సర్గ
తార విలాపం
తార కౌగిలింత, భర్తనుద్దేశించి విలాపం, సుగ్రీవునిపై ఉపాలంభం, అంగదుని గురించిన చింత, వానరస్త్రీల రోదనం, ప్రాయోపవేశ సంకల్పం
రాముని విల్లు నుండి విడువబడిన ప్రాణాంతకమైన బాణంతో నేలపై చంపబడిన అతనిని చూసి, చంద్రునిలాంటి ముఖం గల తార భర్తను సమీపించి కౌగిలించుకుంది. ‘తారాధిపాననా’ (తారాపతి అయిన చంద్రునిలాంటి ముఖం గలది) అనే విశేషణం ఆమె పేరుతో క్రీడిస్తోంది — ఎవరి ముఖం చంద్రునిలా ఉందో ఆమె పేరే తార. బాణంతో కొట్టబడిన, ఏనుగులాంటి వాలిని చూసి ఆ భామిని శోకంతో తపించిన మనస్సు గలదయింది. పర్వతరాజంలా ఉన్న ఆ వానరుడు వేళ్ళతో పెకలించిన చెట్టులా పడి ఉండడం చూసి ఆతురురాలైన ఆమె విలపించింది. ఏనుగు, పర్వతం అనే రెండు ఉపమానాలు — రెండూ బృహత్త్వాన్నీ నిశ్చలత్వాన్నీ సూచించేవి; వాటి పతనం మాత్రం దారుణమైనది. ‘తరుమ్ ఇవ ఉన్మూలమ్’ (వేళ్ళతో పెకలించిన చెట్టులా) అనే మూడవ ఉపమానం పదిహేడవ సర్గ మొదటి శ్లోకంలో చెప్పిన ‘నికృత్తః పాదపః ఇవ’ (నరికిన చెట్టులా) అనే దానికి ప్రతిధ్వని. ఈ మూడు శ్లోకాలలో మూడు క్రియలు క్రమంగా — చూడడం, కౌగిలించుకోవడం, విలపించడం; దానితో శోకపు స్వాభావిక క్రమం చూపబడింది. ‘అంతకరేణ శరేణ’ (ప్రాణాంతకమైన బాణంతో) అనే విశేషణంతో బాణమే మృత్యురూపమని కవి గుర్తుచేస్తున్నాడు; పందొమ్మిదవ సర్గలో వానరులు కూడా ‘రామరూపేణ అంతకః’ (రాముని రూపంలో యముడు) అని అన్నారు.
‘రణంలో భయంకర పరాక్రమం గలవాడా, వానరశ్రేష్ఠా, మహావీరా! ఎదుట నిలిచి ఉన్న నాతో ఈనాడు ఎందుకు మాట్లాడడం లేదు? లే, వానరశార్దూలా, ఉత్తమమైన పడకను ఆశ్రయించు; ఇలాంటి రాజశ్రేష్ఠులు నేలపై పడుకోరు. భూపతీ, భూమి నీకు నిజంగా ఎంతో ప్రియమైనది, అందుకే ప్రాణం పోయినా నీవు నన్ను విడిచి నీ అవయవాలతో దానినే సేవిస్తున్నావు. వీరా, ధర్మంగా ప్రవర్తించిన నీవు స్వర్గమార్గంలో కిష్కింధ వంటి రమ్యమైన నగరాన్ని నిర్మించుకున్నావని ఈనాడు స్పష్టమవుతోంది — లేకపోతే కిష్కింధను విడిచి ఇక్కడ ఎందుకు పడుకుంటావు? తేనె సువాసన గల అడవులలో నీతో కలిసి మనం చేసిన విహారాలకు నీవే ముగింపు పలికావు. మహాయూథపతులకే యూథపతి అయిన నీవు పంచత్వం పొందగా నేను ఆనందం లేనిదాననై, ఆశలు లేనిదాననై శోకసాగరంలో మునిగిపోయాను. నేలపై పడి ఉన్న నిన్ను చూసి కూడా శోకంతో తపించిన నా హృదయం వేయి ముక్కలుగా బద్దలు కావడం లేదంటే, అది నిజంగా చాలా గట్టిదే.’ విలాపం ఆరంభంలో ప్రేమకు సంబంధించిన స్మృతులు, మధ్యలో ఉపాలంభం, చివరలో ఆత్మనింద — ఇదీ క్రమం. ‘వసుధా తే కాంతా’ (భూమి నీకు ప్రియురాలు) అనే మాటలో సవతి భావం కల్పించబడింది, ఇది విరహిణికి స్వాభావికం. విలాపపు ఈ మొదటి భాగం ఏడు శ్లోకాలలో కూర్చబడింది; అందులో సంబోధనలు ఎన్నో — ‘ప్లవతాం వర’ (వానరశ్రేష్ఠా), ‘హరిశార్దూల’ (వానరశార్దూలా), ‘వసుధాధిప’ (భూపతీ), ‘వీర’ (వీరా) అని; ప్రతి సంబోధనా భర్తలోని వేరొక అంశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘ఉత్తిష్ఠ, శయనోత్తమం భజస్వ’ (లే, ఉత్తమమైన పడకను ఆశ్రయించు) అనే మాటలో విరహిణి భ్రమ కనిపిస్తుంది — ఆమె చనిపోయినవానిని బతికి ఉన్నవానిలా సంబోధిస్తోంది. ఏడవ శ్లోకంలో స్వర్గంలో కొత్త కిష్కింధ కల్పించబడింది, ఇది మర్మస్పర్శి — భర్త ఎక్కడ ఉంటే నగరం అక్కడే అని భావం.
‘వానరాధిపా, సుగ్రీవుని భార్యను నీవు అపహరించావు, అతనిని వెళ్ళగొట్టావు; దాని పర్యవసానమే నీకు ప్రాప్తించింది. నీ పరమ శ్రేయస్సును కోరిన హితైషిణినైన నేను హితమైన మాట చెప్పగా, మోహంతో నీవు దానినే నిందించావు, వానరేంద్రా. ఇతరులకు గౌరవమిచ్చే ఆర్యా, రూపయౌవనాలతో గర్వించే, నేర్పరులైన అప్సరసల చిత్తాలను నీవు తప్పక కలవరపరుస్తావు. నిస్సంశయంగా కాలమే నీ జీవితాన్ని అంతం చేసింది, దానివల్లనే అవశుడవైనా నీవు బలవంతంగా సుగ్రీవుని వశమయ్యావు.’ తరువాత ఆమె రాముని గురించి అంటుంది — ‘వేరొకనితో యుద్ధం చేస్తున్న వాలిని అనుచితంగా చంపి, మిక్కిలి నిందనీయమైన కార్యం చేసి కూడా కాకుత్స్థుడు పశ్చాత్తాపపడడం లేదు.’ పదమూడవ, పదిహేనవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — అవి వల్గేట్వే. పదమూడవ శ్లోకంలో అప్సరసల గురించిన పరిహాసంలాంటి మాట శోకం మధ్యలో విచిత్రంగా ఉంది, కాని అది వీరునికి స్వర్గప్రాప్తినే సూచిస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలో మాత్రం తార ఆక్షేపణ నేరుగా రామునిపై ఉంది, ఇది పదిహేడవ సర్గలో వాలి చేసిన ఆక్షేపణకు ప్రతిధ్వని. పదకొండవ శ్లోకంలో తార భర్త దోషాన్ని కూడా స్పష్టంగా చెబుతోంది — రుమాపహరణం, సుగ్రీవుని వెళ్ళగొట్టడం; కాబట్టి ఆమె విలాపం కేవలం శోకం కాదు, ధర్మవివేకంతో కూడినది. పన్నెండవ శ్లోకంలో పదిహేనవ సర్గలో తాను చేసిన ఉపదేశానికి జరిగిన అవమానాన్ని ఆమె గుర్తుచేసుకుంటోంది. పదిహేనవ శ్లోకంలో మాత్రం ఆమె రామునిపై ఆక్షేపిస్తోంది; ఈ ఆక్షేపణనే ఇరవై ఒకటవ సర్గలో హనుమంతుడు సమాధానపరుస్తాడు.
‘ఇంతకుముందు దుఃఖమన్నది ఎరుగని నేను ఇప్పుడు దీనురాలినై వైధవ్యాన్నీ శోకసంతాపాన్నీ అనాథలా అనుభవిస్తాను — ఎన్నడూ దుఃఖం అనుభవించనిది ఇప్పుడు దీనురాలైంది. లాలించబడిన, వీరుడైన, సుకుమారుడైన, సుఖాలకు అలవాటుపడిన అంగదుడు, అతని పినతండ్రి కోపంతో వివశుడై ఉండగా, ఏ దశలో జీవిస్తాడు?’ తరువాత ఆమె కుమారుని సంబోధించి అంటుంది — ‘కుమారా, ధర్మవత్సలుడైన నీ తండ్రిని బాగా చూసుకో; నాయనా, ఇకపై అతని దర్శనం నీకు దుర్లభమవుతుంది.’ మళ్ళీ భర్తతో — ‘నీవు కుమారుని ఊరడించు, నాకు సందేశం చెప్పు; ఇతని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి నీవు దూరప్రయాణానికి బయలుదేరుతున్నావు కదా.’ ‘ప్రవాసమ్’ (దూరప్రయాణం) అనే పదంతో మరణం దూరదేశానికి వెళ్ళడంలా చెప్పబడింది, ఇది సౌమ్యంగా ఉన్నా తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని సూచిస్తుంది. పినతండ్రి క్రోధమే అంగదునికి భయకారణమని ఆమె ఆశంక; ఈ ఆశంకనే పద్దెనిమిదవ సర్గలో వాలి కూడా వ్యక్తపరిచాడు. పదహారవ శ్లోకంలో ‘అదుఃఖోపచితా’ (దుఃఖమన్నది ఎరుగనిది) అనే ఒక్క పదమే ఆమె పూర్వజీవితపు సౌఖ్యాన్ని సంపూర్ణంగా సూచిస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలోని ‘పితృవ్యే క్రోధమూర్ఛితే’ (పినతండ్రి కోపంతో వివశుడై ఉండగా) అనే ఆశంక ముందు నిరాధారమవుతుంది — సుగ్రీవుడు అంగదుని యౌవరాజ్యంలో నిలుపుతాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘మూర్ధ్ని సమాఘ్రాయ’ (శిరస్సును ఆఘ్రాణించి) అనే వాత్సల్యచిహ్నం భారతీయ సంస్కృతిలో ప్రసిద్ధమైనది.
‘నిన్ను చంపడం ద్వారా రాముడు గొప్ప పని చేశాడు; సుగ్రీవునికిచ్చిన మాట విషయంలో అతడు ఋణవిముక్తుడయ్యాడు.’ తరువాత సుగ్రీవుని సంబోధించి — ‘సుగ్రీవా, నీ కోరిక తీరుగాక; రుమను నీవు తిరిగి పొందుతావు; కలవరం లేకుండా రాజ్యం అనుభవించు; నీ శత్రువైన సోదరుడు కూల్చబడ్డాడు.’ ఈ మాట కటాక్షగర్భితమైనది — ‘తవ రిపుః భ్రాతా’ (నీ శత్రువైన సోదరుడు) అనే రెండు పదాలతో సంబంధంలోని విరోధమే సూచించబడుతోంది. మళ్ళీ భర్తతో — ‘వానరేశ్వరా, ఇలా విలపిస్తున్న నీ ప్రియురాలినైన నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు? ఇదిగో నీ ఉత్తమ భార్యలు ఎందరో — చూడు.’ ఆమె విలాపం విని నలువైపులా ఉన్న ఆ వానరస్త్రీలు దీనులై దుఃఖార్తులై అంగదుని పట్టుకొని గట్టిగా రోదించారు. ఒక్కదాని శోకం ఎందరిదో శోకంగా పరిణమించింది; అంగదుని పట్టుకోవడంతో వారి చింత బాలునిపైనే కేంద్రీకృతమైంది. ఇరవైవ శ్లోకంలో ‘ఆనృణ్యం గతమ్’ (ఋణవిముక్తుడయ్యాడు) అనే పదంతో తార రాముని ప్రతిజ్ఞాపాలనను అంగీకరిస్తోంది, అయినా అందులో వ్యంగ్యం ఉంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో సుగ్రీవునితో అన్న మాట వాడిగా ఉంది — ‘సకామో భవ’ (నీ కోరిక తీరుగాక) అని ఆశీర్వాదరూపంలో ఉపాలంభం. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘ఇమాః పశ్య వరాః బహ్వ్యః భార్యాః’ (ఇదిగో నీ ఉత్తమ భార్యలు ఎందరో, చూడు) అనే మాటలో ఈర్ష్య కాదు, భర్త మౌనం వల్ల కలిగిన వేదనే ప్రకటితమైంది.
‘అంగదంతో (భుజకీర్తితో) అలంకరించబడిన వీరబాహువులు గలవాడా, అంగదుని విడిచి ఇంత దీర్ఘప్రయాణానికి ఎందుకు బయలుదేరావు? గుణాలలో నీకు సన్నిహితుడైన, ప్రియమైన చక్కని వేషం గల కుమారుని విడిచి ఇలా వెళ్ళడం తగదు. దీర్ఘబాహువా, ఆలోచించకుండా నేను నీకు ఏదైనా అప్రియం చేసి ఉంటే క్షమించు; వానరవంశనాథా, వీరా, తల వంచి నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.’ ఇలా కరుణగా ఏడుస్తూ, నిందలేని వర్ణం గల తార వానరస్త్రీలతో కలిసి భర్త సమీపంలో, వాలి పడుకొని ఉన్న చోటే, ప్రాయోపవేశం చేయాలని నిశ్చయించుకుంది. ‘ప్రాయః’ అంటే మరణపర్యంతం చేసే అనశనవ్రతం; దానితో ఆమె సహగమన సంకల్పం ప్రకటితమైంది, ఇది పందొమ్మిదవ సర్గలో ‘పాదమూలం గమిష్యామి’ (పాదాల చెంతకు వెళతాను) అని సూచించబడింది. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి, దానితో విలాపపు గాంభీర్యం పెరిగింది. సర్గ సంకల్పంతో ముగుస్తుంది; ఇరవై ఒకటవ సర్గలో హనుమంతుడు ఆమెను ఊరడిస్తాడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సాంగదవీరబాహో’ అనే సంబోధనలో శ్లేష ఉంది — అంగదం (భుజకీర్తి) ధరించిన బాహువు, కుమారుడు అంగదుడు; రెండింటి త్యాగమూ ఒకే పదంలో సూచించబడింది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ వల్గేట్లో లేని ఒక అదనపు శ్లోకం (4.020.023) కనిపిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥