సర్గ
వర్షఋతు వర్ణన
మాల్యవంతపు శిఖరంపై రాముడు లక్ష్మణునికి వర్షాకాలాన్ని విస్తృతంగా వర్ణించడం, సీతావిరహం, భరతుని స్మరణ, సుగ్రీవుని సుఖాన్ని తలచుకోవడం, శరత్కాలం కోసం నిరీక్షించాలనే నిశ్చయం
వాలిని చంపి సుగ్రీవుని అభిషేకించిన తరువాత మాల్యవంతపు శిఖరం మీద నివసిస్తున్న రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘నీరు వచ్చే ఆ కాలం ఇదిగో వచ్చేసింది; కొండల వంటి మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశాన్ని చూడు.’ ఈ సర్గలోని మాట మొత్తం రామునిదే; లక్ష్మణుడు చివరలో మాత్రమే బదులిస్తాడు. ‘సూర్యుని కిరణాలతో సముద్రాల రసాన్ని తాగి, తొమ్మిది నెలలు ధరించిన గర్భాన్ని — రసాయనం వంటి జలాన్ని — ఆకాశం ప్రసవిస్తోంది’ — ఇక్కడ ఆకాశం గర్భిణి, సూర్యకిరణాలు గర్భధారణకు కారణాలు, వాన ప్రసవం అనే రూపకం; తొమ్మిది నెలలు అంటే కార్తికం మొదలుకొని వేసవి వరకూ ఉండేవి. ‘మేఘాలనే మెట్ల వరుసలతో ఆకాశాన్ని ఎక్కి కొండమల్లె, మద్ది పూలమాలలతో సూర్యుని అలంకరించవచ్చు’ — మేఘాలు మెట్లు, పూలమాలలు చేతిలో; ఇది ఉత్ప్రేక్ష. ‘సంధ్యారాగంతో పుట్టిన రాగివన్నెతో, అంచులలో తెల్లదనంతో ఉన్న నునుపైన మేఘపు ముక్కలతో ఆకాశం గాయానికి కట్లు కట్టినట్లుంది’ — మధ్యలో ఎరుపు, అంచులలో తెలుపు అనే రంగుల అమరిక నుండి గాయపు పట్టీ కల్పన. ‘మెల్లని గాలి నిట్టూర్పుగా, సంధ్యాకాంతి చందనపు పూతగా, లేతతెలుపు మేఘాలు గల ఆకాశం కామాతురునిలా ప్రకాశిస్తోంది’ — నిట్టూర్పు, చందనపు పూత, పాలిపోవడం — ఈ మూడూ కాముకుని లక్షణాలు. ‘ఎండకు బాధపడి కొత్త నీటితో తడిసిన భూమి శోకంతో తపించిన సీతలా బాష్పాన్ని (ఆవిరిని) విడుస్తోంది’ — ఈ ఉపమానం సర్గ మొత్తానికీ మర్మం, ఎందుకంటే ప్రకృతిలోని ప్రతి చిత్రమూ రాముని విరహాన్ని స్పృశిస్తుంది. ‘మేఘాల గర్భం నుండి వెలువడిన, కర్పూరపు రేకుల వలె చల్లని, మొగలిపూల సువాసన గల గాలులను దోసిళ్ళతో తాగవచ్చు’ — గాలిని తాగగలిగినట్లు అనే అతిశయోక్తి. సర్గ మొత్తం ఒకే దీర్ఘమైన వర్ణనాత్మక భాషణం, ఇది వాల్మీకి ఋతువర్ణనకు ప్రసిద్ధ నిదర్శనం. మొదటి శ్లోకం గత రెండు సర్గల సారాన్ని సంగ్రహిస్తుంది — వాలివధ, సుగ్రీవాభిషేకం, మాల్యవంతపు శిఖరంపై నివాసం. ఇక్కడ ‘మాల్యవంతపు శిఖరం’ అని, గత సర్గలో ‘ప్రస్రవణగిరి’ అని ఉంది; రెండూ ఒకే పర్వతానికి పేర్లు అని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు. మొదటి ఎనిమిది శ్లోకాలలో కవి క్రమంగా ఆకాశాన్నీ మేఘాలనూ సంధ్యనూ భూమినీ గాలినీ స్పృశిస్తాడు; ప్రతి చిత్రమూ ఉపమానంతోనో ఉత్ప్రేక్షతోనో అలంకరించబడింది, కేవల వర్ణన ఎక్కడా లేదు. రెండవ శ్లోకం ‘అయం స కాలః సంప్రాప్తః’ (ఆ కాలం ఇదిగో వచ్చింది) అని సర్వనామంతో గత సర్గలోని ప్రతిజ్ఞను నిర్దేశిస్తుంది — ‘శరత్కాలం కోసం వేచి ఉంటాను’ అని చెప్పినదానికి ఇది ఆరంభం. మూడవ శ్లోకంలోని గర్భరూపకం ఎంతో ప్రసిద్ధమైనది; సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ అది అలాగే ఉంది. ఏడవ శ్లోకంలో సీత మొదటి ప్రస్తావన, తరువాత పన్నెండవ శ్లోకంలో మెరుపు ఉపమానంలో రెండవది — రెండు స్థానాలతో కవి విరహసూత్రాన్ని సర్గ అంతటా కొనసాగిస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘శక్యమంజలిభిః పాతుమ్’ అనే ముద్రిత పాఠం ఉంది; పాదటిప్పణిలో మాత్రం ‘శక్యా అంజలిభిః’ అనే పాఠాంతరం సూచించబడింది, అది ఇక్కడ స్వీకరించబడలేదు.
‘వికసించిన మద్దిచెట్లు గల, మొగలిపూలతో సువాసన పొందిన ఈ పర్వతం శత్రువులు శాంతించిన సుగ్రీవునిలా వర్షధారలతో అభిషేకించబడుతోంది’ — అభిషేకపు స్మృతి ఇంకా తాజాగా ఉంది, కాబట్టి ఉపమానం సుగ్రీవుడే. ‘మేఘమనే కృష్ణాజినాన్ని ధరిస్తూ, ధారలనే యజ్ఞోపవీతాన్ని వేసుకొని, గాలితో నిండిన గుహలు గల పర్వతాలు వేదాధ్యయనం చేస్తున్న బ్రహ్మచారులలా ఉన్నాయి’ — మూడు అంగాలతో బ్రహ్మచారి రూపకం పూర్తవుతుంది: జింకచర్మం, యజ్ఞోపవీతం, వేదఘోష. ‘బంగారు కొరడాల వంటి మెరుపులతో కొట్టబడి, లోపల ఉరుముల ఘోషతో ఉన్న ఆకాశం వేదనతో మూలుగుతున్నట్లుంది’ — కొరడా దెబ్బ, ఆర్తనాదం; ఆకాశం కొట్టబడుతున్న ప్రాణిలా. ‘నల్లని మేఘాన్ని ఆశ్రయించి మెరుస్తున్న మెరుపు రావణుని ఒడిలో తపిస్తూ కొట్టుకుంటున్న తపస్విని వైదేహిలా నాకు కనిపిస్తోంది’ — ఇక్కడ ఉపమానం అత్యంత మర్మస్పర్శి; నల్లని మేఘం రావణుడు, బంగారువన్నె మెరుపు సీత. ‘మేఘాలతో అలకబడి, గ్రహాలూ చంద్రుడూ కనిపించకుండా పోయిన ఈ అడ్డగించబడిన దిక్కులు కాముకులకు హితమైనవి’ — చీకటి కాముకులకు అనుకూలం, విరహికి ప్రతికూలం. ‘సౌమిత్రీ, కొండచరియలపై పూచిన, ఆవిరితో ఆవరించబడిన, వర్షాగమం కోసం ఉత్సుకతతో ఉన్న కొండమల్లెలను చూడు; శోకంతో మునిగిన నాకు అవి కామాన్ని రగిలిస్తూ నిలిచాయి.’ ఈ పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — మూడు అర్ధశ్లోకాలు ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడ్డాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా అవి 4.027.014 యొక్క మూడు అర్ధభాగాలు. ఇక్కడ వరుసగా నాలుగు రూపకాలు — పర్వతం సుగ్రీవునిలా అభిషేకించబడుతుంది, పర్వతాలు బ్రహ్మచారులలా అధ్యయనం చేస్తాయి, ఆకాశం కొట్టబడుతున్న ప్రాణిలా వేదనను సూచిస్తుంది, మెరుపు సీతలా తళుక్కుమంటుంది. నాలుగవ రూపకమే రాముని హృదయాన్ని తాకుతుంది, కాబట్టి ఆ తరువాత దిక్కులు కాముకులకు హితమనీ, తన అనుభవం దానికి విరుద్ధమనీ కవి నివేదిస్తాడు. పద్నాలుగవ శ్లోకం ఆరుపాదాలది కావడం ముద్రిత ప్రతి, సమీక్షిత సంస్కరణ రెండింటి ద్వారానూ సమర్థించబడుతోంది. ‘ప్రాధీతాః ఇవ పర్వతాః’ (వేదాధ్యయనం చేస్తున్నట్లున్న పర్వతాలు) అనే ఉత్ప్రేక్షలో మేఘపు నలుపు కృష్ణాజినంతో, ధారల దారపు రూపం యజ్ఞోపవీతంతో, గుహల నాదం వేదఘోషతో పోల్చబడ్డాయి; మూడు అంగాలతో ఒకే చిత్రాన్ని పూర్తిచేయడం కవి కౌశలం. పదమూడవ శ్లోకంలో ‘మన్మథవతాం హితాః’ (కాముకులకు హితమైనవి) అనే విరోధం — ఏ దిక్కులు కాముకులకు హితమో అవే విరహి అయిన రామునికి అహితం; దీనితో సర్గ ధ్వని పుష్టమవుతుంది.
‘దుమ్ము అణగిపోయింది, గాలి చల్లదనంతో కూడి ఉంది, వేసవి దోషాల వ్యాప్తి శమించింది; భూపాలుర దండయాత్రలు ఆగిపోయాయి, ప్రవాసంలో ఉన్నవారు తమ దేశాలకు వెళుతున్నారు. మానససరోవరంలో నివాసానికి ఆశపడే హంసలు బయలుదేరాయి, చక్రవాకాలు ఇప్పుడు ప్రియురాళ్ళతో కూడి ఉన్నాయి; ఎడతెగని వాననీటితో దెబ్బతిన్న దారులలో వాహనాలు నడవడం లేదు. చెల్లాచెదురైన మేఘాలు గల ఆకాశం ఒకచోట ప్రకాశిస్తూ ఒకచోట ప్రకాశించకుండా, అక్కడక్కడ పర్వతాలు అడ్డుకున్న, శాంతించిన మహాసముద్రపు రూపంలా విరాజిల్లుతోంది. సర్జ, కడిమి పూలతో కలిసి, పర్వత ధాతువులతో రాగివన్నె పొందిన కొత్త నీటిని, నెమళ్ళ కేకారవాలు వెంబడిస్తుండగా, కొండవాగులు మరింత వేగంగా ప్రవహింపజేస్తున్నాయి. రసంతో నిండిన, తుమ్మెద వంటి నల్లని నేరేడుపండ్లను తనివితీరా తింటున్నారు; రకరకాల రంగులు గల, గాలికి కదిలిన పండిన మామిడిపండ్లు నేలమీద రాలుతున్నాయి. మెరుపులే పతాకలుగా, కొంగల వరుసలే మాలలుగా, మహాపర్వత శిఖరాల ఆకారం గల మేఘాలు గట్టిగా గర్జిస్తూ, యుద్ధభూమిలో నిలిచిన మదపుటేనుగులలా ఉరుముతున్నాయి. వాననీటితో పెరిగిన పచ్చికబయళ్ళు గలవీ, నాట్యోత్సవం ప్రారంభించిన నెమళ్ళు గలవీ, వర్షం కురిసి ఖాళీ అయిన మేఘాలు గలవీ అయిన అడవులు మధ్యాహ్నం తరువాత మరింత ప్రకాశిస్తున్నాయి — చూడు. నీటి అతిభారాన్ని మోస్తూ, కొంగలతో కూడి, గర్జిస్తున్న మేఘాలు పర్వతాల పెద్ద శిఖరాలపై ఆగి ఆగి విశ్రమించి మళ్ళీ సాగిపోతున్నాయి. మేఘాన్ని కోరుతూ ఎగురుతున్న, సంతోషంతో ఉన్న కొంగల వరుస గాలికి కదిలి, అందమైన ఆకాశానికి వేలాడే శ్రేష్ఠమైన తెల్లతామరపూల మాలలా ప్రకాశిస్తోంది.’ ఇక్కడ పదిహేనవ శ్లోకం నుండి దీర్ఘవృత్తం మొదలైంది. ఈ ఖండంలో లౌకిక వ్యవహారాలు వర్ణించబడ్డాయి — రాజుల దండయాత్రల విరామం, ప్రవాసుల తిరుగుప్రయాణం, వాహనాల నిలిపివేత; దీనితో ఋతువు సామాజిక పరిణామాన్ని కూడా కవి చూపిస్తున్నాడు. తరువాత ప్రాకృతిక చిత్రాలు — ఆకాశం ముక్కలుముక్కలుగా ప్రకాశించడం, కొండవాగుల వేగం, నేరేడు మామిడి పండ్లు పండడం, మేఘాలకు మదపుటేనుగుల ఉపమానం, అడవుల మధ్యాహ్నానంతర శోభ, మేఘాల విశ్రాంతి, కొంగల వరుసకు మాల ఉపమానం. ‘యుద్ధభూమిలో నిలిచిన మదపుటేనుగులలా’ అనే ఉపమానం ఈ సర్గలో మూడుసార్లు వాడబడింది, ఎందుకంటే వర్షమేఘపు గాంభీర్యం ఏనుగుతోనే సాటి. ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘నిర్వృష్టబలాహకాని’ (వర్షం కురిసి ఖాళీ అయిన మేఘాలు గలవి) అనే పదంతో మేఘాలు ఖాళీ అయ్యాయని సూచించబడుతుంది, అందుకే అడవులకు మధ్యాహ్నం తరువాత విశేషమైన శోభ. ‘విశ్రమ్య విశ్రమ్య’ (ఆగి ఆగి విశ్రమించి) అనే ఆమ్రేడితంతో మేఘాల మందగమనం చిత్రించబడింది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో నేరేడుపండూ మామిడిపండూ రెండు ఋతుచిహ్నాలు; ‘షట్పదసంనికాశమ్’ (తుమ్మెద వంటిది) అనే మాటతో నేరేడుపండు నలుపు తుమ్మెదతో పోల్చబడింది.
‘లేత ఆరుద్ర పురుగుల మధ్య మధ్య చిత్రించినట్లున్న కొత్త పచ్చికతో భూమి, శరీరానికి అంటుకున్న, చిలుకపచ్చని, లక్కరంగు చుక్కలు చల్లిన కంబళి ధరించిన స్త్రీలా ప్రకాశిస్తోంది. నిద్ర మెల్లగా కేశవుని దగ్గరికి చేరుతోంది, నది వేగంగా సముద్రాన్ని చేరుతోంది, సంతోషించిన కొంగ మేఘాన్ని చేరుతోంది, కోరికతో ఉన్న కాంత ప్రియుని చేరుతోంది’ — నాలుగు పాదాలూ ఒకే క్రియాపదంతో ముగుస్తాయి, ఇది పదావృత్తి అలంకారం. ‘అడవి అంచులు నెమళ్ళ చక్కని నాట్యంతో నిండాయి, కడిమి చెట్లు పూచిన కొమ్మలు గలవయ్యాయి, ఆబోతులు ఆవులపై సమానమైన కోరిక గలవయ్యాయి, భూమి పంటలతో అడవులతో అభిరామమైనది అయింది’ — ‘అయింది’ (జాతా) అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమైంది. ‘నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి, మేఘాలు వర్షిస్తున్నాయి, మదపుటేనుగులు గర్జిస్తున్నాయి, వనాంతాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి, ప్రియురాలు లేనివారు ధ్యానిస్తున్నారు, నెమళ్ళు నాట్యం చేస్తున్నాయి, కోతులు ఊపిరి పీల్చుకుంటున్నాయి’ — మొదటి అర్ధంలో ఏడు క్రియలు, రెండవ అర్ధంలో ఏడు కర్తలు; ఇది యథాసంఖ్య అలంకారం. ‘మొగలిపూల వాసనను ఆఘ్రాణించి సంతోషించిన మదపుటేనుగులు అడవి సెలయేళ్ళ దగ్గర, జలపాతాల శబ్దంతో కలవరపడి, నెమళ్ళతో కలిసి మదంతో గర్జిస్తున్నాయి. ధారలు పడడంతో దెబ్బతింటూ కడిమికొమ్మలకు వేలాడుతున్న తుమ్మెదలు, క్షణంలో సంపాదించిన, పూలరసంలో మునిగి పొందిన మత్తును మెల్లగా వదులుతున్నాయి. బొగ్గుపొడి రాశి వంటి, సమృద్ధంగా రసం గల, నిండైన పండ్లతో నేరేడుచెట్ల కొమ్మలు తుమ్మెదల గుంపులు తాగుతున్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి. మెరుపులనే పతాకలతో అలంకరించబడి, గంభీరమైన మహాధ్వని చేస్తున్న మేఘాల రూపాలు యుద్ధానికి ఉత్సాహపడుతున్న ఏనుగుల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. దారిని అనుసరిస్తూ, కొండ అడవులవెంట బయలుదేరిన మదపుటేనుగు మేఘగర్జన విని, యుద్ధం కోరి, ప్రతిస్పర్ధి గర్జన అని శంకించి వెనుదిరిగింది.’ ఈ ఖండంలో శబ్దాలంకారాల బాహుల్యం — ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో ‘అభ్యుపైతి’ (చేరుతోంది) అనే పదం నాలుగుసార్లు, ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘జాతా’ నాలుగుసార్లు, ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ఏడు క్రియలు ఏడు కర్తలు అనే యథాసంఖ్యం. వీటితో కవి వర్షం తెచ్చే సార్వత్రిక పరివర్తనను ధ్వనింపజేస్తున్నాడు. ‘కేశవుని దగ్గరికి నిద్ర’ అనేది శయనైకాదశికి సంకేతం — ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశినాడు విష్ణువు శయనిస్తాడనేది పౌరాణిక ప్రసిద్ధి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో భూమి స్త్రీలా వర్ణించబడింది — కొత్త పచ్చిక చిలుకపచ్చని కంబళి, ఆరుద్ర పురుగులు లక్కరంగు చిత్రాలు; ఈ చిత్రం సంస్కృత కావ్యంలో ప్రసిద్ధమైనది. ఇరవై నాలుగవ, ముప్పై మూడవ శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘ఆపానభూమిప్రతిమా’ (పానశాల వంటిది) అనేది మధుశాల ఉపమానం; వనభూమి మధువు వంటి నీటితో నిండి ఉంది, నెమళ్ళు మత్తెక్కి ఉన్నాయి — కాబట్టి అది పానగోష్ఠిలా ఉంది. ‘ప్రతిసంనివృత్తః’ (వెనుదిరిగింది) అనే పదంతో ఏనుగు భ్రమ సూచించబడుతుంది — మేఘగర్జనను ప్రతిస్పర్ధి గర్జన అనుకొని అది వెనుదిరుగుతుంది. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో మేఘాల రూపాలు యుద్ధోత్సుకమైన ఏనుగుల్లా; ‘తటిత్పతాకాభిః’ (మెరుపులనే పతాకలతో) అనే మాటతో మెరుపులు సైన్యపు ధ్వజాలలా — చిత్రం మొత్తం యుద్ధానిది.
‘అడవి అంచులు ఒకచోట తుమ్మెదల గుంపులతో పాడుతున్నట్లు, ఒకచోట నీలకంఠాలతో (నెమళ్ళతో) నాట్యం చేస్తున్నట్లు, ఒకచోట గజరాజులతో మత్తెక్కినట్లు — అనేక విధాలుగా విరాజిల్లుతున్నాయి. కడిమి, సర్జ, మద్ది, కందళ వృక్షాలతో సమృద్ధమై, మధువు వంటి నీటితో నిండిన వనభూమి, మత్తెక్కిన నెమళ్ళ కూతలతో నాట్యాలతో పానశాలలా ప్రకాశిస్తోంది. ముత్యాల కాంతి గల, పడుతున్న నిర్మలమైన నీటిని, ఆకుల దొప్పలలో నిలిచినదానిని, సంతోషించిన, రంగు వెలిసిన రెక్కలు గల, దాహంతో ఉన్న పక్షులు దేవేంద్రుడు ఇచ్చినదిగా తాగుతున్నాయి. తుమ్మెదలనే వీణాతంత్రుల మధురమైన నాదంతో, కప్పలు ఎత్తిన కంఠతాళంతో, మేఘాలనే మృదంగాల నాదంతో వెల్లడైన సంగీతం అడవులలో ప్రారంభమైనట్లుంది’ — తుమ్మెద వీణ, కప్ప కంఠతాళం, మేఘం మృదంగం — ఈ మూడు వాద్యాలతో వనసంగీతపు రూపకం. ‘ఒకచోట నాట్యం చేస్తున్న, ఒకచోట బిగ్గరగా కూస్తున్న, ఒకచోట చెట్ల కొనలపై కూర్చున్న, వేలాడే పింఛాలనే ఆభరణాలు గల నెమళ్ళతో అడవులలో సంగీతం ప్రారంభమైనట్లుంది. మేఘాల ధ్వనులకు మేల్కొన్న కప్పలు ఎంతో కాలంగా నిలిచిపోయిన నిద్రను వదిలి, రకరకాల రూపాకృతులూ రంగులూ నాదాలూ కలిగి, కొత్త నీటిధారలు తాకగా అరుస్తున్నాయి. చక్రవాకాలను పైకి ఎత్తుకుపోతూ, శిథిలమైన గట్లను కొట్టుకుపోనిస్తూ, గర్వంతో, కొత్త వర్షంతో నిండిన శరీరాలతో నదులు వేగంగా తమ భర్తను (సముద్రాన్ని) చేరుతున్నాయి. నల్లని మేఘాలకు అంటుకున్న, కొత్త నీటితో నిండిన నల్లని మేఘాలు, కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలపై వేళ్ళూనిన కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలలా కనిపిస్తున్నాయి. మత్తెక్కి కూసే నెమళ్ళు గలవీ, ఆరుద్ర పురుగులతో నిండిన పచ్చికబయళ్ళు గలవీ, కడిమి మద్ది పూల సువాసన గలవీ అయిన రమణీయమైన వనాంతరాలలో ఏనుగులు సంచరిస్తున్నాయి.’ ఈ ఖండానికి కేంద్రం ‘వనేషు సంగీతమివ ప్రవృత్తమ్’ (అడవులలో సంగీతం ప్రారంభమైనట్లుంది) అనే పదం, ఇది రెండు శ్లోకాల (36, 37) చివర ఆవృత్తమవుతుంది — ఒకచోట వాద్యాల రూపకం, మరొకచోట నర్తకులది. తుమ్మెద తంత్రి, కప్ప కంఠతాళం, మేఘం మృదంగం, నెమళ్ళు నర్తకులు — అడవి మొత్తం ఒక నాట్యశాలలా కల్పించబడింది. తరువాత కప్పలు మేల్కొనడం, నదులు సముద్రాన్ని చేరడం, మేఘాలకు పర్వతాల ఉపమానం, ఏనుగుల విహారం వర్ణించబడ్డాయి. నదులు తమ భర్త దగ్గరికి వెళ్ళడం అనే రూపకం నాయిక అభిసారం వంటిది; అందులో ‘దృప్తాః’ (గర్వంతో), ‘నవప్రావృతపూర్ణభోగాః’ (కొత్త వర్షంతో నిండిన శరీరాలు గలవి) అనే విశేషణాలు శృంగారాన్ని పోషిస్తాయి. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు, ముప్పై ఎనిమిది, ముప్పై తొమ్మిది — ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ‘వివర్ణచ్ఛదనాః విహంగాః’ (రంగు వెలిసిన రెక్కల పక్షులు) అనేది చాతకపక్షుల ప్రస్తావన; అవి వాననీటినే తాగుతాయనేది కవిసమయం, కాబట్టి ‘సురేంద్రదత్తమ్’ (దేవేంద్రుడు ఇచ్చినది) అనే విశేషణం ఔచిత్యపూర్ణం. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలపై కార్చిచ్చుతో కాలిన కొండలలా’ అనే పదావృత్తి ఉంది; నల్లమేఘాల నలుపు కాలిన పర్వతాల నలుపుతో పోల్చబడింది.
‘కొత్త నీటిధారలు తాకి కేసరాలు దెబ్బతిన్న పద్మాలను త్వరగా వదిలి, సంతోషించిన తుమ్మెదలు కేసరాలు గల కొత్త కడిమిపూలను తాగుతున్నాయి. గజేంద్రులు మత్తెక్కి ఉన్నాయి, వృషభేంద్రులు సంతోషంగా ఉన్నాయి, మృగేంద్రులు (సింహాలు) అడవులలో మరింత పరాక్రమంతో ఉన్నాయి, నగేంద్రులు (పర్వతరాజులు) రమణీయంగా ఉన్నాయి, నరేంద్రులు (రాజులు) నిశ్చలంగా ఉన్నారు, సురేంద్రుడు మేఘాలతో క్రీడిస్తున్నాడు’ — ఒకే శ్లోకంలో ఆరు ‘ఇంద్ర’ పదాలు, ఇది శబ్దాలంకార చమత్కారం. ‘సముద్రఘోషాన్ని మించే ధ్వని చేస్తూ, మహాజలప్రవాహాలతో ఆకాశానికి వేలాడుతున్న మేఘాలు నదులనూ చెరువులనూ సరస్సులనూ బావులనూ మొత్తం భూమినీ ముంచెత్తుతున్నాయి. విస్తారమైన వర్షవేగాలు పడుతున్నాయి, ఉద్ధృతవేగంతో గాలులు వీస్తున్నాయి, గట్లు కనుమరుగై దారులు తప్పిన నదులు త్వరగా నీటిని ప్రవహింపజేస్తున్నాయి. దేవేంద్రుడు ఇచ్చిన, గాలి తెచ్చిన మేఘాలనే నీటికుండలతో అభిషేకించబడుతున్న పర్వతరాజులు, మనుషులు అభిషేకించిన రాజులలా తమ రూపాన్నీ సంపదనూ చూపిస్తున్నట్లున్నాయి’ — మళ్ళీ అభిషేకపు ప్రతిమ, ఇది ఇరవై ఆరవ సర్గకు ప్రతిధ్వని. ‘ఆకాశం మేఘాలతో కప్పబడింది; నక్షత్రాలు గాని సూర్యుడు గాని కనిపించడం లేదు; కొత్త నీటిప్రవాహాలతో భూమి తృప్తిపడింది; చీకటి అలుముకున్న దిక్కులు ప్రకాశించడం లేదు. ధారలతో కడగబడిన పర్వతాల పెద్ద శిఖరాలు, ముత్యాల హారాలలా వేలాడే మహాపరిమాణం గల విస్తారమైన జలపాతాలతో మరింత ప్రకాశిస్తున్నాయి. కొండరాళ్ళపై తడబడే వేగం గల, శ్రేష్ఠ పర్వతాల విస్తారమైన జలపాతాలు నెమళ్ళు కూసే గుహలలో చెదరిపోతూ తెగిన హారాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. శీఘ్రవేగం గల, పర్వతాల శిఖరాల అడుగుభాగాలను కడిగే విస్తారమైన జలపాతాలు ముత్యాల హారాల్లా పడుతూ పెద్ద గుహల ఒడిలో పట్టబడుతున్నాయి. సురతక్రీడలో నలిగి తెగిన దేవతాస్త్రీల హారాల ముత్యాల్లా, సాటిలేని నీటిధారలు అన్ని దిక్కులా పడుతున్నాయి.’ యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ అనుష్టుప్ మొదలైంది, దీర్ఘవృత్తం ఆగిపోయింది. ఈ ఖండంలో ‘ఇంద్ర’తో ముగిసే పదాలు ఎనిమిది రకాలు — గజేంద్రుడు, గవేంద్రుడు, మృగేంద్రుడు, నగేంద్రుడు, నరేంద్రుడు, సురేంద్రుడు, పర్వతేంద్రుడు, శైలేంద్రుడు మొదలైనవి; ఈ పదావృత్తి చమత్కారం వాల్మీకి శబ్దలీలకు నిదర్శనం. తరువాత నాలుగు శ్లోకాలలో జలపాతాల వర్ణన — అవి ముత్యాల హారాల్లా, హారాల్లా, దేవతాస్త్రీల తెగిన హారాల ముత్యాల్లా. పర్వతాల అభిషేకం అనే రూపకం ఇరవై ఆరవ సర్గలోని సుగ్రీవాభిషేకాన్నే గుర్తుచేస్తుంది, ఇది కవి సుసంగతి. ఈ ఖండంలో నలభై నాలుగవ శ్లోకం మొదలైన తొమ్మిది శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లభించవు; ఇదే ఈ సర్గ దీర్ఘతకు ముఖ్యకారణం. ‘మనుషులు అభిషేకించిన రాజులలా’ అనే ఉపమానంలో ఉపమానమే అభిషేకవిధి, ఇది ఇదే ప్రకరణంలో రెండు సర్గల ముందు విస్తారంగా వర్ణించబడింది; కవి తన పూర్వవర్ణననే ఉపమానంగా తీసుకుంటున్నాడు. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సంనాదితబర్హిణాసు గుహాసు’ (నెమళ్ళు కూసే గుహలలో) అనే సప్తమీ బహువచనంతో గుహల బాహుల్యమూ నెమళ్ళ నాదమూ ఒకేచోట సూచించబడ్డాయి.
‘ముడుచుకుపోతున్న (గూళ్ళలోకి చేరుతున్న) పక్షులతో, ముకుళిస్తున్న పద్మాలతో, వికసిస్తున్న మాలతితో సూర్యుడు అస్తమించాడని తెలుస్తోంది’ — ఇక్కడ కాలజ్ఞానం సూర్యుని చూడడం వల్ల కాదు, ప్రాణుల చేష్టల వల్ల; మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలో ఇదే యుక్తి. ‘రాజుల దండయాత్రలు ఆగిపోయాయి; సైన్యం దారిలోనే నిలిచిపోయింది; వైరాలూ దారులూ నీటితో సమమయ్యాయి’ — నీటితో వైరం కూడా శాంతించింది అనే శ్లేష. ‘ప్రౌష్ఠపద (భాద్రపద) మాసంలో వేదం చదవదలచిన బ్రాహ్మణులకూ, సామగానం చేసేవారికీ ఇది అధ్యయన సమయం వచ్చింది’ — భాద్రపదంలో ఉపాకర్మకు కాలం అని శాస్త్రం. ‘కర్మలను, గృహకార్యాలను ముగించి, అవసరమైన సామగ్రిని సంపాదించుకున్న కోసలాధిపతి భరతుడు తప్పక ఆషాఢీ (చాతుర్మాస్య) వ్రతాన్ని స్వీకరించి ఉంటాడు’ — తమ్ముని స్మృతి ఇక్కడ అకస్మాత్తుగా వస్తుంది, కాని విరహానికి స్వాభావిక పరిణామం. ‘నిండుతున్న సరయూనది వేగం తప్పక పెరుగుతూ ఉంటుంది, నేను (అడవికి) వెళుతుండగా చూసిన అయోధ్య రోదనధ్వనిలా’ — నది పెరుగుదల పురజనుల రోదనకు ఉపమానం. ‘ఎన్నో గుణాలు గల ఈ వర్షాలను సుగ్రీవుడు సుఖంగా అనుభవిస్తున్నాడు — శత్రువును జయించి, భార్యతో కలిసి, గొప్ప రాజ్యంలో నిలిచి. నేను మాత్రం భార్యను పోగొట్టుకొని, గొప్ప రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడనై, తడిసిన నదీతీరంలా కుంగిపోతున్నాను.’ ఈ వైరుధ్యమే సర్గకు కేంద్రం — ఒకనికి వర్షం సుఖదాయకం, మరొకనికి వినాశకరం. ఇక్కడ వర్ణన నుండి చింతన వైపు మలుపు మొదలవుతుంది. యాభై రెండవ శ్లోకంలో సూర్యాస్తమయం ప్రాణుల చేష్టల వల్లనే తెలుస్తుంది, ఎందుకంటే మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలో సూర్యుడు కనిపించడు — ఇది అనుమానప్రమాణానికి కావ్యమయమైన ప్రస్తుతి. తరువాత రాజుల దండయాత్రల విరామం, బ్రాహ్మణుల ఉపాకర్మ, భరతుని వ్రతం, సరయూ పెరుగుదల — అయోధ్యాస్మృతి మూలంగా ఉన్న నాలుగు చిత్రాలు. ‘అయోధ్య రోదనధ్వని’ అనే ఉపమానంతో రాముడు తాను బయలుదేరిన సమయంలో పురజనుల రోదనను స్మరిస్తున్నాడు; ఈ స్మృతి అయోధ్యాకాండకు ప్రతిధ్వని. చివరికి సుగ్రీవుని సుఖాన్నీ తన దైన్యాన్నీ పోల్చి కవి విషాదపు పరాకాష్ఠను స్థాపిస్తున్నాడు; ‘తడిసిన నదీతీరంలా’ అనే ఉపమానం వర్షవర్ణనలోని అంగం నుండే తీసుకోబడింది, ఇది ఔచిత్యం. ‘వైరాణి చైవ మార్గాశ్చ సలిలేన సమీకృతాః’ (వైరాలూ దారులూ నీటితో సమమయ్యాయి) అనే అర్ధంలో శ్లేష ఉంది — నీటితో దారులు సమమయ్యాయి, వైరాలు శాంతించాయి; ఒకే క్రియాపదంతో రెండు అర్థాలు సాధించబడ్డాయి. యాభై అయిదవ శ్లోకంలో ‘సంచితసంచయః’ (సామగ్రిని సంపాదించుకున్నవాడు) అనే పదంతో భరతుని చాతుర్మాస్యవ్రతానికి సిద్ధత సూచించబడుతుంది — వ్రతం కోసం ముందే సామగ్రి సమకూర్చబడింది.
‘నా శోకం విస్తారమైనది, వర్షాలు ఎంతో దుర్గమమైనవి, రావణుడు మహాశత్రువు, అంతులేనివానిలా కనిపిస్తున్నాడు. ఈ ప్రయాణానికి వీలులేని స్థితినీ, ఎంతో దుర్గమమైన దారులనూ చూసి, సుగ్రీవుడు ప్రణమిల్లినా నేను ఏమీ అనలేదు. అంతేకాక, చాలా కాలానికి భార్యను కలుసుకున్న, ఎంతో కష్టపడిన ఆ వానరునితో, నా పని ఎంత గొప్పదైనా, మాట్లాడడానికి ఇష్టపడడం లేదు’ — ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం ప్రకాశిస్తోంది; మిత్రుని సుఖం తన పని కంటే కూడా గొప్పది అనే భావం. ‘తనంతట తానే విశ్రాంతి తీసుకొని, సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని సుగ్రీవుడు ఉపకారాన్ని గుర్తిస్తాడు; ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి శుభలక్షణా, కాలం కోసం ఎదురుచూస్తూ, సుగ్రీవుని అనుగ్రహాన్నీ నదులు తేటపడడాన్నీ కోరుతూ నేను ఉన్నాను. ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి; కృతఘ్నుడూ ప్రత్యుపకారం చేయనివాడూ సత్త్వవంతుల మనస్సును గాయపరుస్తాడు.’ ఇలా అనగా లక్ష్మణుడు అది తగినదని నిశ్చయించి, చేతులు జోడించి, ఆ మాటను గౌరవించి, చూడముచ్చటైన రామునితో తన శుభమైన దృష్టిని ప్రదర్శిస్తూ అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, నువ్వు చెప్పిన నీ కోరికనంతా వానరేశ్వరుడు త్వరలోనే నెరవేరుస్తాడు. శత్రునిగ్రహంలో దృఢంగా నిలిచి శరత్కాలం కోసం ఎదురుచూస్తూ నువ్వు ఈ వర్షధారలను సహించు.’ చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి; ఇవే ఇరవై ఏడవ సర్గ చివర (46–47) కొద్ది పాఠభేదంతో మళ్ళీ ముద్రించబడ్డాయి, ఇది వల్గేట్ ద్విరుక్తి. చివరి ఖండంలో రాముడు తన మౌనానికి కారణాన్ని వివరిస్తున్నాడు — సుగ్రీవుడు చాలా కాలానికి భార్యను కలుసుకున్నాడు, కష్టాల నుండి విముక్తుడయ్యాడు; అతని సుఖాన్ని భంగపరచడం రామునికి ఇష్టం లేదు. దీనితో రాముని మిత్రధర్మం ప్రకాశిస్తుంది — తన పనిని కూడా ఇతరుల సుఖం కంటే తేలికగా భావించేవాడు. ‘తనంతట తానే విశ్రాంతి తీసుకొని, సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని సుగ్రీవుడు ఉపకారాన్ని గుర్తిస్తాడు’ అనే విశ్వాసం తరువాతి సర్గలలో పరీక్షకు గురవుతుంది, అదే ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గ నుండి ముప్పై మూడవ సర్గ వరకూ కథకు బీజం. ‘ఉపకారం పొందిన వీరుడు ప్రత్యుపకారం చేయాలి’ అనే సుభాషితం ఇరవై ఏడవ సర్గలో కూడా (45) దాదాపు అలాగే ముద్రించబడింది, కాబట్టి వల్గేట్ ద్విరుక్తి ఇక్కడ స్పష్టం. లక్ష్మణుని ప్రత్యుత్తరంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి గుర్తుచేస్తాడు — దానితో కథ మళ్ళీ ముందుకు సాగుతుంది. ‘శుభలక్షణా’ అనే లక్ష్మణుని సంబోధన ఈ సర్గలోనే ఉంది; ఇరవై ఏడవ సర్గలో మాత్రం ‘వచనే తవ’ (నీ మాట ప్రకారం) అనే పాఠం ఉంది — రెండుసార్లు వచ్చిన ఈ ప్రకరణాల మధ్య ముఖ్యమైన భేదం ఇదే. అరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘ప్రణతే చైవ సుగ్రీవే’ (సుగ్రీవుడు ప్రణమిల్లినా) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు రామునికి ప్రణమిల్లిన తరువాతనే కిష్కింధకు వెళ్ళాడని తెలుస్తుంది; అయినా రాముడు అతనితో ఏమీ అనలేదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥