సర్గ
తార విలాపం
తార కరుణవిలాపం, వీరశయ్య వర్ణన, వైధవ్యపు శోకం, నీలుడు బాణాన్ని పెకలించడం, అంగదుడు తండ్రికి నమస్కరించడం, రాజ్యలక్ష్మి స్థైర్యం
కపిరాజు ముఖాన్ని ఆఘ్రాణిస్తూ లోకవిఖ్యాతురాలైన తార మరణించిన భర్తతో ఇలా అన్నది — మృతుని ముఖాన్ని ఆఘ్రాణించడం విరహిణికి చివరి స్పర్శ. ‘నా మాట వినకుండా నీవు రాళ్ళతో నిండిన, అతిదుఃఖకరమైన, ఎగుడుదిగుడైన నేలమీద పడుకున్నావు’ అని మొదటనే ఆమె తన సలహాకు జరిగిన అవమానాన్ని గుర్తుచేస్తోంది — ఆమె ఇంతకుముందు యుద్ధాన్ని నిషేధించింది, దానిని లెక్కచేయలేదు. తరువాత ఆమె భూమితో పోటీ పడుతోంది — ‘వానరేంద్రా, నాకంటే కూడా ఈ భూమి నీకు ప్రియమైనది తప్పక; ఎందుకంటే దానిని కౌగిలించుకొని పడుకున్నావు, నాతో మాట్లాడడం లేదు.’ ప్రేమవిలాపపు రీతి ఇది — నిర్జీవమైన భూమినే సవతిగా కల్పిస్తుంది. ‘అయ్యో, ఈ విధి సుగ్రీవునికి వశమైంది; ఇప్పుడు సుగ్రీవుడే పరాక్రమవంతుడు’ అని ఆమె దైవపు పక్షపాతానికి శోకిస్తోంది. ‘వీరా, సాహసప్రియా’ అనే సంబోధనలో భర్త స్వభావమే అతని నాశనానికి కారణమని సూచించబడింది. భల్లూక వానర ముఖ్యులు బలవంతుడవైన నిన్ను సేవిస్తున్నారు — ఈనాటికీ వారు నీ సమీపంలోనే నిలిచి ఉన్నారనేది కరుణాజనకం. ‘బలినమ్’ (బలవంతుడు) అనే పదం మృతునికి కూడా ప్రయోగించబడింది — భక్తుల దృష్టిలో స్వామి బలం క్షీణించదు. ఈ ఆరంభంలో కవి విలాపానికి మూడు అంగాలను స్థాపిస్తున్నాడు — నేలపై పడుకోవడం, బదులు చెప్పకపోవడం, పరివారం ఉండడం; వీటితోనే తరువాతి విలాపమంతా పోషించబడుతుంది. ‘లోకశ్రుతా’ (లోకవిఖ్యాతురాలు) అనే విశేషణంతో తార ప్రజ్ఞ ప్రసిద్ధమైనదని గుర్తుచేయబడుతోంది — మంత్రిణిగా ఉన్నది ఈనాడు విలపిస్తోంది.
‘వారి బాధాకరమైన విలాపాన్నీ, శోకిస్తున్న అంగదుని రోదనాన్నీ, నా ఈ మాటనూ విని కూడా నీవు ఎందుకు మేల్కొనడం లేదు?’ — మరణాన్ని నిద్రగా భ్రమించి గ్రహించాలనుకునే మనస్సు చిత్రం ఇది. ‘ఇదే ఆ శూరశయనం, యుద్ధంలో చంపబడి ఈనాడు నీవు పడుకున్నది; ఇక్కడే ఇంతకుముందు నీచేత చంపబడిన శత్రువులు పడుకోబెట్టబడ్డారు’ — ఇంతకుముందు శత్రువులదైన శయ్య ఈనాడు స్వామిది అయిందని విపర్యయం. ‘విశుద్ధ సత్త్వం గలవాడా, విశుద్ధ వంశం గలవాడా, యుద్ధప్రియుడా, నా ప్రియుడా’ అనే నాలుగు సంబోధనలతో ఆమె అతని సత్త్వాన్నీ, కులాన్నీ, శౌర్యాన్నీ, స్నేహాన్నీ స్మరిస్తోంది. ‘గౌరవమిచ్చేవాడా, అనాథనైన నన్ను ఒంటరిగా విడిచి నీవు వెళ్ళిపోయావు’ — అనాథత్వమే ఈ విలాపానికి ముఖ్యవిషయం. తరువాత ఆమె లోకనీతిని నిందిస్తోంది — ‘వివేకవంతుడు శూరునికి కన్యను ఇవ్వకూడదు; చూడు, శూరుని భార్యనైన నేను వెంటనే విధవను చేయబడ్డాను.’ ‘నా గౌరవం భంగమైంది, శాశ్వతమైన ఆశ్రయం భగ్నమైంది; అగాధమైన, విశాలమైన శోకసాగరంలో నేను మునిగిపోయాను’ అని ఆమె తన దశను వర్ణిస్తోంది. ‘శాశ్వతీ గతిః’ (శాశ్వతమైన ఆశ్రయం) అంటే భార్యగా పొందిన స్థిరమైన ఆశ్రయం; అది భగ్నమైందనేదే వైధవ్యపు నిజస్వరూపం. సముద్ర ఉపమానంలో ‘అగాధే’ (అగాధమైన), ‘విపులే’ (విశాలమైన) అనే రెండు విశేషణాలు — లోతూ విస్తారమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి, బయటపడే ఆశ కూడా నిరాకరించబడింది.
‘చంపబడిన భర్తను చూసి కూడా ఈనాడు నా హృదయం వంద ముక్కలు కాలేదంటే, ఇది తప్పక రాతితో చేసినదే’ — జీవించి ఉండడమే అపరాధమని భావం. ‘మిత్రుడు, భర్త, స్వభావంచేత నాకు ప్రియుడు, దెబ్బలు కొట్టడంలో పరాక్రమవంతుడైన శూరుడు — అతడు పంచత్వం పొందాడు’ అని నాలుగు పదాలతో ఆమె అతనితో ఉన్న నాలుగు విధాల సంబంధాన్ని లెక్కిస్తోంది. తరువాత లోకవ్యవహారాన్ని ఉదహరిస్తోంది — ‘భర్త లేని స్త్రీ, కుమారులు ఉన్నా, ధనధాన్యాలతో సమృద్ధిగా ఉన్నా, ప్రజలచేత విధవ అనే పిలువబడుతుంది’ — భర్త లేకపోతే సంపదంతా నిరర్థకం అని. తరువాత శయ్య చిత్రం మళ్ళీ — ‘వీరా, ఇంతకుముందు నీ ఎర్రని పట్టు పరుపు గల నీ సొంత శయ్యపై పడుకున్నట్లు, ఇప్పుడు నీ శరీరం నుండి కారిన రక్తపు మడుగులో పడుకున్నావు.’ ఆరుద్రపురుగు రంగు గల పరుపు ఉపమానంతో రక్తపు మడుగు సూచించబడింది — సుఖశయ్య స్మృతే ఇప్పుడు శోకాన్ని పెంచుతోంది. ‘నీ శరీరం అంతటా దుమ్ముతో రక్తంతో కప్పబడి ఉంది; కాబట్టి చేతులతో కౌగిలించుకోవడానికి కూడా నేను సాధ్యపడడం లేదు, వానరశ్రేష్ఠా’ — చివరి కౌగిలింత కూడా నిషిద్ధమైందనేది కరుణ యొక్క పరాకాష్ఠ. ఈ భాగంలో శయ్యకు సంబంధించిన రెండు చిత్రాలు పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉన్నాయి — ఇంతకుముందు ఎర్రని పరుపుతో కూడిన సుఖశయ్య, ఇప్పుడు రక్తపు మడుగు; దీనితోనే సుఖం నుండి దుఃఖం వైపు పరివర్తన మూర్తీభవిస్తుంది.
‘ఈ అతిదారుణమైన వైరంలో సుగ్రీవుడు ఈనాడు కృతకృత్యుడయ్యాడు, రాముడు విడిచిన ఒక్క బాణంతోనే అతని భయం తొలగిపోయింది’ — ఒక్క బాణంతో వైరం ముగిసిందనే విస్మయమూ శోకమూ. ‘నీ హృదయంలో గుచ్చుకున్న బాణం నీ శరీరాన్ని తాకకుండా నన్ను అడ్డుకుంటుండగా, నీవు పంచత్వం పొందిన తరువాత నేను కేవలం చూస్తూ నిలబడి ఉన్నాను’ — బాణమే కౌగిలింతకు అడ్డంకి. తరువాత కవి క్రియను ప్రవేశపెడుతున్నాడు — నీలుడు అతని శరీరంలో ఉన్న బాణాన్ని పెకలించాడు, కొండగుహలో దాగిన మండే విషసర్పాన్ని బయటకు లాగినట్లు. బయటకు లాగబడుతున్న ఆ బాణపు కాంతి అస్తగిరి శిఖరంపై కిరణాలు అడ్డగించబడిన సూర్యుని నుండి వెలువడినట్లు ప్రకాశించింది — సూర్యాస్తమయ ఉపమానంతో రాజు అస్తమయం కూడా సూచించబడింది. అప్పుడు అతని గాయాల నుండి అన్నివైపులా రక్తధారలు ప్రవహించాయి, పర్వతం నుండి ఎర్రని గైరికధాతువుతో కలిసిన ధారలలా. గైరిక ఉపమానంతో రక్తపు రంగు, ధారలు పడడంతో దాని ఎడతెగనితనం సూచించబడ్డాయి; పర్వత ఉపమానం వాలి శరీరపు విశాలతను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. రణధూళితో కప్పబడిన భర్తను తుడుస్తూ ఆమె అస్త్రంతో కొట్టబడిన ఆ శూరుని కన్నీళ్ళతో తడిపింది — కన్నీరే చివరి స్నానోదకం. శరీరమంతా రక్తంతో తడిసి చంపబడిన భర్తను చూసి ఆ స్త్రీ పింగళనేత్రుడైన కుమారుడు అంగదునితో అన్నది. ఈ భాగంలో విలాపం క్షణకాలం ఆగి క్రియకు అవకాశం ఇస్తుంది — నీలుని కార్యం, రక్తపు ప్రవాహం, తార తుడవడం; తరువాత మళ్ళీ మాటలోకి సాగుతుంది. శోకవర్ణనలో ఇలా క్రియాపదాలు రావడం కావ్యగతిని కాపాడుతుంది, విలాపం ఏకరసంగా ఉండదు.
‘కుమారా, తండ్రి యొక్క చివరి, అతిదారుణమైన స్థితిని చూడు; ఎడతెగకుండా సాగిన వైరానికి పాపకర్మతో అంతం వచ్చింది’ — దీర్ఘకాలపు వైరం పాపంతోనే ముగిసిందని. ‘పశ్చిమామ్’ (చివరి) అనే పదంతో అంతిమ స్థితి సూచించబడింది; కుమారుడు దానిని చూడాలనే తల్లి పట్టుదల శోకం కంటే ఎక్కువగా కర్తవ్యబోధ నుండి పుట్టినది. ‘బాలసూర్యునిలా ప్రకాశించే శరీరం గల, యమసదనానికి ప్రయాణిస్తున్న, గౌరవమిచ్చే రాజువైన నీ తండ్రికి నమస్కరించు’ — మరణించిన తండ్రికి కూడా నమస్కరించడం పుత్రధర్మమని ఆమె నేర్పుతోంది. ఇలా చెప్పబడిన అంగదుడు లేచి బలిసిన గుండ్రని భుజాలతో తండ్రి పాదాలను పట్టుకున్నాడు, ‘నేను అంగదుడను’ అని చెబుతూ. పేరు ఉచ్చరించడం అవసరం, ఎందుకంటే తండ్రి చూడడం లేదు — ఇక్కడ మర్మస్పర్శిత్వం ఉంది. బాలుడు ఇంతకుముందు కూడా తండ్రి పాదాలపై పడేవాడు; ఈనాడు కూడా అలాగే చేస్తున్నాడు, కాని బదులు రావడం లేదు. తరువాత ఆమె మళ్ళీ భర్తను అడుగుతోంది — ‘ఇంతకుముందు నమస్కరిస్తున్న అంగదునితో “కుమారా, దీర్ఘాయుష్మంతుడవు కా” అని నీవు అనేవాడివి కదా, అలా ఈనాడు ఎందుకు మాట్లాడడం లేదు?’ ఆశీర్వాదపు మౌనమే మరణానికి ప్రమాణం. ‘సింహం అప్పుడే కూల్చిన ఆబోతును దూడతో కూడిన ఆవు ఆశ్రయించినట్లు, కుమారునితో కలిసి నేను స్పృహ కోల్పోయిన నిన్ను ఆశ్రయించి ఉన్నాను’ — ఆరు పాదాల ఈ ఉపమానం తల్లీ కొడుకూ ఇద్దరూ అనాథలని చూపుతుంది. ఆబోతు ఉపమానంలో వృషభం మందకు రక్షకుడు, సింహం ఎదిరింపరాని బలం; కాబట్టి కేవలం శోకమే కాదు, రాబోయే భయానికి కూడా సూచన ఉంది.
‘రాముని ఆయుధమనే జలంతో కూడిన సంగ్రామయజ్ఞాన్ని చేసి, ఆ అవభృథంలో నీవు స్నానం చేశావు — కాని భార్యనైన నేను లేకుండా ఎలా?’ యజ్ఞం చివర అవభృథస్నానం భార్యతో కలిసే చేయాలని శాస్త్రం; యుద్ధం యజ్ఞం, రామశస్త్రం జలం, మరణం అవభృథం అని రూపకం. ‘యుద్ధంలో సంతుష్టుడైన దేవరాజు నీకు ఇచ్చిన ప్రియమైన బంగారు మాలను ఇప్పుడు నీ మెడలో ఎందుకు చూడడం లేదు?’ — ఇంద్రుడు ఇచ్చిన మాల లేకపోవడం కూడా ఆమె దృష్టిని దాటిపోలేదు. ‘గౌరవమిచ్చేవాడా, ప్రాణం పోయినా రాజ్యలక్ష్మి నిన్ను విడిచిపెట్టడం లేదు, చుట్టూ తిరిగే సూర్యుని కాంతి పర్వతరాజును విడువనట్లు’ — మరణించిన రాజులో కూడా తేజస్సు మిగిలి ఉందని. చివరకు దీర్ఘవృత్తంతో ఆమె ముగిస్తోంది — ‘నా ఈ హితవచనాన్ని నీవు పాటించలేదు, నిన్ను వారించడంలో నేను సమర్థురాలిని కాలేకపోయాను; యుద్ధంలో చంపబడిన నీతో పాటు కుమారునితో కూడిన నేను కూడా చంపబడ్డాను; లక్ష్మి నీతో పాటు నన్ను కూడా విడిచిపోతోంది.’ ఆరంభంలో ‘నా మాట వినకుండా’ అని చెప్పినదే చివరలో మళ్ళీ వస్తోంది — ఇలా సర్గ వృత్తాకారంగా ముగుస్తుంది. మంత్రిణి మాటను లెక్కచేయకపోవడమే ఈ దుఃఖమంతటికీ మూలమని తార నిశ్చయం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥