॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 24వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సుగ్రీవుని పశ్చాత్తాపం, తన వధ కోసం తార ప్రార్థన

సుగ్రీవుని శోకం, రాజ్యంపై వైరాగ్యం, ఆత్మనింద, అగ్నిప్రవేశ సంకల్పం, తార రాముని సమీపించడం, తనను చంపమని ప్రార్థన, రాముని సాంత్వనం

ఎదిరింపరాని వేగంతో శోకమహాసముద్రంలో మునిగిన తారను చూస్తూ, వాలి తమ్ముడూ వేగశాలీ అయిన సుగ్రీవుడు సోదరుని అసమానమైన వధతో తపించిపోయాడు. ‘తేపే’ (తపించాడు) అనే క్రియాపదంతో విజయానందం కాదు, తాపమే అతనికి ఫలమని సూచించబడింది. కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో చూస్తూ అతడు క్షణంలో విరక్తమనస్కుడయ్యాడు — విజయక్షణమే వైరాగ్యక్షణమైంది. మనస్వి అయిన అతడు సేవకులతో చుట్టుముట్టబడి, తీవ్రంగా బాధపడుతూ మెల్లగా రాముని సమీపానికి వెళ్ళాడు; ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదంతో నడక మందగమనమూ మనస్సు భారమూ వ్యక్తమవుతున్నాయి. విల్లు చేతబట్టిన, ఉదాత్తుడైన, విషసర్పాలవంటి బాణాలు గల, యశస్వి అయిన, శుభలక్షణాలతో గుర్తించబడిన అవయవాలు గల, నిలిచి ఉన్న రాఘవుని సమీపించి అతడు అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, నీవు ప్రతిజ్ఞ చేసినట్లే చేశావు, ఈ కార్యపు ఫలం కూడా కనబడుతోంది. కాని, రాజకుమారా, జీవితం నాశనమైన నాకు భోగాలపై మనస్సు మళ్ళిపోయింది.’ ‘హతజీవితేన’ (జీవితం నాశనమైనవాడు) అనే పదంతో తన జీవితమే నిందనీయమైందని భావం — రాజ్యం లభించింది, జీవితం మాత్రం నశించింది. రాముని వర్ణనలో కవి ఐదు విశేషణాలను కూర్చాడు; వాటిలో ‘గృహీతచాపమ్’ (విల్లు చేతబట్టినవాడు) అనేదే మొదటిది — సుగ్రీవుని కోసం ఎత్తిన విల్లే ఇప్పుడు అతని శోకానికి కారణమని వ్యంగ్యం. సర్గ ఆరంభంలో కవి శోకానికి రెండు మూర్తులను స్థాపిస్తున్నాడు — నేలపై తార, రాముని దారిలో సుగ్రీవుడు; ఇద్దరి విలాపమే ఈ సర్గ వస్తువు.

‘ఈ పట్టపురాణి తీవ్రంగా ఏడుస్తుండగా, నగరం దుఃఖంతో తపించి గట్టిగా రోదిస్తుండగా, రాజు చంపబడగా, అంగదుని ప్రాణం సంశయంలో ఉండగా — రామా, రాజ్యంలో నా మనస్సు రమించడం లేదు’ అని అతడు నాలుగు కారణాలతో వైరాగ్యాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘క్రోధంతో, అసహనంతో, అతిగా అవమానించబడినందువల్ల సోదరుని వధకు నేను ఇంతకుముందు అంగీకరించాను; ఇప్పుడు మాత్రం ఈ వానరయూథపతి చంపబడగా, ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠా, తీవ్రంగా పరితపిస్తున్నాను.’ మూడు కారణాలనూ తానే లెక్కిస్తూ అతడు దోషాన్ని దైవంపై మోపడం లేదు — ఇదే ఈ ఆత్మపరీక్ష ప్రామాణికత. ‘ఆ పర్వతశ్రేష్ఠమైన ఋష్యమూకంలో నా పద్ధతిలో ఎలాగో ఒకలా చిరకాలం నివసించడమే ఈనాడు నాకు శ్రేయస్కరమని భావిస్తున్నాను — ఇతనిని చంపి స్వర్గం లభించడం కూడా కాదు.’ సోదరవధ మూల్యంతో స్వర్గరాజ్యం కూడా గ్రహించదగినది కాదని. ‘“నిన్ను చంపాలనుకోవడం లేదు, వెళ్ళు” అని మహాత్ముడూ బుద్ధిమంతుడూ అయిన అతడు నాతో అన్న మాట అతనికే తగినది; నా ఈ మాటా కార్యమూ మాత్రం నాకు తగినవి’ — శత్రువు ఔదార్యమూ తన క్షుద్రత్వమూ ఒకేచోట నిలపబడ్డాయి. ‘రాజ్యసుఖాన్నీ సోదరవధ వల్ల కలిగే దుఃఖాన్నీ తులనచేస్తే, మహాగుణుడైన సోదరుని వధను ఏ సోదరుడు ఇష్టపడతాడు?’ కామాన్ని ముందుంచుకున్న మనిషి కూడా ఇలా చేయడని చెప్పి అతడు తనను కామపరుని కంటే కూడా అధమునిగా లెక్కించుకుంటున్నాడు. ఈ సర్గ రాజ్యాభిషేకానికి ముందే రాజు వైరాగ్యాన్ని చూపుతూ రామాయణపు నీతిపక్షాన్ని పోషిస్తుంది.

‘నా వధ అతని మనస్సులో లేదు — తన మాహాత్మ్యాన్ని అతిక్రమించకూడదని అతడు దానిని కోరలేదు; నా బుద్ధి దౌర్జన్యం వల్ల మాత్రం ప్రాణహరణమనే అతిక్రమణ జరిగింది.’ మహాత్ముని సంయమం, క్షుద్రుని అతిక్రమం — మళ్ళీ తులన. ‘చెట్టుకొమ్మతో దెబ్బతిని నేను కొంతసేపు మూలుగుతూ ఉండగా, అప్పుడు అతడు నన్ను ఊరడించి “మళ్ళీ ఇలా చేయకు” అని అన్నాడు.’ మొదటి యుద్ధపు స్మృతే అతని క్షమాశీలతకు ప్రమాణం. ‘ఇతనిచేత సోదరత్వమూ, ఆర్యభావమూ, ధర్మమూ రక్షించబడ్డాయి; నాచేత మాత్రం క్రోధమూ, కామమూ, కపిత్వమూ (వానరచాపల్యమూ) ప్రదర్శించబడ్డాయి’ — ‘కపిత్వమ్’ అనే పదంతో అతడు తన జాతి చాపల్యాన్నే తన దోషంగా చెబుతున్నాడు. ‘మిత్రమా, ఊహించరాని, విడువదగిన, కోరరాని, చూడరాని పాపాన్ని నేను సోదరవధ వల్ల పొందాను — త్వష్ట కుమారుని వధ వల్ల ఇంద్రుడు పొందినట్లు.’ నాలుగు విశేషణాలతో పాపపు అస్పృశ్యత చెప్పబడింది. ‘ఇంద్రుని పాపాన్ని భూమీ, జలమూ, వృక్షాలూ, స్త్రీలూ ఇష్టంగా పంచుకున్నారు; ఈ శాఖామృగపు పాపాన్ని మాత్రం ఎవరు సహిస్తారు, ఎవరు స్వీకరించాలనుకుంటారు?’ — దేవుని పాపం పంచబడింది, వానరుని పాపాన్ని మాత్రం స్వీకరించేవారు ఎవరూ లేరని దైన్యం. ఇంద్రునితో తులనలో రెండు అంశాలు — పాపపు సమానత్వం, విముక్తిలోని అసమానత్వం; దానితోనే సుగ్రీవుని నిరాశ దృఢపడుతుంది. ‘వయస్య’ (మిత్రమా) అనే సంబోధనతో అతడు రాముని రాజుగా కాక మిత్రునిగానే సంబోధిస్తున్నాడు — అగ్నిప్రవేశానికి అనుమతి కోరడానికి ఇది భూమిక.

‘రాఘవా, అధర్మయుక్తమైన, కులనాశనంతో కూడిన ఇలాంటి కార్యం చేసిన నేను ప్రజల ఈ గౌరవానికి అర్హుడను కాను, యౌవరాజ్యానికి కాను, ఇక రాజ్యానికి ఎలా?’ అధికారాన్ని నిరాకరించడమే ఈ పశ్చాత్తాపపు పరిణతి. ‘లోకంలో నిందించబడిన, క్షుద్రమైన, లోకానికి అపకారం చేసే పాపానికి కర్తను నేను; వర్షపు నీటి వేగం పల్లం వైపు ప్రవహించినట్లు ఈ మహాశోకం నన్ను అన్నివైపుల నుండి ముంచెత్తుతోంది.’ శోకం స్వభావంచేతనే నీచునివైపు పోతుందనేది ఉపమానపు మర్మం. ‘సోదరహత్యే వెనుకభాగమూ తోకా, సంతాపమే తొండమూ కళ్ళూ తలా దంతాలూ — అలాంటి పాపమయమైన, మదించిన ఏనుగు పెరిగి పెరిగి నదీతీరాన్ని కొట్టినట్లు నన్ను కొడుతోంది.’ పాపానికి ఏనుగు రూపకం అత్యంత విస్తృతమైనది — పాపపు ప్రతి అవయవమూ పశ్చాత్తాపపు అంగంగా కల్పించబడింది, దానితో లోపలి తాపం బాహ్యరూపంతో మూర్తీభవించింది. నదీతీర ఉపమానంతో ఎడతెగని క్షయం సూచించబడింది — ఏనుగు మళ్ళీ మళ్ళీ కొడుతుంది, తీరం క్రమంగా కూలిపోతుంది. ‘నరశ్రేష్ఠా, ఈ పాపం సహించరానిది — అగ్నిలో తపించే బంగారం నుండి రంగుమారిన మాలిన్యం విడిపోయినట్లు, నా హృదయంలో ఉన్న సద్వర్తనం నన్ను విడిచిపోతోంది.’ ‘రాఘవా, నా కారణంగానే మహాబలులైన వానరయూథపతుల ఈ సమూహమూ, ఈ అంగదుడూ శోకతాపంతో సగం ప్రాణాలతో ఉన్నట్లు భావిస్తున్నాను. మంచి బంధువు సులభంగా వశమవుతాడు, కుమారుడు సులభంగా లభిస్తాడు, కాని అంగదునితో సమానమైన కుమారుడు ఎక్కడ దొరుకుతాడు? సోదరుని సాన్నిధ్యం లభించే దేశం కూడా ఎక్కడా లేదు.’ ‘ఈనాడు వీరశ్రేష్ఠుడైన అంగదుడు జీవించడు; అతనిని పాలించడానికి తల్లి జీవించవచ్చు, కాని కుమారుడు లేకుండా పరితాపంతో దీనురాలైన ఆమె జీవించదనేది నా నిశ్చయం. కాబట్టి సోదరునితో కుమారునితో సఖ్యాన్ని కోరుకుంటూ నేను అతిదీప్తమైన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను; నీ ఆజ్ఞలో ఉన్న ఈ వానరవీరులు సీతను వెదకుతారు. రాజకుమారా, నేను గతించినా నీ ఈ కార్యమంతా సిద్ధిస్తుంది. కులాన్ని నాశనం చేసిన, జీవించడానికి అర్హుడు కాని, అపరాధినైన నాకు, రామా, అనుమతి ఇవ్వు.’ ఈ దీర్ఘభాగంలో సుగ్రీవుని మాటలు క్రమంగా మూడు మెట్లలో సాగుతాయి — మొదట అధికార నిరాకరణ, తరువాత రెండు రూపకాలతో (నీటివేగం, పాపమయమైన ఏనుగు) పాపవర్ణన, చివరకు మరణానికి అనుమతి యాచన. అంగదుని, అతని తల్లి మరణాన్ని తానే ఊహించుకుంటూ అతడు తన జీవితంలో ఏ ప్రయోజనమూ చూడడం లేదు. కాని రామకార్యాన్ని మాత్రం మరువడు — ‘ఈ వానరవీరులు సీతను వెదకుతారు’ అంటూ అతడు మరణంలో కూడా కృతజ్ఞతను కాపాడుతున్నాడు. ఇదే ఈ పాత్ర ఉద్ధరణ — ఇంతకుముందు భోగపరుడైనవాడు ఇప్పుడు కర్తవ్యాన్ని స్మరిస్తున్నాడు.

ఇలా ఆర్తుడైన వాలి తమ్ముని మాటలు విని రఘువీరుడూ శత్రువీరసంహారకుడూ అయిన రాముని కళ్ళలో నీళ్ళు తిరిగాయి, ముహూర్తకాలం విమనస్కుడయ్యాడు — శత్రుసంహారకుని కళ్ళలో కన్నీళ్ళు రాముని కారుణ్యానికి చిహ్నం. అదే క్షణంలో భూమివంటి ఓర్పు గల, లోకరక్షకుడైన రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ ఆతురతతో, ఆపదలో మునిగి ఏడుస్తున్న ఆ తారను చూశాడు. అందమైన కళ్ళు గల, కపిసింహుడు నాథుడుగా గల, భర్తను కౌగిలించుకొని పడుకొని ఉన్న, దీనత్వం లేని సత్త్వం గల ఆ కపిరాజపత్నిని ప్రధానమంత్రులు లేవనెత్తారు. ‘అదీనసత్త్వామ్’ (దీనత్వం లేని సత్త్వం గలది) అనే పదంతో శోకంలో కూడా ఆమె సత్త్వం తగ్గలేదని సూచించబడింది. గిలగిలలాడుతూ, పట్టుకోబడి, భర్త సమీపం నుండి తీసుకుపోబడుతున్న ఆమె బాణమూ విల్లూ చేతబట్టి తన తేజస్సుతో సూర్యునిలా జ్వలిస్తున్న రాముని చూసింది. రాజలక్షణాలతో చక్కగా కూడిన, అందమైన కళ్ళు గల, పురుషశ్రేష్ఠుడైన, ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడని అతనిని చూసి, జింకపిల్ల కళ్ళు గల ఆమె ‘ఇతడే ఆ కాకుత్స్థుడు’ అని గుర్తించింది — లక్షణాలతోనే పరిచయం, పరిచయవాక్యంతో కాదు. అప్పుడు ఆర్తురాలై, ఆపదలో పడి, మిక్కిలి కలవరపడుతున్న పూజ్యురాలైన తార అతివేగంగా ఇంద్రునితో సమానుడైన, ఎదిరింపరాని, మహానుభావుడైన అతని సమీపానికి వెళ్ళింది. ఈ భాగంలో కవి దృష్టిని సుగ్రీవుని నుండి తార వైపు మళ్ళిస్తున్నాడు; రాముని మౌనమే సంధి. సుగ్రీవుని యాచన బదులు లేకుండానే నిలిచి ఉంది, తార యాచన వస్తోంది — ఇద్దరికీ ఒకే సాంత్వనవాక్యంతో సమాధానం ఇవ్వబడుతుంది. ‘క్షితిక్షమావాన్’ (భూమివంటి ఓర్పు గలవాడు), ‘భువనస్య గోప్తా’ (లోకరక్షకుడు) అనే రెండు విశేషణాలతో రాముని క్షమా రక్షణా సూచించబడ్డాయి — యాచించేవారిని వినగల యోగ్యతే అక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. ‘అదృష్టపూర్వమ్’ (ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడనివాడు) అనే పదంతో తార రాముని మొదటిసారిగానే చూస్తోందని స్పష్టం; అయినా లక్షణాలతోనే ఆమె అతనిని గుర్తిస్తోంది — ఇది రాముని ప్రభావపు వర్ణన.

శోకంతో శరీరమంతా కలవరపడిన, మనస్విని అయిన తార విశుద్ధ సత్త్వం గల, రణంలో ఉత్కర్షతో లక్ష్యాన్ని సాధించిన అతనిని సమీపించి మాట్లాడింది. మొదట ఆమె స్తుతిస్తోంది — ‘నీవు అప్రమేయుడవు, ఎదిరింపరానివాడవు, జితేంద్రియుడవు, ఉత్తమధర్మం గలవాడవు, తరగని కీర్తి గలవాడవు, విచక్షణుడవు, భూమివంటి ఓర్పు గలవాడవు, రక్తంలా ఎర్రని కళ్ళు గలవాడవు. నీవు విల్లూ బాణమూ చేతబట్టినవాడవు, మహాబలుడవు, దృఢమైన శరీరం గలవాడవు; మానవదేహపు వైభవాన్ని విడిచి దివ్యదేహపు వైభవంతో కూడినవాడవు.’ ఈ స్తుతులతో ఆమె రెండు విషయాలను సాధిస్తోంది — రాముని ధర్మనిష్ఠ, అతని అమోఘబాణత్వం; రెండూ తరువాతి యాచనకు ఆధారం. ‘క్షతజోపమాక్షః’ (రక్తంలా ఎర్రని కళ్ళు గలవాడు) అనే పదంతో అతని వీరరసం కూడా సూచించబడింది. తరువాత ప్రార్థన — ‘ఏ బాణంతో నా ప్రియుడు చంపబడ్డాడో, అదే బాణంతో నన్ను చంపు; చంపబడిన నేను అతని సమీపానికి వెళతాను; నేను లేకుండా వాలి రమించడు. తామరరేకులవంటి నిర్మలనేత్రుడా, స్వర్గంలో కూడా కలిసి చూసి నన్ను చూడకపోతే, రకరకాల ఎర్రని శిరోభూషణాలు గల, విచిత్రమైన వేషాలు గల అప్సరసలను అతడు సేవించడు. స్వర్గంలో కూడా నేను లేకుండా అతడు శోకాన్నీ వైవర్ణ్యాన్నీ పొందుతాడు, పర్వతరాజపు రమ్యమైన చరియలో విదేహకన్య లేని నీలా.’ ఉపమానం మర్మస్పర్శి — రాముని సొంత విరహదుఃఖమే సాక్షిగా చేయబడింది. సీతావియోగంతో దుఃఖిస్తున్న రాముడే పతివియోగపు వేదనను ఎరుగునని చెప్పి ఆమె అతని కరుణనే ప్రమాణంగా చూపుతోంది; యాచనకు ఈ యుక్తి అన్నిటికంటే మర్మస్పర్శి. ‘భార్యను కోల్పోయిన యువకుడైన పురుషుడు ఏ దుఃఖం పొందుతాడో అది నీకే తెలుసు; ఆ తత్త్వాన్ని ఎరిగి నన్ను చంపు, దానివల్ల వాలి నన్ను చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగే దుఃఖాన్ని అనుభవించడు.’ తరువాత శాస్త్రయుక్తి — ‘మహాత్ముడవైన నీవు “నాకు స్త్రీహత్యాదోషం కలుగుతుంది” అని భావిస్తే, “ఈమె అతని ఆత్మే” అని భావించి నన్ను చంపు; ఇలా స్త్రీవధ కాదు, రాజకుమారా. శాస్త్రప్రయోగం వల్లనూ వివిధ వేదాల వల్లనూ భార్యలు పురుషునికి అనన్యరూపులు (అతని నుండి వేరు కానివారు); జ్ఞానవంతుల లోకంలో భార్యాదానం కంటే గొప్ప దానం కనబడదు. నీవు కూడా ధర్మాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని నన్ను నా ఆ ప్రియునికి సమర్పిస్తే, ఈ దానంతో నన్ను చంపినా అధర్మసంబంధం పొందవు.’ ఇక్కడ ఆమె స్మృతిశాస్త్రాన్నే ఉదహరిస్తోంది — భార్య భర్త అర్ధశరీరం, కాబట్టి ఆమె వధ భర్త అవయవచ్ఛేదమే, వేరే స్త్రీహత్య కాదు; దానధర్మంలో భార్యాదానమే శ్రేష్ఠం, కాబట్టి నన్ను అతనికి సమర్పించి నీవు ధర్మాన్నే ఆచరిస్తావు. ఇలా ఆమె రాముని ధర్మనిష్ఠనే తన యాచనకు సాధనంగా చేస్తోంది. చివరకు ఆరు పాదాల శ్లోకంతో ఆమె ముగిస్తోంది — ‘ఆర్తురాలినై, అనాథనై, తీసుకుపోబడుతున్న ఈ స్థితిలో ఉన్న నన్ను చంపకూడదని భావించకు; మదపుటేనుగు విలాసంగా నడిచే, బుద్ధిమంతుడైన, వానరశ్రేష్ఠుడైన, శ్రేష్ఠమైన ఉత్తమ బంగారు మాల ధరించిన అతడు లేకుండా నేను చిరకాలం జీవించలేను, నరేంద్రా.’

ఇలా చెప్పబడిన మహాత్ముడైన ప్రభువు తారను ఊరడించి హితమైన మాటలు చెప్పాడు — ‘వీరపత్నీ, బుద్ధిని పెడదారి పట్టించకు; ఈ లోకమంతా విధాతచేతనే నిర్ణయించబడింది.’ ‘వీరభార్యే’ (వీరపత్నీ) అనే సంబోధనతోనే అతడు ఆమె కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — వీరుని భార్య ఇలా విలపించకూడదు. ‘సుఖదుఃఖాల సంయోగమంతా విధాత చేసినదేనని లోకం చెప్పింది; మూడు లోకాలూ అతనికి వశమై ఉన్నాయి, విధించిన విధానాన్ని అతిక్రమించవు.’ సుఖదుఃఖాలకు విధే మూలమని చెప్పి అతడు శోకపు విషయాన్నే మార్చివేస్తున్నాడు — ఏ వ్యక్తీ దోషి కాదు, విధానమే కారణం. ‘ఆ పరమప్రీతిని నీవు అలాగే పొందుతావు, నీ కుమారుడు యౌవరాజ్యాన్ని పొందుతాడు; విధాత అలాగే విధించాడు; శూరపత్నులు ఇలా విలపించరు.’ భవిష్యత్తుకు ఆశ్వాసనమూ వర్తమానపు కర్తవ్యమూ — రెండూ ఒకే మాటలో. రాముడు ఆమె యుక్తిని ఖండించడం లేదు, తన కార్యాన్ని సమర్థించుకోవడమూ లేదు; కేవలం విధానపు సార్వభౌమత్వాన్ని చూపి శోకపు విషయాన్నే తొలగిస్తున్నాడు. కుమారునికి యౌవరాజ్యం వాగ్దానం చేసి ఆమె భవిష్యత్ చింతను కూడా శమింపజేస్తున్నాడు. ప్రభావశాలీ, శత్రుతాపనుడూ, మహాత్ముడూ అయిన అతనిచేత ఊరడించబడిన, చక్కని వేషరూపాలు గల ఆ వీరపత్ని తార ధ్వనిస్తున్న ముఖంతో ఆగిపోయింది — రోదనధ్వని శాంతించింది, విలాపం ముగిసింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి