సర్గ
హనుమంతుడు తారను ఊరడించడం, తార నిరాకరణ
హనుమంతుని కర్మసిద్ధాంతోపదేశం, అంగదుని గురించిన చింతకు ప్రేరణ, అంత్యేష్టి రాజ్యాభిషేకాల సూచన, తార ప్రత్యుత్తరం, భర్తను అనుసరించాలనే నిశ్చయం
ఆకాశం నుండి రాలిన నక్షత్రంలా నేలపై పడి ఉన్న తారను చూసి వానరయూథపతి హనుమంతుడు మెల్లగా ఊరడించడం మొదలుపెట్టాడు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదంతో సాంత్వనపు మృదుత్వం సూచించబడింది — శోకార్తురాలైన స్త్రీకి హఠాత్తుగా బోధించకూడదు. అతడు మొదట కర్మసిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు — ప్రాణి గుణబుద్ధితో గాని దోషబుద్ధితో గాని ఏ కర్మ చేస్తాడో, దాని శుభాశుభ ఫలమంతా మరణానంతరం నిశ్చలంగా అతడే పొందుతాడు. కాబట్టి ఇతరుని మరణానికి శోకం నిష్ఫలం. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలతో శోకపు మూలాన్నే ఛేదిస్తాడు — ‘నీవే శోచనీయురాలివై ఉండి ఎవరిని శోచనీయుడని శోకిస్తున్నావు, నీవే దీనురాలివై ఉండి ఏ దీనుని మీద జాలిపడుతున్నావు’ అని. నీటిబుడగలాంటి ఈ దేహంలో ఉన్న ఏ జీవుడు ఏ జీవుని కోసం శోకించదగినవాడు — అనే ప్రశ్నతో శరీరపు క్షణభంగురత్వం ప్రకటితమైంది. వాలి ఒక్కడే వెళ్ళిపోలేదు, శోకించేది కూడా అలాంటిదే — అని తెలిసినప్పుడు శోకానికి ఆధారమే మిగలదు.
కుమారుడు జీవించి ఉండగా తల్లి కుమారునే చూసుకోవాలి — కాబట్టి జీవించి ఉన్న కుమారుని తల్లి అయిన ఆమె కుమారుడు అంగదుని చూసుకోవాలి, భవిష్యత్తులో అతనికి తగిన కార్యాలను ఆలోచించాలి అని హనుమంతుడు ఆమె దృష్టిని మరణించినవాని నుండి జీవించి ఉన్నవానివైపు మళ్ళిస్తున్నాడు. ‘ఆయత్యామ్’ (భవిష్యత్తులో) అనే పదంతో వర్తమాన శోకం నుండి భవిష్యత్ కర్తవ్యం వైపు మార్పు సూచించబడింది. ప్రాణుల రాకపోకలు అనియతమైనవి — జన్మమరణాలు ఎవరికీ నిర్ణీత సమయాన్ని పాటించవు — అని విదుషి అయిన ఆమెకు తెలుసు; కాబట్టి పండితుడు పరలోకహితమైన శుభకర్మనే చేయాలి, ఏడుపు మొదలైన లౌకిక శోకవిస్తారం కాదు. ఎవనిపై వేలాది, లక్షలాది, కోట్లాది వానరులు ఆశలు పెట్టుకున్నారో, అలాంటివాడు కూడా ఈనాడు విధి నిర్ణయించిన అంతాన్ని చేరుకున్నాడు — మహాశ్రయుడైనవాడే ఇలా వెళ్ళిపోతే విధి బలం అనతిక్రమణీయమని భావం. ఈ వాలి న్యాయంగా అర్థాన్ని దర్శించినవాడు, సామంలో దానంలో క్షమలో తత్పరుడు; కాబట్టి ధర్మంతో జయించిన లోకానికి అతడు వెళ్ళాడు. ఇలా తన కర్మచేత సద్గతి పొందిన భర్త గురించి శోకించడం నీకు తగదని అతడు ముగిస్తాడు. మరణించినవాని గతి శుభమైనదైతే శోకం అనుచితం అని హనుమంతుని యుక్తి.
ఈ వానరశార్దూలులందరూ, ఈ కుమారుడు అంగదుడూ, వానర భల్లూకాలకు అధిపతిత్వమనే ఈ రాజ్యమూ — ఇదంతా నీవే నాథురాలిగా నీకు లభించింది అని హనుమంతుడు నిందలేని తారను సంబోధిస్తున్నాడు. శోకంతో తపించిన అంగదునీ సుగ్రీవునీ ఇద్దరినీ మెల్లగా ప్రేరేపించాలి, హఠాత్తుగా కాదు; నీ సంరక్షణలో అంగదుడు భూమిని పాలించాలి అని అతడు ప్రార్థిస్తున్నాడు. సంతానానికి శాస్త్రంలో చెప్పబడిన ప్రయోజనం — తండ్రికి పరలోకసాధనం — ఏదో, ఇప్పుడు రాజు చేయవలసిన కార్యం ఏదో, అదంతా చేయాలి; ఇదే కాలనిర్ణయం, కాలం దాటిపోతే ఏ కార్యమూ సాధ్యం కాదు అని. చివరకు అతడు రెండు విషయాలు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — వానరరాజుకు అంత్యేష్టిసంస్కారం చేయాలి, అంగదుని అభిషేకించాలి అని. సింహాసనంపై కూర్చున్న కుమారుని చూస్తూ ఆమె శాంతిని పొందుతుంది. ‘శాంతిమేష్యసి’ (శాంతిని పొందుతావు) అనే మాటతో శోకానికి ప్రతికారం కార్యంలోనే ఉంది, విలాపంలో కాదు అని సూచించబడింది; శోకార్తుల చేతికి పని అప్పగిస్తే వారు తామే లేచి నిలబడతారని లోకనీతి.
భర్త ఆపదతో పీడితురాలైన ఆమె అతని మాటలు విని ఎదుట నిలిచిన హనుమంతునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది. అంగదుని వంటి వంద మంది కుమారులు ఒకవైపు, చంపబడినా ఈ వీరుని శరీరాన్ని కౌగిలించుకోవడం ఒకవైపు — ఆ రెంటి తులనలో కౌగిలించుకోవడమే మేలు అని ఆమె అంటోంది. వంద మంది కుమారులు కూడా భర్త స్థానాన్ని పూరించడానికి చాలరని ఇక్కడ భావం. వానరరాజ్యానికి గాని అంగదునికి గాని నేను అధికారిణిని కాను — అభిషేకం చేసేది వేరొకరు; అతని పినతండ్రి సుగ్రీవుడు అన్ని కార్యాలలో అతనికి అత్యంత సమీపుడు, కాబట్టి అతడే అధికారి. ‘హనుమా, అంగదుని విషయంలో ఈ ఆలోచన నేను చేపట్టకూడదు; వానరోత్తమా, కుమారునికి బంధువు తండ్రే, తల్లి కాదు’ అని ఆమె నీతివాక్యంతో రాజ్యచింతను నిరాకరిస్తోంది; మాతృత్వం కూడా తండ్రి స్థానాన్ని తీసుకోలేదని ఆమె అభిప్రాయం. చివరకు ఆమె తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తోంది — వానరరాజును అనుసరించడం కంటే మేలైనది నాకు పరలోకంలో గాని ఇహలోకంలో గాని ఏదీ లేదు; ఎదురుగా పోరాడుతూ చంపబడిన వీరుడు పడుకొని ఉన్న ఈ శయనమే నేను సేవించదగినది అని. హనుమంతుని నీతి అంతా ఒక్క ప్రేమవాక్యంతో నిరాకరించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥