॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 29వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

హనుమంతుడు సుగ్రీవుని మేల్కొలపడం, సైన్యాన్ని రప్పించమని ఆజ్ఞ

శరదాగమాన్ని చూడడం, సుగ్రీవుని ప్రమాదం, హనుమంతుని నీతియుక్తమైన మాట, సుగ్రీవుని నిశ్చయం, సైన్యాన్ని రప్పించమని నీలునికి ఆజ్ఞ

వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు నిర్మలమైన ఆకాశాన్ని చూస్తున్నాడు — మెరుపులు పోయాయి, మేఘాలు పోయాయి, సారసపక్షుల గుంపులతో అది మారుమోగుతోంది, రమణీయమైన వెన్నెలతో పూత పూసినట్లుంది. వర్షాలు గడిచిపోయాయి, శరత్తు మొదలైంది, కార్యాన్ని ప్రారంభించవలసిన సమయం వచ్చింది. కాని అప్పుడు అతడు సుగ్రీవుని చూస్తున్నాడు — అతని ప్రయోజనాలు సమృద్ధిగా నెరవేరాయి, అయినా ధర్మార్థాల సంగ్రహంలో మందకొడిగా ఉన్నాడు, అసత్పురుషుల మార్గాన్ని అత్యధికంగా ఆశ్రయించాడు, ఏకాంతవిహారంలోనే మనస్సు నిలిపాడు. అతని పని ముగిసింది, ప్రయోజనం సిద్ధించింది; ఎల్లప్పుడూ స్త్రీలతో రమిస్తూ అతడు కోరిన మనోరథాలన్నీ పొందాడు. తన భార్య, ప్రియమైన రుమనూ, కోరుకున్న తారనూ కూడా పొంది, రాత్రింబవళ్ళు విహరిస్తూ కృతార్థుడై, చింత తొలగినవాడై ఉన్నాడు. నందనవనంలో అప్సరసల గుంపులతో క్రీడించే దేవేంద్రునిలా అతడు రాజకార్యమంతా మంత్రులకు అప్పగించి, మంత్రుల పనులను కూడా పర్యవేక్షించనివాడయ్యాడు. రాజ్యనాశనం గురించిన సందేహం తొలగిపోయిందని భావించి అతడు స్వేచ్ఛాచారిగానే ఉండిపోయాడు. కవి ఇక్కడ క్రమంగా ఆరు శ్లోకాలలో సుగ్రీవుని ప్రమాదాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు — మొదట బాహ్యమైన ఋతుపరివర్తనం, తరువాత అతని లోపలి శైథిల్యం. హనుమంతుడు మాత్రం నిశ్చితమైన బుద్ధి గలవాడూ, ప్రయోజనాల తత్త్వం తెలిసినవాడూ, కాలధర్మాల విశేషాలు ఎరిగినవాడూ; కాబట్టి మేల్కొలపడానికి అతడే తగినవాడు. ఇక్కడ ‘సమృద్ధార్థమ్’ (ప్రయోజనాలు సమృద్ధిగా నెరవేరినవాడు) అనే పదంతో కవి వైరుధ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ప్రయోజనం సమృద్ధమైంది, కాని ధర్మార్థ సంగ్రహంలో మాంద్యం కలిగింది. సుగ్రీవుని దోషం దుష్టత్వం కాదు, మరపు; అతడు ప్రతిజ్ఞను నిరాకరించడం లేదు, కేవలం దానిని స్మరించడం లేదు. గత సర్గలో వర్షవర్ణన ఉంది, ఈ సర్గలో శరత్కాలపు స్వచ్ఛత; ఋతుపరివర్తనమే కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. హనుమంతునికి మూడు విశేషణాలు — నిశ్చితార్థుడు, అర్థతత్త్వజ్ఞుడు, కాలధర్మవిశేషవేత్త — అతని దౌత్యసామర్థ్యాన్ని చూపుతాయి. మంత్రియే రాజును మేల్కొలపడానికి అర్హుడనే నీతి ఇక్కడ ప్రయోగించబడింది.

మాటల నేర్పు తెలిసిన హనుమంతుడు, మాటల తత్త్వం ఎరిగిన వానరేశ్వరుని రకరకాల సహేతుకమైన మనోహరమైన మాటలతో మొదట ప్రసన్నుని చేసి, తరువాత హితమైనదీ, సత్యమైనదీ, మేలుచేసేదీ, సామధర్మార్థనీతులతో కూడినదీ, ప్రణయప్రీతులతో కూడినదీ, విశ్వాసంతో నిశ్చయం చేసినదీ అయిన మాట అన్నాడు. మొదట ప్రసన్నం చేయడం, తరువాత ఉపదేశం — ఈ నీతి ఇక్కడ సూచించబడుతుంది. వానరేశ్వరుని దగ్గరికి వెళ్ళి అతడు అన్నాడు — ‘రాజ్యం లభించింది, కీర్తి లభించింది, వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన సంపద కూడా వృద్ధి చెందింది; మిత్రుల సంగ్రహం ఒక్కటే మిగిలి ఉంది, దానిని మీరు చేయాలి. మిత్రుల విషయంలో కాలం ఎరిగి ఎల్లప్పుడూ చక్కగా ప్రవర్తించేవాని రాజ్యమూ కీర్తీ ప్రతాపమూ వృద్ధి చెందుతాయి. ఎవని కోశమూ, దండమూ (సైన్యం), మిత్రులూ, తానూ — ఇవన్నీ సమానంగా ఉంటాయో, అతడే గొప్ప రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఈ నాలుగింటిలో మిత్రుడు కూడా సమానమైన అంగమే అని గుర్తుంచుకోవాలి. మీరు సదాచారసంపన్నులు, ఆపదలేని మార్గంలో నిలిచినవారు; కాబట్టి మిత్రుని ప్రయోజనం కోసం ఏది అంగీకరించారో, ఏది ప్రతిజ్ఞ చేశారో, దానిని యథావిధిగా చేయాలి.’ ఇలా హనుమంతుడు మొదట రాజనీతిలోని సామాన్య నియమాన్ని చెప్పి, తరువాత దానిని సుగ్రీవునికి అన్వయిస్తున్నాడు. ‘రాజ్యం, కీర్తి, సంపద’ — ఈ మూడూ లభించాయని మొదట గుర్తుచేసి, హనుమంతుడు మిగిలిన కర్తవ్యాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నాడు; ఇది ప్రశంసతో కూడిన ప్రేరణ. ఇక్కడ ‘కాలజ్ఞః’ (కాలం ఎరిగినవాడు) అనే పదం ముఖ్యం — మిత్రకార్యంలో కాలమే ప్రధాన అంగం. కోశం, దండం, మిత్రులు, తాను అనే నాలుగు రాజ్యాంగాలను లెక్కించి వాటిలో మిత్రుని సమానంగా నిలుపుతున్నాడు; దానితో మిత్రుని ఉపేక్షించడం రాజ్యహానియే అని సిద్ధిస్తుంది. ‘నిరత్యయే పథి స్థితః’ (ఆపదలేని మార్గంలో నిలిచినవారు) అని సుగ్రీవుని సదాచారాన్ని ప్రశంసిస్తూ, అదే సదాచారాన్ని ప్రతిజ్ఞాపాలనకు అతడు ఆహ్వానిస్తున్నాడు.

‘తన పనులన్నిటినీ వదిలి, తొందరతో అకుంఠితమైన ఉత్సాహంతో మిత్రుని ప్రయోజనం కోసం ప్రవర్తించనివాడు అనర్థాలతో అడ్డుకోబడతాడు. కాలం దాటిపోయిన తరువాత మిత్రకార్యాలలో ప్రవర్తించేవాడు గొప్ప ప్రయోజనాలను సాధించినా మిత్రుని ప్రయోజనంతో కూడడు’ — కాలం దాటిన కర్మ ఫలహీనం అని భావం. ‘శత్రుదమనా, ఈ మిత్రకార్యం మనకు కాలాతీతమైపోయింది; కాబట్టి రాఘవుని కోసం వైదేహి అన్వేషణ త్వరగా జరగాలి. కాలం తెలిసిన రాముడు, తొందరపడుతున్నా, ప్రాజ్ఞుడు కాబట్టి నీ వశానుగుడిగానే ఉన్నాడు; సంకోచంతో గడిచిపోయిన కాలాన్ని నీకు చెప్పడం లేదు.’ ఇదే అతని గొప్పతనం — అధికారం ఉన్నా అతడు ప్రేరేపించడం లేదు. ‘అతడు సమృద్ధమైన వంశానికి ధ్వజం వంటివాడు, దీర్ఘకాల బంధువు, అప్రమేయమైన ప్రభావం గలవాడు, గుణాలలో సాటిలేనివాడు. అతడు ముందే నీ పని చేశాడు, వాలిని చంపాడు, రాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు; కాబట్టి ఇప్పుడు మీరు అతని పని చెయ్యండి. వానరేశ్వరా, కపిశ్రేష్ఠులను ఆజ్ఞాపించాలి.’ ఇక్కడ మూడు దృష్టాంతాల క్రమం — మొదట మిత్రుని ప్రయోజనం కోసం ప్రవర్తించనివాడు, తరువాత కాలం దాటిన తరువాత ప్రవర్తించేవాడు, తరువాత ప్రస్తుత సందర్భానికే అన్వయిస్తాడు. ‘కాలాతీతమ్’ (కాలం దాటినది) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది; దానితో ఉపాలంభం మృదువుగా ఉన్నా స్పష్టంగా ఉంటుంది. హనుమంతుడు ‘నః’ (మనకు) అనే బహువచనంతో తనను కూడా దోషంలో భాగస్వామిగా చేసుకుంటున్నాడు; దానితో మాట కఠినంగా అనిపించదు. రాముని మౌనం అతని గుణమే, ఉపేక్ష కాదు — అని వివరించి హనుమంతుడు సుగ్రీవునిలో సిగ్గును రేకెత్తిస్తున్నాడు. ‘కేతుః’ (ధ్వజం) అనే పదంతో రాముడు వంశానికి ధ్వజంలా ఉన్నతుడని సూచించబడుతుంది.

‘ప్రేరణ లేకుండానే పని మొదలుపెట్టినంత వరకే కాలం దాటలేదని లెక్కించబడుతుంది; ప్రేరేపించబడిన పనికి మాత్రం కాలాతిక్రమం సిద్ధమైపోతుంది. కాబట్టి నువ్వే స్వయంగా ప్రవర్తించు. వానరేశ్వరా, నీకు ఏమీ చేయనివాని పనిని కూడా నువ్వు చేసిపెడతావు; ఇక రాజ్యంతో, (శత్రు)వధతో ముందే ప్రత్యుపకారం చేసినవాని విషయంలో చెప్పేదేముంది. వానర భల్లూక గణాలకు ప్రభువా, నువ్వు శక్తిమంతుడవు, అతిపరాక్రమశాలివి; అయినా దాశరథికి ప్రీతి కలిగించేందుకు ఆజ్ఞ ఇవ్వడంలో ఎందుకు తడబడుతున్నావు, ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు. దాశరథి స్వయంగా తన బాణాలతో దేవతలనూ అసురులనూ మహాసర్పాలనూ వశం చేసుకోగల సమర్థుడే, అయినా అతడు నీ ప్రతిజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ నిలిచాడు. ప్రాణత్యాగానికి సైతం వెనుకాడకుండా అతడు నీకు గొప్ప ప్రియం చేశాడు; కాబట్టి మనం భూమిపైనా ఆకాశంలోనూ అతని భార్య వైదేహిని వెదుకుదాం. దేవతలూ దానవులూ గంధర్వులూ అసురులూ మరుద్గణాలూ యక్షులూ అతనికి భయం కలిగించలేరు, ఇక రాక్షసుల మాట ఏమిటి. పింగళవర్ణుల ప్రభువా, ఇంత శక్తి గలవాడూ, ముందే ప్రత్యుపకారం చేసినవాడూ అయిన రామునికి సర్వాత్మనా ప్రియం చేయాలి.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మాట క్రమంగా తీవ్రమవుతుంది — మొదట నీతివాక్యం, తరువాత ఉపాలంభం, తరువాత రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేయడం, అది రహస్యంగా భయాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ‘అకర్తురపి కార్యస్య భవాన్ కర్తా’ (ఏమీ చేయనివాని పనిని కూడా నువ్వు చేస్తావు) అని సుగ్రీవుని ఔదార్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ, ప్రత్యుపకారం తప్పక చేయవలసినదని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ‘కిం ను సజ్జసే’ (ఎందుకు తడబడుతున్నావు) అనే ప్రశ్నయే సర్గకు కేంద్రం. రాముడు స్వయంగా సమర్థుడైనా ప్రతిజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు — ఇది అతని మర్యాదాపాలన, దౌర్బల్యం కాదు. దేవదానవగంధర్వాదులను లెక్కించి రాముని నిర్భయత్వాన్ని స్థాపించి, హనుమంతుడు చివరికి ‘సర్వాత్మనా’ (పూర్తి మనస్సుతో) అనే పదంతో సగం మనస్సుతో చేయకూడదని నిర్దేశిస్తున్నాడు.

‘కపీశ్వరా, నీ ఆజ్ఞతో మాలో ఎవరి గమనమూ కింద భూమిపై గాని, నీటిలో గాని, పైన ఆకాశంలో గాని అడ్డుకోబడదు — అన్నిచోట్లకూ మేము వెళ్ళగలం. పాపరహితుడా, కాబట్టి కేవలం ఆజ్ఞాపించు — ఎవరు ఏమి ఎక్కడినుండి చేయాలో; ఎదిరించలేని వానరులు నీకు కోట్లకు మించి ఉన్నారు.’ హనుమంతుని ఈ మాట సమయానికి తగినట్లు చక్కగా చెప్పబడింది. అది విని సత్త్వసంపన్నుడైన సుగ్రీవుడు ఉత్తమమైన నిర్ణయం చేశాడు — ప్రమాదం వదిలిపెట్టబడింది, కర్తవ్యం నిశ్చయించబడింది. మహాబుద్ధిమంతుడైన అతడు ఎల్లప్పుడూ ఉద్యమశీలుడైన నీలుని ఆదేశించాడు — అన్ని దిక్కులనుండీ సైన్యాలన్నిటినీ సేకరించడానికి నియుక్తుడవు కా అని. ‘నా సైన్యం మొత్తమూ, యూథపతులందరూ అడ్డంకి లేకుండా, ఆలస్యం లేకుండా సేనాముఖ్యులతో కలిసి వచ్చి చేరేలా చెయ్యి.’ ఒక్క మాటతోనే హనుమంతుడు ఏమి సాధించాడో, అదే ఈ సర్గ ఫలం. ‘కింద కాదు, నీటిలో కాదు, పైన కాదు’ అనే త్రిలోకవ్యాపకమైన గమనం వానరుల సామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది, అది తరువాతి సర్గకు వంతెన. హనుమంతుడు చివరికి ఆజ్ఞను మాత్రమే అడుగుతున్నాడు, మరేదీ కాదు — ఇది సేవకుని మర్యాద. ‘కాలే సాధు నిరూపితమ్’ (సమయానికి తగినట్లు చక్కగా చెప్పబడింది) అనే కవి మాటయే హనుమంతుని వాక్యానికి ప్రశంస. సుగ్రీవుడు కోపించడు, పైగా ఆ క్షణంలోనే ఉత్తమమైన నిర్ణయం చేస్తాడు — ఇది అతని సత్త్వసంపన్నత. నీలుడు ‘నిత్యకృతోద్యమః’ (ఎల్లప్పుడూ ఉద్యమశీలుడు) అనే విశేషణంతో, యోగ్యతతోనే నియమించబడ్డాడు.

‘సరిహద్దులను కాపాడే, వేగంగా సంచరించే, ఉద్యమశీలురైన వానరులు నా శాసనం ప్రకారం త్వరపడి వెంటనే సైన్యాన్ని తీసుకురావాలి; తరువాత మీరే స్వయంగా పనంతా పర్యవేక్షించాలి. మూడు అయిదుల రాత్రులు — అంటే పదిహేను రోజులు — దాటిన తరువాత ఇక్కడికి చేరే వానరునికి మరణదండన; ఇందులో ఆలోచించవలసినది ఏమీ లేదు.’ రాజాజ్ఞ కఠినత్వం ఇక్కడ స్పష్టం. ‘అంగదునితో కలిసి మీరు నా నిశ్చితమైన ఆజ్ఞను పట్టుకొని వృద్ధులైన వానరుల దగ్గరికి వెళ్ళాలి’ అని ఏర్పాటు చేసి, వీర్యవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుల ప్రభువు తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ‘అంతపాలాః’ అంటే సరిహద్దులను రక్షించేవారు; వారిని పిలవడం ద్వారా అన్ని వైపులనుండీ సైన్యాన్ని సమీకరించాలి. ‘స్వయం చానంతరం భవానేవానుపశ్యతు’ (తరువాత మీరే స్వయంగా పర్యవేక్షించాలి) అనే మాటతో నీలుని బాధ్యత నిశ్చయించబడింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ గంభీరంగా ముగుస్తుంది; సుగ్రీవుడు తన భవనంలోకి ప్రవేశించడం మాత్రం తరువాతి సర్గలో రాముని అసంతోషానికి బీజం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి