వర్ణంతో మెరిసే పద్మమాలలతో చుట్టబడి ఉంది. ఈ విస్తృతమైన వర్ణన ఒక వానరరాజు ఉత్తరక్రియల గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది; మరణించినా వాలి రాజులాగానే తీసుకువెళ్ళబడుతున్నాడు. ఇటువంటి పల్లకిని చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘త్వరగా వాలిని తీసుకువెళ్ళండి, ప్రేతకార్యం జరిపించండి.’ రాముడు స్వయంగా సంస్కారం చేయడు, కాని దాని త్వరను నిర్దేశిస్తాడు; దీనితో వైరం ముగిసిందని సూచించబడుతుంది. ముద్రిత ప్రతిలో ఈ వర్ణనకు ఆరు శ్లోకాలు ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ వర్ణన మొత్తం లేదు, కాబట్టి ఇవి వల్గేట్ పరంపరలోని విస్తరణ. శిల్పకర్మను విస్తృతంగా చిత్రించడం కవి అలంకారప్రియత్వాన్ని చూపిస్తుంది — పక్షులు, చెట్లు, చిత్రించిన కాల్బలం, జాలీ కిటికీలు, కొయ్య కొండలు, హారాలు, మాలలు, ఎర్రచందనం, పద్మమాలలు — ఇలా క్రమంగా చూపు సాగిపోతుంది. ‘సిద్ధుల విమానంలా’ అనే ఉపమానం మరణించినవాని ఊర్ధ్వగతిని సూచిస్తుంది. ‘ఈదృశీమ్’ (ఇటువంటి) అనే ఒక్క పదంతో కవి ఆరు శ్లోకాల వర్ణనను ముగిస్తాడు. రాముని మాటలోని ‘క్షిప్రమ్’ (త్వరగా) అనే పదం మళ్ళీ త్వరను గుర్తుచేస్తుంది, ఎందుకంటే కాలం దాటితే సంస్కారం నిష్ఫలమని అతడే ముందు చెప్పాడు.
తరువాత సుగ్రీవుడు అంగదునితో కలిసి బిగ్గరగా ఏడుస్తూ వాలిని ఎత్తి అప్పుడు పల్లకిపై ఉంచాడు. ప్రాణం పోయిన వాలిని పల్లకిపై ఉంచి రకరకాల అలంకారాలతో, మాలలతో, వస్త్రాలతో అతనిని అలంకరించాడు. ఇక్కడ ‘విక్రోశన్’ (బిగ్గరగా ఏడుస్తూ) అనే పదంతో సుగ్రీవుని శోకం వెల్లడవుతుంది — విజేత అయినా అతడు సోదరుని తలచుకొని ఏడుస్తున్నాడు. తరువాత వానరులకు ప్రభువైన రాజు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాపించాడు — ‘ఆర్యునికి (నా అన్నగారికి) ఉత్తరక్రియలు విధిప్రకారం జరపండి’ అని; ‘ఆర్యస్య’ అనే సంబోధనతో అన్నగారి పట్ల గౌరవం కాపాడబడింది. రకరకాల రత్నాలను ఎన్నో దానం చేస్తూ వానరులు ముందు నడవాలి, ఆ తరువాత పల్లకి — ఇదీ ఏర్పాటు. ‘భూమిపై రాజుల ప్రత్యేక వైభవాలు ఎలా కనిపిస్తాయో అలాగే వానరులు తమ ప్రభువుకు సత్కారం చేయాలి’ అని కూడా చెప్పబడింది — వానరరాజు సంస్కారం మానవ రాజుల అంత్యక్రియలతో సమానంగా ఉండాలని అభిప్రాయం. ‘ఉద్యమ్య’ (ఎత్తి) అనే పదంతో, సుగ్రీవుడు సేవకులచేత కాక తానే స్వయంగా అన్నగారి శవాన్ని ఎత్తాడని తెలుస్తుంది — ఇదే అతని పశ్చాత్తాపానికి సాక్ష్యం. అలంకారాలతో మాలలతో వస్త్రాలతో అలంకరించడం అంత్యక్రియల విధి, ఇది మనుషులలోనూ ప్రసిద్ధమే. రత్నాలను దానం చేయడం కూడా రాజోచితమైన సంస్కారంలో భాగం; దానితో దారిలో ఉన్న యాచకులు సంతోషపెట్టబడతారు. ‘క్రియతామ్’ (చేయబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో సుగ్రీవుడు స్వయంగా కర్త కాడు, రాజుగా ఆజ్ఞాపించేవాడు మాత్రమే అనే స్థితి సూచించబడుతుంది. ‘అనుకూలతః’ అనే పదానికి ‘శాస్త్రానుసారంగా’ అని అర్థం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘శాస్త్రానికి అనుకూలమైన విధిలో’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది.
అటువంటి ఉత్తరక్రియనే వాలికి వారు త్వరగా జరిపారు. తారుడు మొదలైనవారు అప్పుడు అంగదుని కౌగిలించుకొని వెంటనే రోదిస్తూ బయలుదేరారు; బంధువును కోల్పోయిన వానరులందరూ ఏడుస్తూనే సాగిపోయారు. తరువాత అతని ఆజ్ఞకు లోబడిన వానరస్త్రీలందరూ ఏకాగ్రచిత్తలై ‘వీరా, వీరా’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ బిగ్గరగా రోదించారు, తమ ప్రియుని పదేపదే పిలిచారు. తార మొదలైన, భర్తను కోల్పోయిన వానరస్త్రీలందరూ దీనస్వరంతో రోదిస్తూ భర్తను అనుసరించారు. అడవి లోపల ఆ వానరస్త్రీల ఏడుపు శబ్దంతో అడవులూ కొండలూ అన్ని వైపులా ప్రతిధ్వనిస్తూ తామే రోదిస్తున్నట్లు అనిపించాయి — ఇక్కడ ప్రతిధ్వనియే కవికి ఉపమానం. నీటితో చుట్టబడిన, ఏకాంతమైన ఒక కొండనది ఇసుకతిన్నెకు వారు చేరుకున్నారు. యాత్రను వర్ణించడంలో కవి క్రమంగా మూడు సమూహాలను లెక్కిస్తాడు — మొదట తారుడు మొదలైన మంత్రులు, తరువాత వానరులందరూ, తరువాత వానరస్త్రీలు. ‘వీరా, వీరా’ అనే రెండుసార్ల పిలుపు శోకానికి సహజమైన రూపం. అడవులూ కొండలూ రోదించడం అనేది ప్రతిధ్వని అలంకారం, ఇది మహాకావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైనది; దానితో శోకం ఎంత వ్యాపించిందో సూచించబడుతుంది. శ్మశానభూమి ఏకాంతంగా, నీటితో చుట్టబడి ఉండాలనేది శాస్త్రవిహితం. ‘హతబాంధవాః’ (బంధువును కోల్పోయినవారు) అనే విశేషణం వానరులకూ వానరస్త్రీలకూ రెండు చోట్లా వాడబడింది; దానితో అందరి శోకమూ సమానమని సూచించబడుతుంది. ‘ప్రణిహితాః’ అనే పదంతో వానరస్త్రీల భక్తి, ‘వశానుగాః’ అనే పదంతో వారి ఆజ్ఞానువర్తిత్వం చెప్పబడుతున్నాయి.
అక్కడ అడవిలో తిరిగే ఎంతో మంది వానరులు చితిని పేర్చారు. తరువాత వానరోత్తములు భుజాల మీదినుండి పల్లకిని దించి, శోకంలో మునిగినవారై అందరూ ఒక పక్కకు తొలగి నిలుచున్నారు. అప్పుడు తార పల్లకిలో పడుకొని ఉన్న భర్తను చూసి, అతని తలను తన ఒడిలో పెట్టుకొని, ఎంతో దుఃఖంతో విలపించింది — ‘హా వానర మహారాజా! హా నాథా! హా నా పట్ల వాత్సల్యం గలవాడా! హా మహాపూజ్యుడా! హా మహాబాహూ! హా నా ప్రియుడా! నన్ను చూడు. శోకంతో పీడింపబడుతున్న ఈ జనాన్ని నువ్వు ఎందుకు చూడవు? ఓ మానదా (గౌరవం ఇచ్చేవాడా), ప్రాణం పోయినా నీ ముఖం ఇక్కడ సంతోషంగా ఉన్నట్లుంది, అస్తమించే సూర్యుని వర్ణంతో, బతికున్నవాని ముఖంలా కనిపిస్తోంది.’ ఇక్కడ ‘జనమ్’ (ఈ జనాన్ని) అనే పదంతో తార తనను తాను ప్రథమపురుషంలో నిర్దేశించుకుంటోంది — భర్త ఎదుట తన దైన్యాన్ని చూపడానికి ఇదొక రీతి. మరణించినా ముఖంలో ప్రసన్నత ఉండడం వీరుని లక్షణమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘ఏకాంతమ్ ఆశ్రిత్య తస్థుః’ (ఒక పక్కకు తొలగి నిలుచున్నారు) అనే మాటతో కవి శవం దగ్గర భార్యకు ఏకాంతాన్నీ అవకాశాన్నీ కల్పిస్తున్నాడు; దానితో తార విలాపం సహజంగా ఉంటుంది. తలను ఒడిలో పెట్టుకోవడం ప్రేమకు చివరి గుర్తు. ‘హా’ అనే నిపాతం ఆరుసార్లు ఆవృత్తం కావడం విలాపపు వేగాన్ని సూచిస్తుంది. చితి స్థలం నీటి దగ్గర, ఏకాంతంగా ఉండాలని శాస్త్రవిహితం; ‘వనచారిణః సుబహవః’ (అడవిలో తిరిగే ఎంతో మంది) అనే మాట వానరుల సంఖ్యాబాహుళ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘సుదుఃఖితా’ (ఎంతో దుఃఖించినది) అనే ఒక్క విశేషణంతో కవి తార అంతరంగాన్నంతా చెప్పేస్తున్నాడు.
తార మళ్ళీ అంది — ‘ఓ వానరా, రాముని రూపంలో ఉన్న ఈ కాలమే నిన్ను లాగుకొనిపోతోంది; అతని ఒక్క బాణంతోనే రణంలో మేమందరం విధవలమయ్యాము.’ దీనితో ఆమె రాముని నిందించడం లేదు, పైగా రాముని మాటనే — కాలమే కర్త అనే మాటనే — ప్రతిధ్వనిస్తోంది. ‘ఓ రాజేంద్రా, ఈ నీ వానరస్త్రీలు గెంతలేనివారై కాళ్ళతోనే నడిచి ఇంత దూరమైన దారి వచ్చారు; నీకు తెలియడం లేదా? చంద్రుని వంటి ముఖాలు గల ఈ భార్యలు నీకు ప్రియమైనవారు; ఇప్పుడు ఓ వానరేశ్వరా, సుగ్రీవుని కూడా నువ్వు ఎందుకు చూడవు? ఓ రాజా, తారుడు మొదలైన ఈ నీ మంత్రులూ, ఈ పురజనులూ నిన్ను చుట్టుముట్టి విషాదిస్తున్నారు. ఓ శత్రుదమనా, ఈ మంత్రులను మునుపటిలా పంపివెయ్యి; తరువాత మనమందరం మదనోత్సాహంతో అడవులలో విహరిద్దాం.’ ఈ చివరి మాట శోకోన్మాదం నుండి పుట్టినది — చనిపోయిన భర్తను బతికున్నవానిలా సంబోధిస్తూ ఆమె మునుపటిలాగా విహారాన్ని కోరుతోంది; ఇది కరుణరసపు పరాకాష్ఠ. తార విలాపంలో మూడు భాగాలు — కాలనింద, సహచరుల దుర్దశ, మంత్రుల పురజనుల వేదన. చివరికి ఆమె మతిమరపు పొందినట్లై మునుపటిలా వనక్రీడను కోరుతుంది; ఈ ఉన్మాదం వంటి అవస్థ శోకపు చివరి మెట్టు. ‘సుగ్రీవుని కూడా నువ్వు ఎందుకు చూడవు’ అనే మాటతో వైరం శాంతించిందని సూచించబడుతుంది — మరణంతో సోదర విరోధం ముగిసింది. ఈ శ్లోకాలలో సంబోధనలు ఎక్కువ — రాజేంద్రా, వానరేశ్వరా, రాజా, శత్రుదమనా, వానరా; ప్రతి సంబోధనతో ఆమె భర్తను బతికున్నవానిగానే భావిస్తోంది. ‘పాదైర్వికృష్టమధ్వానమ్’ (కాళ్ళతో ఈడ్చుకుంటూ నడిచిన దారి) అనే మాటతో వానరస్త్రీల కష్టం చిత్రించబడింది — వానరులు గెంతగలవారు, వీరు మాత్రం కాలినడకన వచ్చినవారు.
ఇలా భర్తృశోకంలో మునిగి విలపిస్తున్న తారను శోకంతో కృశించిన వానరస్త్రీలు అప్పుడు లేవనెత్తారు. తరువాత శోకంతో ఇంద్రియాలు ముంచివేయబడిన అంగదుడు ఏడుస్తూ సుగ్రీవునితో కలిసి తండ్రిని చితిపై ఉంచాడు. తరువాత విధిప్రకారం నిప్పు అంటించి, దీర్ఘమైన దారికి బయలుదేరిన తండ్రికి వ్యాకులమైన ఇంద్రియాలతో అపసవ్యంగా ప్రదక్షిణ చేశాడు — మరణించినవానికి కుడివైపు ప్రదక్షిణ కాదు, అపసవ్యమే విధి అని శాస్త్రం. వాలికి విధిప్రకారం సంస్కారం చేసి వానరశ్రేష్ఠులు ఉదకక్రియ చేయడానికి శుభమైన జలం గల మంగళకరమైన నది దగ్గరికి వచ్చారు. అక్కడ వారందరూ కలిసి అంగదుని ముందు నిలిపి, సుగ్రీవునితో తారతో కలిసి వాలికి జలం విడిచారు — జలాంజలిలో కొడుకే ముందుండాలనే మర్యాద కాపాడబడింది. దీనుడైన సుగ్రీవునితో పాటు తానూ దీనుడై, సమానశోకుడైన మహాబలుడు కాకుత్స్థుడు ప్రేతకార్యాలన్నీ జరిపించాడు. తరువాత అగ్రశ్రేణి పౌరుషం గలవాడూ, ప్రసిద్ధుడూ, ఇక్ష్వాకు శ్రేష్ఠుని బాణంతో హతుడైనవాడూ, మండే అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన ఆ వాలికి అగ్నిసంస్కారం చేసి, వానరుడైన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణ సహితుడైన రాముని దగ్గరికి వచ్చాడు. ఇక్కడ అంగదుని కర్తృత్వం స్పష్టంగా ఉంది — అతడే తండ్రిని చితిపై ఉంచుతాడు, అతడే నిప్పు అంటిస్తాడు, అతడే అపసవ్య ప్రదక్షిణ చేస్తాడు, జలాంజలిలో అతడే ముందు నిలుపబడతాడు; ఇవి కొడుకుకే ఉన్న అధికారాలని శాస్త్రం. సుగ్రీవుడు సహాయకుడు మాత్రమే. రాముడు స్వయంగా చేయడు, కాని ‘కారయామాస’ (జరిపించాడు) అనే ప్రేరణార్థక క్రియతో అతని అధిష్ఠాతృత్వం సూచించబడుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ సమాప్తికి గాంభీర్యం చేకూరుతుంది. ‘దీర్ఘమధ్వానం ప్రస్థితమ్’ (దీర్ఘమైన దారికి బయలుదేరినవాడు) అనేది తండ్రి పరలోకయాత్రకు రూపకం; దానితో మరణం ఒక యాత్ర అనే దృష్టి స్థాపించబడుతుంది. ‘శుభజలాం శివామ్’ (శుభమైన జలం గల, మంగళకరమైన) అనే నది రెండు విశేషణాలు ఉదకకర్మ పవిత్రతను సూచిస్తాయి. ‘సిషిచుః’ (జలం విడిచారు) అనే బహువచనంతో అందరూ కలిసి ఇచ్చిన జలాంజలి చెప్పబడింది. చివరికి ‘ఉపేయివాన్’ (దగ్గరికి వచ్చాడు) అనే పరోక్షభూతకాల క్రియతో వాక్యాన్ని ముగించి, సుగ్రీవుడు రాముని దగ్గరికి రావడంతో కవి తరువాతి సర్గకు వంతెన కడుతున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥