॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 22వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

వాలి సాంత్వనవచనాలు, ప్రాణత్యాగం

వాలి సుగ్రీవుని క్షమాపణ కోరడం, అంగదుని అప్పగించడం, తార అభిప్రాయానికి ప్రశంస, బంగారు మాల ఇవ్వడం, అంగదునికి ఉపదేశం, వాలి మరణం, వానరుల విలాపం, గోలభవధ స్మరణ, తార నేలపై పడడం

ప్రాణాలు మందగించిన వాలి మెల్లగా ఊపిరి పీలుస్తూ అన్నివైపులా చూస్తూ, మొదట ఎదుట నిలిచిన తమ్ముడు సుగ్రీవునే చూశాడు — మరణించబోయేవాని మొదటి చూపు సోదరునిపైనే పడిందనేది స్నేహానికి సూచన. విజయం పొందిన ఆ వానరేశ్వరుని స్పష్టమైన స్వరంతో స్నేహంగా సంబోధించి అతడు అంటున్నాడు — ‘సుగ్రీవా, పాపం వల్ల కలిగిన దోషంతో నన్ను చూడకు; రాబోయేదానివల్ల కలిగిన బుద్ధిమోహం నన్ను బలవంతంగా లాగుకుపోయింది.’ ‘భవిష్యేణ’ (రాబోయేదానివల్ల) అనే పదంతో దైవబలం చెప్పబడింది, తన అపరాధాన్ని దాచడం కాదు. ‘నాయనా, మన ఇద్దరికీ ఒకేసారి సుఖం విధించబడిందని నేను అనుకోను; అన్నదమ్ముల మధ్య ఉండవలసిన సౌహార్దం ఇలా వేరుగా అయిపోయింది’ అంటూ అతడు విధి వైపరీత్యానికి శోకిస్తున్నాడు. తరువాత అతడు స్పష్టంగా త్యాగాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘ఈరోజే నీవు ఈ వనవాసుల రాజ్యాన్ని స్వీకరించు, ఈరోజే నేను వైవస్వతుని (యముని) నివాసానికి వెళుతున్నానని తెలుసుకో. జీవితాన్నీ, రాజ్యాన్నీ, విస్తారమైన సంపదనూ, నిందలేని కీర్తినీ — ఇదంతా నేను వెంటనే విడిచిపెడుతున్నాను.’ మరణసమయంలో వైరం నివృత్తి, త్యాగపు పరిపూర్ణత — ఇదీ ఈ మాటల సారం. మొదట అతడు దోషాన్ని తొలగిస్తున్నాడు, తరువాత విధిని నిందిస్తున్నాడు, చివరకు తానే రాజ్యాన్ని ఇస్తున్నాడు — మూడు అడుగులలో వైరం పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. ‘సస్నేహమ్’ (స్నేహంగా) అనే పదంతో మరణాసన్నుని మాటలో క్రోధపు లేశమైనా మిగలలేదని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘వ్యక్తయా వాచా’ (స్పష్టమైన స్వరంతో) అనేది కూడా — బాణం గుచ్చుకున్నా అతడు స్పష్టంగా మాట్లాడగలుగుతున్నాడు, కాబట్టి అతని మాట సావధానమైనది, ప్రలాపం కాదు.

‘ఈ నా స్థితిలో నేను చెప్పే మాట కష్టమైనదైనా నీవు చేయాలి’ అనే ప్రస్తావనతో అతడు అభ్యర్థన మొదలుపెడుతున్నాడు. ‘సుఖాలకు అర్హుడైన, సుఖాలలో పెరిగిన, బాలుడైనా అమాయకుడు కాని, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో నేలపై పడి ఉన్న అంగదుని చూడు. నా ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన ఈ కుమారుని నీ సొంత కుమారునిగా భావించి, నేను లేకపోయినా అతనికి ఏ లోటూ రాకుండా అన్నివిధాలా పాలించు.’ ‘అహీనార్థమ్’ (ఏ లోటూ లేకుండా) అనే పదంతో అతనికి దేనికీ కొరత రాకూడదని యాచన. ‘నేను అతనికి ఎలా దాతనూ రక్షకుడనూ భయాలలో అభయమిచ్చేవాడనూ అయి ఉన్నానో, అలాగే నీవు కూడా ఉండు, వానరేశ్వరా.’ ‘సుఖార్హమ్’ (సుఖాలకు అర్హుడు), ‘సుఖసంవృద్ధమ్’ (సుఖాలలో పెరిగినవాడు) అనే పదాలతో బాలుని లాలనపరంపర సూచించబడింది — ఎన్నడూ దుఃఖం చూడనివాడు ఈనాడు నేలపై పడి ఉన్నాడు. తారాపుత్రుని గుణాలను కూడా అతడు వర్ణిస్తున్నాడు — ‘ఇతడు నీతో సమాన పరాక్రమం గలవాడు, రాక్షసవధలో నీ ముందు నిలుస్తాడు; బలవంతుడైన ఇతడు రణంలో పరాక్రమించి తగిన కార్యాలు చేస్తాడు.’ కుమారుని ఉపయోగాన్ని చూపుతూ అతడు అతనిని భారంగా కాక సహాయకునిగా స్థాపిస్తున్నాడు — ఇది యాచకుని నేర్పు. తరువాత తార గొప్పతనాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ‘సుషేణుని కుమార్తె అయిన ఈమె సూక్ష్మమైన విషయాలను నిర్ణయించడంలో, ఉత్పాతసూచక నిమిత్తాలలో నిష్ణాతురాలు; ఈమె ఏది మంచిదని చెబుతుందో దానిని సంశయం లేకుండా చేయాలి, ఎందుకంటే తార అభిప్రాయం ఏ కొంచెమూ తప్పు కాదు.’ స్త్రీ మంత్రిత్వాన్ని ఇంత స్పష్టంగా అంగీకరించిన ఈ స్థలం రామాయణంలో అరుదైనది; ముందు సుగ్రీవుడు ఆమె మాటలతోనే ఎన్నోసార్లు రక్షించబడతాడు. చివరకు అతడు రాజనీతిని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ‘రాఘవుని కార్యాన్ని శంక లేకుండా చేయాలి; చేయకపోతే అధర్మం కలుగుతుంది, అవమానించబడిన అతడు నిన్ను కూడా చంపవచ్చు.’ ఇక్కడ వాలి రెండు హేతువులను చూపుతున్నాడు — ధర్మహాని, ఆత్మనాశనం; ప్రతిజ్ఞాపాలనం కేవలం కృతజ్ఞత కోసమే కాదు, స్వరక్షణ కోసం కూడా. ఇలా వాలి ఉపదేశం మూడు విషయాలుగా విభజింపబడింది — కుమారునిపై స్నేహం, భార్యపై విశ్వాసం, మిత్రునిపై కృతజ్ఞత. ఇంతకుముందు రాముని అన్యాయంగా వధించినవానిగా భావించినవాడే ఇప్పుడు అతని కార్యాన్ని నిశ్శంకగా చేయాలని ఆదేశిస్తున్నాడు — బుద్ధి యొక్క ఈ పరిణతి ఈ సర్గ విశేషం. ‘మయా హీనమ్’ (నేను లేకపోయినా) అనే పదంలో తండ్రి విరహవేదన, ‘సర్వతః పరిపాలయ’ (అన్నివిధాలా పాలించు) అనే దానిలో యాచకుని దైన్యం ప్రకటితమయ్యాయి.

ఇంద్రుడు ఇచ్చిన, వాలి మెడలో ఎప్పుడూ శోభించే మాలనే అతడు ఇప్పుడు ఇస్తున్నాడు. ‘సుగ్రీవా, ఈ దివ్యమైన బంగారు మాలను ధరించు; ఇందులో ఉదారమైన శ్రీ నివసిస్తోంది, నేను చనిపోతే అది దీనిని విడిచిపోవచ్చు’ అంటూ వాలి తన మెడలోని మాలను అందిస్తున్నాడు. మాలలో శ్రీ నివసిస్తుందనే విశ్వాసమూ, చనిపోయినవాని శరీరం నుండి అది తొలగిపోతుందనే భయమూ ఇక్కడ సూచించబడ్డాయి. సోదరసౌహార్దంతో ఇలా చెప్పబడిన సుగ్రీవుడు విజయం వల్ల కలిగిన హర్షాన్ని విడిచి మళ్ళీ దీనుడయ్యాడు — గ్రహణం పట్టిన చంద్రునిలా. ఉపమానం మర్మస్పర్శి — రాజ్యం పొందిన అతడు పూర్ణచంద్రునిలా ఉండి క్షణంలో నిష్ప్రభుడయ్యాడు; గ్రహణం స్వయంకృతం కాదు, బాహ్యమైనది — అలాగే సుగ్రీవుని దైన్యం కూడా సోదరవధ వల్ల కలిగినది. వాలి మాటలతో శాంతించిన అతడు జాగరూకుడై, యుక్తమైనది చేస్తూ, అనుమతి పొంది ఆ బంగారు మాలను స్వీకరించాడు. ‘అభ్యనుజ్ఞాతః’ (అనుమతి పొంది) అనే పదంతో అది బలవంతంగా తీసుకోబడలేదు, సోదరుడు ఇచ్చినదని స్పష్టం. ఆ మాలను ఇచ్చి, నిలిచి ఉన్న కుమారుని చూసి, మరణానికి సిద్ధమైన వాలి స్నేహంతో అంగదునితో అన్నాడు. ‘సంసిద్ధః’ (సిద్ధమైనవాడు) అనే పదంతో మరణం వైపు సన్నద్ధతా నిశ్చయమూ సూచించబడ్డాయి — ఇప్పుడు కుమారునికి ఉపదేశం తప్ప అతనికి మిగిలినదేదీ లేదు.

‘దేశకాలాలను అనుసరించు’ అని మొదటనే వాలి కుమారునికి ఉపదేశిస్తున్నాడు — ఎక్కడ, ఎప్పుడు, ఎలా ప్రవర్తించాలో తెలుసుకోవడమే నీతికి మూలం. ప్రియాప్రియాలను సహిస్తూ, సమయానికి తగినట్లు సుఖదుఃఖాలను భరిస్తూ, సుగ్రీవునికి లోబడి ఉండు అని. ‘నేను నిన్ను ఎప్పుడూ లాలించినట్లు, అలా ప్రవర్తిస్తే సుగ్రీవుడు నిన్ను అంతగా గౌరవించడు’ — తండ్రి లాలనను పినతండ్రి నుండి ఆశించకూడదని స్పష్టమైన మాట. ‘శత్రుసంహారకా, ఇతని శత్రువులు వెళ్ళిన దారిన వెళ్ళకు, శత్రువులతో కలవకు; ప్రభువు ప్రయోజనాన్ని కోరేవాడవై, ఇంద్రియనిగ్రహంతో సుగ్రీవునికి లోబడి ఉండు.’ చివరకు సూక్ష్మమైన నీతి — ‘అతిప్రేమ చూపకూడదు, ప్రేమ లేకుండా ఉండకూడదు; రెండూ మహాదోషాలే, కాబట్టి మధ్యమార్గాన్ని చూడు’ — మధ్యస్థితిని చూడమని. ఇలా చెప్పి, బాణంతో తీవ్రంగా పీడితుడై, కళ్ళు తేలవేసి, భయంకరమైన దంతాలు బయటపడగా అతని ప్రాణాలు వెళ్ళిపోయాయి. వీరుని చివరి మాట నీతివాక్యమే — ఇదే ఈ మరణపు గౌరవం. అంగదునికి ఇచ్చిన ఉపదేశం రాజనీతి సంక్షేపం — దేశకాలజ్ఞానం, సహనం, ఆజ్ఞానువర్తనం, శత్రుసంసర్గ వర్జనం, మధ్యమవృత్తి. కుమారుని భవిష్యత్తు పినతండ్రి చేతిలో ఉందని తెలిసిన అతడు కుమారునికి వినయాన్నే నేర్పుతున్నాడు, ప్రతీకారాన్ని కాదు. ‘అంతరదృక్’ (మధ్యమార్గాన్ని చూసేవాడు) అనే పదం ఈ ఉపదేశమంతటికీ సారం — మరీ దూరంగానూ కాదు, మరీ దగ్గరగానూ కాదు.

అప్పుడు యూథపతిని కోల్పోయిన వానరులు అక్కడ గట్టిగా రోదించారు; ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ విలపిస్తూ ఉన్నారు. ‘వానరేశ్వరుడు స్వర్గానికి వెళ్ళగా ఈనాడు కిష్కింధ శూన్యమైంది, ఉద్యానవనాలూ పర్వతాలూ అడవులూ శూన్యమయ్యాయి’ అని వారు శోకిస్తున్నారు — రాజు లేకపోతే దేశమే నిర్జనంగా కనిపిస్తుంది. నగరమూ వనమూ రెండూ శూన్యమయ్యాయని చెప్పి వారు వాలి ఆధిపత్యపు విస్తృతిని సూచిస్తున్నారు. ‘వానరశార్దూలుడు చంపబడగా వానరులు నిష్ప్రభులయ్యారు; ఎవని మహావేగంతో అడవులూ వనాలూ పూలగుత్తులతో నిండిపోయేవో, ఆ పని ఈనాడు ఎవరు చేస్తారు?’ తరువాత వారు అతని పరాక్రమాన్ని స్మరిస్తున్నారు — మహాత్ముడూ మహాబాహువూ అయిన గోలభుడనే గంధర్వునితో అతడు పదిహేను సంవత్సరాలు మహాయుద్ధం చేశాడు, ఆ యుద్ధం రాత్రి గాని పగలు గాని ఆగలేదు. పదహారవ సంవత్సరంలో ఆ గోలభుడు కూల్చబడ్డాడు. ‘ఆ దుర్వినీతుని చంపి, కోరలతో భయంకరంగా ఉండి, మాకందరికీ అభయమిచ్చినవాడు — ఇతడు ఎలా కూల్చబడ్డాడు?’ అనే వారి ప్రశ్న విస్మయశోకాలతో కలిసినది. ఈ ఆరు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్ ప్రత్యేకతే. వాటిలో వానరుల శోకం మూడు విధాలుగా ప్రకటితమైంది — నగరపు శూన్యత, వనాల నిష్ప్రభత, స్వామి అతులపరాక్రమ స్మరణ. గోలభునితో పదిహేను సంవత్సరాలపాటు విరామం లేకుండా సాగిన యుద్ధం ఈ పరాక్రమానికి ప్రమాణం; అలాంటి గంధర్వుని జయించినవాడు ఒక్క బాణంతో పడిపోయాడనే విరోధమే వారి విస్మయానికి మూలం. ‘సర్వాభయంకరః’ (అందరికీ అభయమిచ్చేవాడు) అనే పదంతో రాజు ముఖ్యకర్తవ్యం — ప్రజలకు అభయదానం — సూచించబడింది.

వీరుడైన వానరాధిపుడు చంపబడగా అప్పుడు అక్కడి వానరులకు శాంతి లభించలేదు — సింహాలున్న మహావనంలో ఆబోతు చంపబడగా అడవిలో తిరిగే ఆవులకు శాంతి లభించనట్లు. ఉపమానంలో సింహం రాముడు, ఆబోతు వాలి, అడవిలో తిరిగే ఆవులు వానరులు — భయమూ అనాథత్వమూ రెండూ ఇక్కడ సూచించబడ్డాయి. అప్పుడు ఆపదల సముద్రంలో మునిగిన తార మరణించిన భర్త ముఖాన్ని చూసి వాలిని కౌగిలించుకొని నేలకు ఒరిగిపోయింది — నరికిన మహావృక్షాన్ని ఆశ్రయించిన తీగలా. తీగ ఉపమానంతో భర్త ఆశ్రయంతోనే ఆమె నిలిచి ఉందని సూచించబడింది; వృక్షం నరకబడితే తీగ తనంతట తానే పడిపోతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి