॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 30వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

శరద్వర్ణన, రాముని విలాపం, సుగ్రీవునిపై ఉపాలంభం

శరదాగమం, రాముని విరహవిలాపం, లక్ష్మణుని ఓదార్పు, విస్తృతమైన శరద్వర్ణన, సుగ్రీవుని ప్రమాదంపై ఉపాలంభం, లక్ష్మణుని పంపడం

సుగ్రీవుడు తన భవనంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత, ఆకాశం మేఘాల నుండి విముక్తమైన తరువాత, వర్షాకాలపు రాత్రులు ప్రస్రవణంపై గడిపిన రాముడు కామశోకాలతో పీడితుడయ్యాడు. తెల్లబడిన ఆకాశాన్నీ, నిర్మలమైన చంద్రమండలాన్నీ, వెన్నెల పూత పూసిన శరత్కాలపు రాత్రినీ చూసి, కామలోలుడైన సుగ్రీవునీ, కనిపించకుండా పోయిన జనకపుత్రికనూ, దాటిపోయిన కాలాన్నీ చూసి, అతడు అత్యంత ఆతురుడై మూర్ఛపోయాడు. ఒక ముహూర్తం తరువాత మళ్ళీ స్పృహ పొంది బుద్ధిమంతుడైన రాజు రాఘవుడు మనస్సులో ఉన్న వైదేహినే తలచుకున్నాడు. తరువాత మెరుపులూ మేఘాలూ పోయిన, సారసపక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న నిర్మలమైన ఆకాశాన్ని చూసి అతడు ఆర్తమైన స్వరంతో విలపించాడు. బంగారు ధాతువులతో అలంకరించబడిన పర్వతాగ్రం మీద కూర్చొని, శరత్కాలపు ఆకాశాన్ని చూసి, అతడు మనస్సుతో ప్రియురాలి దగ్గరికే వెళ్ళాడు. ఈ ఆరు శ్లోకాలలో కవి మూడుసార్లు ‘దృష్ట్వా’ (చూసి) అనే పదాన్ని వాడుతున్నాడు — బాహ్యమైన దృశ్యమే లోపలి శోకాన్ని రగిలిస్తుంది. వర్షాలలో మేఘాలతో కప్పబడిన దుఃఖం ఇప్పుడు స్వచ్ఛమైన ఆకాశంలో బయటపడుతుంది. ‘మనఃస్థామ్’ (మనస్సులో ఉన్నది) అనే పదంతో సీత బయట కనిపించకుండా పోయినా హృదయంలో నిలిచి ఉందని సూచించబడుతుంది. సర్గ ఆరంభంలోనే రెండు విరుద్ధ స్థితులు నెలకొల్పబడ్డాయి — సుగ్రీవుని గృహప్రవేశం, రాముని పర్వతశిఖరంపై ఏకాకితనం. ‘వర్షరాత్రే స్థితః’ (వర్షాకాలపు రాత్రులు గడిపినవాడు) అనే పదంతో నాలుగు నెలల నిరీక్షణ సూచించబడింది. ఇక్కడ ‘మోహం’ అంటే మూర్ఛయే; రాముడు వీరుడైనా విరహంతో మూర్ఛిల్లుతాడు అనేది మానుషభావానికి ప్రకాశనం. ముహూర్తంలో స్పృహ పొంది అతడు మళ్ళీ ధైర్యాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు — ఇది అతని ప్రకృతి. శరత్తు స్వచ్ఛత విరహికి ప్రతికూలం, కాముకునికి అనుకూలం అనేది కావ్యరూఢి; అందుకే తెల్లబడిన ఆకాశాన్నీ చంద్రమండలాన్నీ చూడగానే అతడు ఆతురుడవుతాడు. ‘ఆర్తయా గిరా’ (ఆర్తమైన స్వరంతో) అనే పదంతో విలాపపు స్వరం కూడా నిర్దేశించబడింది. ప్రస్రవణగిరి బంగారు ధాతువులతో అలంకరించబడిన శిఖరాన్ని వర్ణిస్తూ కవి బాహ్యశోభనూ లోపలి దుఃఖాన్నీ ఏకకాలంలో చూపిస్తున్నాడు. గత సర్గలో హనుమంతుడు మేల్కొలపగా సుగ్రీవుడు సైన్యాన్ని రప్పించమని ఆదేశించాడు; కాబట్టి పాఠకుడు వెంటనే ప్రయత్నాన్ని ఆశిస్తాడు. కాని కవి ఇక్కడ మళ్ళీ ఆలస్యాన్ని చూపిస్తున్నాడు, దానితో రాముని అధైర్యం సకారణమవుతుంది. ‘ఘనైః విముక్తే గగనే’ (ఆకాశం మేఘాల నుండి విముక్తమైన తరువాత) అనే పదమే సమయసూచకం — మేఘాలు పోయాయి కాబట్టి ప్రతిజ్ఞాకాలం వచ్చింది.

‘సారసపక్షుల కూతలతో పాటు తానూ సారసపక్షిలా కూస్తూ ఆశ్రమంలో ఆనందించే ఆ బాల ఈరోజు నాకు దూరమై ఎలా ఆనందిస్తుంది? బంగారం వంటి నిర్మలమైన, పూచిన వేగిస (అసన) చెట్లను చూసి, నన్ను వెదుకుతూ, నేను కనిపించక, ఆ బాల ఎలా ఆనందిస్తుంది? ఒకప్పుడు కలహంసల మధురమైన కూతతో మేల్కొనే, అన్ని అవయవాలూ అందంగా ఉన్న, మధురంగా మాట్లాడే ఆమె ఈరోజు ఎలా ఆనందిస్తుంది? జంటగా తిరిగే చక్రవాకాల ధ్వనిని విని పద్మంలా విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె ఎలా ఉంటుందో? సరస్సులలో, నదులలో, బావులలో, కాననాలలో, అడవులలో తిరుగుతున్నా ఆ లేడికన్నుల ఆమె లేకుండా నాకు ఈరోజు సుఖం దొరకడం లేదు. నా వియోగం వల్లా, ఆమె సుకుమారత వల్లా, శరత్తు గుణాలతో ఎడతెగకుండా పెరుగుతున్న కామం ఆ భామినిని ఎంతగానో పీడిస్తుందేమోనని శంకిస్తున్నాను.’ ఇలా మొదలైన మాటలతో నరశ్రేష్ఠుడైన రాజకుమారుడు విలపించాడు — దేవేంద్రుని నుండి నీటిని యాచించే సారంగపక్షి అయిన చాతకం విలపించినట్లు. ఇక్కడ ప్రతి శ్లోకంలోనూ విలాపం ప్రశ్నరూపంలో రచించబడింది, దానితో విరహపు నిస్సహాయత వ్యక్తమవుతుంది. ఈ ఏడు శ్లోకాలలో అయిదు ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి — సారసపక్షులు, వేగిస చెట్లు, కలహంసలు, చక్రవాకాలు, చివరికి చాతకం. వాటిలో ప్రతి దాని జంటగా తిరిగే స్వభావం సీత ఏకాకితనంతో విరుద్ధమవుతుంది, దానితో విరహం తీవ్రమవుతుంది. ‘కథమ్’ (ఎలా) అనే ప్రశ్న మూడుసార్లు పునరుక్తమైంది; సమాధానం మాత్రం ఎవరూ ఇవ్వరు — ఇదే విలాపపు నిస్సహాయత. ‘మృగశావాక్షీమ్’ (లేడికన్నుల ఆమె), ‘పుండరీకవిశాలాక్షీమ్’ (పద్మంలా విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె) అనే నేత్రవిశేషణాలు సీత సుకుమారతను గుర్తుచేస్తాయి. పన్నెండవ శ్లోకంలో రాముడు తన దుఃఖం కంటే ఆమె దుఃఖాన్నే ఎక్కువగా శంకిస్తున్నాడు — ఇదే అతని ప్రేమకు లక్షణం. చివరికి కవి ఉపమానాన్ని ప్రయోగిస్తాడు — చాతకం ఇంద్రుని నుండే నీటిని యాచిస్తుంది, మరెక్కడినుండీ కాదు; అలాగే రాముడు సీతనే కోరుకుంటాడు. రాముని విలాపంలో ఒక్క శాపమూ లేదు, రావణుని పేరూ లేదు; సీత సుఖదుఃఖాల చింత ఒక్కటే. దీనితో అతని ప్రేమ శుద్ధమైనదని చూపబడింది. ‘చరన్ అపి సుఖం న లభే’ (తిరుగుతున్నా సుఖం దొరకడం లేదు) అనే మాటలో అడవి శోభంతా నిష్ఫలమని చెప్పబడింది.

తరువాత పండ్ల కోసం వెళ్ళిన లక్ష్మణుడు రమణీయమైన కొండచరియలలో తిరిగి తిరిగి వెనుదిరిగి వచ్చి అన్నగారిని చూశాడు. సహించలేని చింతతో చుట్టుముట్టబడి, స్పృహ తప్పినట్లు, నిర్జనప్రదేశంలో ఒంటరిగా ఉన్న అన్నను చూసి, మనస్వి అయిన సౌమిత్రి అన్నగారి విషాదం వల్ల తొందరపడి, ఎంతో దీనుడై అన్నాడు — ‘ఆర్యా, కామానికి వశుడవడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? నీ పౌరుషానికి పరాభవం కలిగించుకోవడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? ఈ మనస్సమాధానం సిగ్గుతో హరించబడుతోంది; ఇక్కడ యోగంతో (ఏకాగ్రతతో) ఏది నివారించబడదు? నువ్వు రక్షకుడవుగా ఉన్న జానకి పరాయివానికి సులభంగా దక్కదు; మండుతున్న అగ్నిజ్వాలను చేరి ఎవడూ కాలకుండా ఉండడం సాధ్యం కాదు.’ ఉత్తమ లక్షణాలు గలవాడూ ఎదిరించలేనివాడూ అయిన లక్ష్మణునితో రాముడు స్వభావసిద్ధమైన, హితమైన, మేలుచేసే, నీతితో కూడిన, సామధర్మార్థాలతో సమన్వితమైన మాట అన్నాడు — ‘నిస్సందేహంగా కార్యాన్ని పరిశీలించాలి, క్రియావిశేషాన్ని అనుసరించాలి; కాని కుమారా, బాగా పెరిగిన, ఎదిరించలేని పరాక్రమానికి ఫలాన్ని మాత్రం చింతించకూడదు.’ ఇక్కడ నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, వాటితో సంవాద గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. లక్ష్మణుడు పండ్ల కోసం వెళ్ళాడు — దీనితో వారి వనవాసపు సాధారణ జీవితం సూచించబడుతుంది. ‘విసంజ్ఞమ్ ఏకం విజనే’ (స్పృహ తప్పినట్లు, ఒంటరిగా, నిర్జనప్రదేశంలో) అనే మూడు పదాలతో రాముని అవస్థ చిత్రించబడింది. లక్ష్మణుని మాట నాలుగు ప్రశ్నలతో మొదలవుతుంది; దానితో అతని గౌరవపూర్వకమైనా తీవ్రమైన భావం వ్యక్తమవుతుంది. ‘క్రియాభియోగం’ (ప్రయత్నంలో నిమగ్నత), ‘మనసః ప్రసాదం’ (మనఃప్రసన్నత), ‘సమాధియోగం’ (ఏకాగ్రత), ‘సహాయసామర్థ్యం’ (సహాయకుల సామర్థ్యం), ‘స్వకర్మహేతువు’ (తన కర్మకు తానే హేతువు కావడం) అని అయిదు ఉపాయాలు లెక్కించబడ్డాయి — ఇది రాజనీతి సారసంగ్రహం. అగ్నిజ్వాల దృష్టాంతంతో సీతను ఎవరూ అతిక్రమించలేరని స్థాపించబడింది. రాముడు మాత్రం ప్రత్యుత్తరంలో లక్ష్మణుని మాటను అంగీకరిస్తూనే ‘ఫలాన్ని చింతించకూడదు’ అనే నిష్కామకర్మ ఉపదేశాన్ని ఇస్తున్నాడు; ఇదే ఈ సర్గ నీతిశిఖరం. లక్ష్మణుని ఉపదేశంలో ఎక్కడా సుగ్రీవుని నింద లేదు — అది తరువాతి సర్గలో వస్తుంది; ఇక్కడ అతడు అన్నగారి ధైర్యాన్నే కోరుకుంటున్నాడు. రాముని ప్రత్యుత్తరం సంక్షిప్తం, కాని దానితో అతడు శిష్యభావాన్ని స్వీకరించడు, గురుభావాన్నే కాపాడుకుంటాడు.

తరువాత పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల మైథిలిని తలచుకుంటూ రాముడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు నీటితో భూమిని తృప్తిపరచి, పంటలను పండించి, తన పని పూర్తిచేసి నిశ్చింతగా ఉన్నాడు. రాజకుమారా, దీర్ఘమైన గంభీరమైన గర్జనలు గలవీ, పర్వతాలనూ చెట్లనూ ముందుంచుకొని సాగేవీ అయిన ఆ మేఘాలు నీటిని విడిచి శాంతించాయి. నల్లకలువరేకుల వలె నల్లని మేఘాలు పది దిక్కులనూ నల్లబరచి ఇప్పుడు మదం తగ్గిన ఏనుగుల వలె వేగం తగ్గినవయ్యాయి. నీటిని గర్భంలో ధరించిన, మహావేగం గల, కొండమల్లె మద్ది పూల సువాసన గల వానగాలులు, సౌమ్యుడా, సంచరించి ఆగిపోయాయి. పాపరహితుడైన లక్ష్మణా, మేఘాల, ఏనుగుల, నెమళ్ళ, సెలయేళ్ళ నాదం ఒక్కసారిగా శాంతించింది. మహామేఘాలు వర్షించగా నిర్మలమైన, రంగురంగుల చరియలు గల పర్వతాలు చంద్రకిరణాలతో పూత పూసినట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ రాముడు క్షణకాలం విలాపాన్ని వదిలి ఋతువర్ణనను మొదలుపెడుతున్నాడు; కాని ఆ వర్ణన కూడా చివరికి ప్రతిజ్ఞాస్మరణలోనే ముగుస్తుంది. ‘పరిశుష్యతా ముఖేన’ (ఎండిపోతున్న ముఖంతో) అనే పదంతో రాముని లోపలి దాహం చూపబడింది. ఇంద్రుడు తన పని పూర్తిచేశాడని తలచుకొని రాముడు పరోక్షంగా సుగ్రీవుడు తన పని చేయలేదని సూచిస్తున్నాడు — దేవుడు కూడా తన పని పూర్తిచేస్తాడు, వానరరాజు మాత్రం చేయడు. మేఘాల శాంతి, ఏనుగుల మదం తగ్గడం, గాలుల విరామం, నాదాల ప్రశమనం — ఈ నాలుగూ సమాప్తిని తెలిపేవి; ప్రకృతిలో అంతా ముగిసింది, రాముని పని ఒక్కటే మిగిలి ఉంది. ‘మదం తగ్గిన ఏనుగుల వలె’ అనే ఉపమానంతో మేఘాలు వేగం తగ్గినవిగా వర్ణించబడ్డాయి; ఈ ఉపమానం ముందు ఏనుగుల వర్ణనలో మళ్ళీ ప్రయోగించబడుతుంది. చంద్రకిరణాలతో పూత పూసినట్లున్న పర్వతాలు అనే ఉత్ప్రేక్ష శరత్తు స్వచ్ఛతను ప్రకాశింపజేస్తుంది. ఈ ఏడు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులే; తరువాతి ఖండంలో దీర్ఘవృత్తాలు మొదలవుతాయి, దానితో ఛందోమార్పే వర్ణనారంభాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నృపాత్మజ’ (రాజకుమారా) అనే సంబోధన రెండుసార్లు వాడబడింది, దానితో రాముడు లక్ష్మణునికి రాజపుత్రోచిత కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు.

‘ఏడాకుల పాల చెట్ల కొమ్మలలో, నక్షత్రాల సూర్యచంద్రుల కాంతులలో, ఉత్తమ గజాల విలాసాలలో తన శోభను పంచిపెట్టి ఈరోజు శరత్తు మొదలైంది. అనేక ఆశ్రయాలలో విచిత్రమైన శోభ గల, శరత్కాలపు గుణాలతో కూడిన లక్ష్మి (సౌందర్యం) సూర్యుని తొలికిరణాలనే చేతులతో మేల్కొలపబడిన పద్మసరస్సులలో మరింతగా ప్రకాశిస్తోంది. ఏడాకుల పాల పూల సువాసన గలదీ, తుమ్మెదల గుంపులు వెంటపడి పాడుతున్నదీ, మదపుటేనుగుల గర్వాన్ని అణచేదీ, గాలిని అనుసరించేదీ అయిన శరత్కాలం మరింత ప్రకాశిస్తోంది. అందమైన విశాలమైన రెక్కలు గల, మన్మథునికి ప్రియమైన, పద్మపరాగంతో కప్పబడిన, మహానదుల ఇసుకతిన్నెలకు చేరిన చక్రవాకాలతో కలిసి, కొత్తగా వచ్చిన హంసలు క్రీడిస్తున్నాయి. మదంతో గర్వించిన ఏనుగులలో, గర్వించిన ఆవుల మందలలో, తేటనీరు గల నదులలో లక్ష్మి అనేక విధాలుగా విభజించబడి ప్రకాశిస్తోంది. మేఘాలు విడిచిన ఆకాశాన్ని చూసి అడవులలో పింఛాలనే ఆభరణాలు విడిచిన నెమళ్ళు ప్రియురాళ్ళపై అనురాగం లేనివై, శోభ తొలగినవై, ఉత్సవం పోయినవై, ధ్యానంలో మునిగినవయ్యాయి. మనోహరమైన విస్తారమైన సువాసన గలవీ, పూల అతిభారంతో వంగిన కొనకొమ్మలు గలవీ, బంగారంలా పచ్చనివీ, కన్నులకు ఆనందం కలిగించేవీ అయిన ప్రియక వృక్షాలతో వనాంతరాలు వెలిగిపోతున్నట్లున్నాయి. ప్రియురాళ్ళతో కూడినవీ, పద్మసరస్సులు ఇష్టమైనవీ, అడవిలో ప్రియమైనవీ, పూలను పెకలించేవీ, మదోత్కటమైనవీ, మదలాలసమైనవీ అయిన గజోత్తముల గమనాలు ఈరోజు మందంగా ఉన్నాయి.’ ఈ ఎనిమిది శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి. ఇక్కడినుండి యాభై ఏడవ శ్లోకం వరకూ ఉన్న శరద్వర్ణన సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; ఇది వల్గేట్ విశేషం. శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతి జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తాలలో రచించబడ్డాయి, దానితో వర్ణన గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. ‘శ్రియం విభజ్య’ (శోభను పంచిపెట్టి) అనే పదంతో శరత్తు తన శోభను వేర్వేరు ఆశ్రయాలకు పంచిపెడుతుందనే కల్పన. ఇక్కడ ‘లక్ష్మి’ అనే పదం సౌందర్యవాచకం, ఎన్నో శ్లోకాలలో పునరుక్తమైంది. ఏనుగులు, హంసలు, ఆబోతులు, నెమళ్ళు, చెట్లు — వీటి వర్ణనలో కవి ప్రతిదానిలోనూ జంటభావాన్ని సూచిస్తాడు, అది విరహి అయిన రామునికి దుఃఖదాయకమే. నెమళ్ళ ఉత్సవరాహిత్యం మాత్రం విరుద్ధ ఉదాహరణ — వర్షం పోయిందని అవి ఉదాసీనంగా ఉన్నాయి; వాటి అవస్థే రాముని అవస్థతో సామ్యం కలిగి ఉంది. ఇక్కడ కవి దాదాపు ప్రతి శ్లోకంలోనూ ‘విభాతి’ (ప్రకాశిస్తోంది) అనే క్రియాపదాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, దానితో శోభావర్ణనలో ఏకరూపత కాపాడబడుతుంది. సప్తచ్ఛదం అంటే ఏడాకుల పాల చెట్టు, దాని పూల వాసన ఏనుగుల మదాన్ని శమింపజేస్తుందనేది కవిసమయం; దానినే ఇక్కడ కవి రెండుసార్లు ప్రస్తావిస్తున్నాడు. ముప్పై అయిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రియాన్వితానాం నలినీప్రియాణాం వనే ప్రియాణామ్’ అని ‘ప్రియ’ అనే శబ్దం మూడుసార్లు ఆవృత్తమైంది, అది అనుప్రాసరూపంలో వర్ణన మాధుర్యాన్ని పెంచుతుంది.

‘ఆకాశం సానపెట్టిన ఆయుధంలా మెరిసే వన్నెతో స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది, నదీజలాలు సన్నని ప్రవాహాలు గలవయ్యాయి, ఎర్రకలువల చల్లదనం గల గాలులు వీస్తున్నాయి, దిక్కులు చీకటి తొలగి ప్రకాశిస్తున్నాయి. సూర్యుని ఎండ సోకడం వల్ల బురద పోయి, చాలా కాలానికి దట్టమైన ధూళి లేచిన భూమి కనిపిస్తోంది — పరస్పర వైరంతో కూడిన రాజులకు ఈరోజు దండయాత్రకు సమయం వచ్చింది. శరత్తు గుణాలతో రూపశోభ పుష్టిపడినవీ, సంతోషించినవీ, ధూళి అంటిన శరీరాలు గలవీ, మదోత్కటమైనవీ, యుద్ధం కోరేవీ అయిన ఆబోతులు ఆవుల మధ్యకు వెళ్ళి రంకెలు వేస్తున్నాయి. మన్మథభావంతో, తీవ్రమైన అనురాగంతో, కులీనంగా, మెల్లని నడకతో ఆడ ఏనుగు అడవులలో వెళుతున్న మదించిన తన భర్తను చుట్టుముట్టి వెంట నడుస్తోంది. తమకు ఆభరణాలైన శ్రేష్ఠమైన పింఛాలను వదిలి నదీతీరాలకు చేరిన నెమళ్ళు సారసపక్షుల గుంపులు గదిమినట్లు దీనంగా, విచారంగా సాగిపోతున్నాయి. మదం స్రవిస్తున్న గండస్థలాలు గల గజరాజులు మహాధ్వనులతో కారండవ పక్షులనూ చక్రవాకాలనూ బెదిరించి, పద్మాలనే ఆభరణాలు గల సరస్సులలో నీటిని కలచి కలచి తాగుతున్నాయి. బురద పోయిన, ఇసుక గల, తేటనీరు గల, ఆవుల మందలు గల, సారసపక్షుల కూతలతో మారుమోగుతున్న నదులలో హంసలు సంతోషంగా వాలుతున్నాయి. నదుల, మేఘాల, సెలయేటి నీటి, బాగా పెరిగిన గాలుల, నెమళ్ళ, ఉత్సవం పోయిన కప్పల ధ్వనులు ఇప్పుడు తప్పక నశించిపోయాయి. కొత్తగా మేఘాలు ఉదయించినప్పుడు కనుమరుగైన, బాగా కృశించిన శరీరాలు గల, రకరకాల రంగుల, ఘోరవిషం గల, చాలా కాలం (బొరియలలో) ఉన్న సర్పాలు ఆకలితో బాధపడుతూ బొరియల నుండి బయటికి వస్తున్నాయి.’ ఈ ఖండంలో వర్ణన క్రమంగా రాజనీతిని సమీపిస్తుంది — ‘నరాధిపానామ్ ఉద్యోగకాలః అద్య’ (ఈరోజు రాజులకు దండయాత్రకు సమయం) అనే మాటతో మొదటిసారిగా యాత్రకు సూచన ఇవ్వబడుతుంది. ‘శస్త్రవిధౌతవర్ణమ్’ (సానపెట్టిన ఆయుధపు వన్నె) అనే ఆకాశపు ఉపమానమే యుద్ధసూచకం. ఆబోతుల యుద్ధకాంక్ష, ఏనుగుల మదం, సర్పాలు బొరియల నుండి బయటికి రావడం — అన్నీ చేష్టలు మళ్ళీ మొదలవడాన్ని సూచిస్తాయి. ఆడ ఏనుగు వర్ణనలో మాత్రం శృంగారం; అది భర్తను చుట్టుముట్టి వెంట నడవడం చూసి రాముడు తన వియోగాన్ని తలచుకుంటాడనేది ధ్వని. నెమళ్ళ దైన్యం సారసపక్షులు గదిమినట్లు అనే ఉత్ప్రేక్ష మనోహరమైనది. గజరాజుల జలపానంలో ‘విక్షోభ్య విక్షోభ్య’ (కలచి కలచి) అనే ఆమ్రేడితంతో పదేపదే చేసే క్రియ సూచించబడింది. తొమ్మిది శ్లోకాలలో ఆరు జంతువులకు సంబంధించినవి, మూడు భూమ్యాకాశాలకు సంబంధించినవి; ఇలా స్థావర జంగమాలలో సమానమైన పరివర్తన చూపబడింది. ‘ధ్రువమ్’ (తప్పక) అనే పదంతో రాముడు తన అనుమానాన్ని సూచిస్తున్నాడు — వర్షపు శబ్దాలు నిశ్చయంగా శాంతించాయి.

‘చంచలమైన చంద్రకిరణాల స్పర్శతో కలిగిన హర్షంతో నక్షత్రాలనే కన్నులు తెరిచిన, అనురాగం (ఎరుపు) గల సంధ్య తనంతట తానే అంబరాన్ని (ఆకాశాన్ని, వస్త్రాన్ని) విడిచిపెడుతోంది — ఆహా, ఆశ్చర్యం.’ ఈ మాట సమాసోక్తితో నాయిక వ్యవహారాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ‘ఉదయించిన చంద్రుడే సౌమ్యమైన ముఖంగా, నక్షత్రగణాలే తెరిచిన అందమైన కన్నులుగా, వెన్నెలనే వస్త్రాన్ని కప్పుకున్న రాత్రి, తెల్లని వస్త్రంతో శరీరాన్ని కప్పుకున్న స్త్రీలా ప్రకాశిస్తోంది. పండిన వరికంకులను తిని సంతోషించి వేగంగా ఎగిరే సారసపక్షుల అందమైన వరుస, గాలికి కదిలే గుచ్చిన మాలలా ఆకాశాన్ని ఆక్రమిస్తోంది. ఒక్క హంస నిద్రిస్తూ, కలువలతో కూడిన, మహాసరస్సులోని, మేఘాలు విడిచిన నీరు రాత్రివేళ పూర్ణచంద్రుడూ నక్షత్రగణాలూ నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశిస్తోంది. చెల్లాచెదురైన హంసల గుంపులే ఒడ్డాణంగా, వికసించిన పద్మాలూ కలువలే మాలలుగా గల శ్రేష్ఠమైన దిగుడుబావుల శోభ ఈరోజు అలంకరించుకున్న శ్రేష్ఠమైన స్త్రీల శోభ కంటే అధికంగా ఉంది. వేణుస్వరంతో వ్యక్తమైన తూర్యవాద్యాలతో కలిసి, తెల్లవారుజామున గాలితో వ్యాపించి, ఉప్పొంగిన, పెరుగు చిలికే కుండల ధ్వనీ ఆబోతుల ధ్వనీ ఒకదానినొకటి నింపుతున్నట్లున్నాయి. నదుల ఒడ్డులు మెల్లని గాలికి కదులుతున్న, ఉతికిన నిర్మలమైన పట్టువస్త్రంలా ప్రకాశించే, కొత్త పూలనవ్వులు గల రెల్లుపూలతో శోభిస్తున్నాయి. అడవిలో చురుకుగా తిరిగే, మధువు తాగడంలో నేర్పరులైన, ప్రియురాళ్ళతో కూడిన, సంతోషించిన, పద్మాసనాల పరాగంతో పచ్చబడిన తుమ్మెదలు అడవులలో మత్తెక్కి గాలి వెంట సాగుతున్నాయి. తేటనీరు, పూలనవ్వులు గల అడవి, క్రౌంచపక్షుల ధ్వని, పండిన వరిపొలాలు, మెల్లని గాలి, నిర్మలమైన చంద్రుడు — ఇవన్నీ వర్షాల నిష్క్రమణను ప్రకటిస్తున్నాయి.’ నలభై అయిదవ శ్లోకం అనుష్టుప్పు, మిగిలినవి ఉపజాతులు. సంధ్య వర్ణన సమాసోక్తితో నాయిక వ్యవహారాన్ని ఆరోపిస్తుంది — ‘అంబరమ్’ అనే పదానికి ఆకాశం, వస్త్రం అనే రెండు అర్థాలు, దానితో శ్లేష సిద్ధిస్తుంది. రాత్రి స్త్రీలా, దిగుడుబావి శ్రేష్ఠ స్త్రీలా, నది వధువులా — ఇలా మూడుసార్లు స్త్రీరూపకం ఆవృత్తమవుతుంది; విరహి అయిన రాముని నోటినుండి ఈ వర్ణన రెట్టింపు కరుణాజనకం. ఒక్క హంస నిద్రిస్తున్న నీరు నక్షత్రాలు నిండిన ఆకాశంలా ఉంది అనేది ప్రతీప ఉపమానం — నీరు ఆకాశంతో పోల్చబడుతుంది, ఈ విపరీతమే రమణీయం. తెల్లవారుజామున పెరుగు చిలికే ధ్వని గ్రామజీవితాన్ని స్పృశిస్తుంది, దానితో వర్ణన కేవలం కావ్యమయంగా మిగలదు. తొమ్మిది శ్లోకాలలో ఎనిమిది రాత్రికీ ప్రాతఃకాలానికీ సంబంధించినవి; పగటి వర్ణన గత ఖండంలో జరిగింది. ఇలా కవి అహోరాత్రాన్ని పరిపూర్ణంగా వర్ణిస్తాడు, దానితో ఋతువుకు సర్వాంగీణమైన చిత్రం సిద్ధిస్తుంది. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో శ్రేష్ఠమైన దిగుడుబావుల శోభ అలంకరించుకున్న శ్రేష్ఠ స్త్రీల శోభతో పోల్చబడి, అధికమని చెప్పబడింది — ఇది వ్యతిరేకాలంకారపు ఛాయ.

‘చేపలనే ఒడ్డాణాలను చూపిస్తున్న నదీవధువుల గమనాలు ఈరోజు మందంగా ఉన్నాయి — ప్రియునితో అనుభవించబడి, తెల్లవారుజామున మెల్లగా నడిచే కామినుల వలె. చక్రవాకాలతో, నాచుతో కూడి, రెల్లుపూలనే పట్టువస్త్రాలతో కప్పబడినట్లు, పత్రరేఖలతో, గోరోచనపు తిలకంతో ఉన్నట్లున్న నదీముఖాలు వధువుల ముఖాలలా శోభిస్తున్నాయి. వికసించిన బాణాసన (గోరింట) పూలతో చిత్రితమై, సంతోషించిన తుమ్మెదల ఝంకారంతో నిండిన అడవులలో ఈరోజు ధనుస్సు పట్టి, దండం ఎత్తి, ప్రచండమైన విల్లుతో, భయంకరుడైన మన్మథుడు విహరిస్తున్నాడు. చక్కని వర్షంతో లోకాన్ని సంతోషపెట్టి, నదులనూ చెరువులనూ నింపి, భూమిని పంటలు పండినదిగా చేసి మేఘాలు ఆకాశాన్ని విడిచి కనుమరుగయ్యాయి. శరత్కాలపు నదులు మెల్లమెల్లగా తమ ఇసుకతిన్నెలను చూపిస్తున్నాయి — కొత్తగా కలిసినప్పుడు సిగ్గుపడే యువతులు తమ జఘనాలను చూపించినట్లు.’ ఇక్కడ కవి నదిని వధువులా వర్ణిస్తూ ప్రకృతిపై శృంగారాన్ని ఆరోపిస్తున్నాడు; దానితో రాముని విరహం మరింత తీవ్రమవుతుంది. నదీవధువుల మందగమనం కామినుల ప్రాతఃకాల గమనంతో పోల్చబడుతుంది — ఈ ఉపమానం శరత్తులోని మందప్రవాహాన్ని చూపిస్తుంది. నదీముఖాలలో చక్రవాకాలు గోరోచనపు తిలకంలా, నాచు పత్రరేఖల అలంకరణలా, రెల్లుపూలు పట్టువస్త్రంలా — ఈ మూడు అవయవోపమానాలతో రూపకం పూర్తవుతుంది. మన్మథుని వర్ణనలో ‘చాపః’ (విల్లు), ‘దండః’ (దండం), ‘చండః’ (భయంకరుడు) అనే పదాలతో రాజదండం వలె కామదండపు ప్రాబల్యం సూచించబడింది; విరహి అయిన రామునికి ఈ శరత్తు శత్రువే. మేఘాల అదృశ్యంలో మాత్రం కవి వాటి కృతకృత్యతను లెక్కిస్తున్నాడు — లోకం సంతోషపెట్టబడింది, నదులు నింపబడ్డాయి, భూమి పంటలు పండినదైంది; అందరూ తమ పని పూర్తిచేసి వెళ్ళిపోయారు, సుగ్రీవుడు ఒక్కడే చేయలేదు. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మళ్ళీ అనుష్టుప్పు మొదలవుతుంది, సమీక్షిత సంస్కరణతో పాఠం మళ్ళీ సరిపోతుంది. అయిదు శ్లోకాలలో మూడు నదులకు సంబంధించినవి; నదియే శరత్తుకు ప్రధాన ఆశ్రయస్థానం అనేది కవి అభిప్రాయం. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో మేఘాలు ‘ప్రణష్టాః’ (కనుమరుగయ్యాయి) అని చెప్పబడింది — ఈ పదం వర్షప్రకరణ సమాప్తిని సూచిస్తుంది.

‘సౌమ్యుడా, తేటనీరు గలవీ, ఆడ కురరపక్షులు కూస్తున్నవీ, చక్రవాకాల గుంపులతో నిండినవీ అయిన జలాశయాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి. రాజకుమారా, పరస్పరం వైరం కట్టుకున్న, జయం కోరే రాజులకు దండయాత్ర సమయం వచ్చింది. ఇది రాజుల మొదటి యాత్ర; కాని నేను సుగ్రీవుని చూడడం లేదు, అటువంటి ప్రయత్నాన్నీ చూడడం లేదు. కొండచరియలపై వేగిస, ఏడాకుల పాల, కోవిదార (దేవకాంచన) చెట్లు పూచాయి, మంకెనపూలూ శ్యామలతలూ కనిపిస్తున్నాయి. లక్ష్మణా, చూడు — నదుల ఇసుకతిన్నెలు హంసలతో సారసాలతో చక్రవాకాలతో కురరపక్షులతో అన్ని వైపులా నిండి ఉన్నాయి. సీతను చూడక శోకంతో తపిస్తున్న నాకు వంద సంవత్సరాల వంటి వర్షాకాలపు నాలుగు నెలలు గడిచిపోయాయి. చక్రవాకి భర్తను అనుసరించినట్లు ఆమె నా వెనుకనే అడవికి వచ్చింది; విషమమైన దండకారణ్యాన్ని ఆ అంగన ఉద్యానవనంలా భావించింది.’ ఇక్కడ వర్ణన నుండి ఉపాలంభానికి సంక్రమణం జరుగుతుంది; ‘న చ పశ్యామి సుగ్రీవమ్’ (నేను సుగ్రీవుని చూడడం లేదు) అనే మాటలోనే సర్గ విషయం మారిపోతుంది. ‘ఉద్యోగసమయం వచ్చింది’ అని చెప్పి, వెంటనే ‘నేను సుగ్రీవుని చూడడం లేదు’ అంటూ రాముడు ముందటి వర్ణననంతా ఒక్క ఆక్షేపంగా పరిణమింపజేస్తున్నాడు. పూచిన చెట్ల లెక్క, ఇసుకతిన్నెలపై పక్షుల గుంపులు — ఈ శోభావర్ణనలు కూడా అతనికి శూన్యమే. ‘వంద సంవత్సరాల వంటి నాలుగు నెలలు’ అనే అతిశయోక్తితో నిరీక్షణ దైర్ఘ్యం కొలవబడింది. చక్రవాకి దృష్టాంతంతో సీత అనుసరించే స్వభావం గుర్తుచేయబడింది — దండకారణ్యాన్ని కూడా ఉద్యానవనంలా భావించిన ఆమె ఇప్పుడు ఎక్కడ అనేది ధ్వని. కవి ఇక్కడ ప్రకృతివర్ణనను స్మృతి వైపు, స్మృతిని క్రోధం వైపు నడిపిస్తున్నాడు. ఏడు శ్లోకాలలో రెండు మాత్రమే (అరవై రెండు, అరవై మూడు) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నవి, మిగిలినవి సమీక్షిత సంస్కరణతో సరిపోతాయి; కాబట్టి ఇక్కడ రెండు పాఠపరంపరలూ మళ్ళీ కలుస్తాయి. ‘పశ్య లక్ష్మణ’ (లక్ష్మణా, చూడు) అనే సంబోధనతో రాముడు తన దుఃఖాన్ని తమ్మునితో పంచుకుంటున్నాడు.

‘లక్ష్మణా, ప్రియురాలికి దూరమై, దుఃఖార్తుడనై, రాజ్యం అపహరించబడి, దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టబడిన నా పట్ల రాజు సుగ్రీవుడు కృప చూపడం లేదు. నేను అనాథుడను, రాజ్యం పోగొట్టుకున్నవాడను, రావణునిచేత అవమానించబడినవాడను, దీనుడను, ఇంటికి దూరంగా ఉన్నవాడను, కామార్తుడను, అతనిని శరణు వేడినవాడను — సౌమ్యుడా, ఈ కారణాల వల్లనే దురాత్ముడైన వానరరాజు సుగ్రీవుని చేత, శత్రువులను తపింపజేసేవాడనైన నేను కూడా తిరస్కరించబడ్డాను. సీతను వెదకడానికి కాలాన్ని లెక్కించి ఒప్పందం చేసుకున్నా, తన పని నెరవేరగానే ఆ దుర్బుద్ధి దానిని గుర్తించడం లేదు. కాబట్టి నువ్వు కిష్కింధలోకి ప్రవేశించి, గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడైన, మూర్ఖుడైన వానరపుంగవుడు సుగ్రీవునితో నా మాటగా చెప్పు. తగిన యాచకులకూ, ముందే ఉపకారం చేసినవారికీ ఆశ కల్పించి దానిని భంగం చేసేవాడు లోకంలో పురుషాధముడు. శుభమైనదైనా పాపమైనదైనా పలికిన మాటను సత్యంతో స్వీకరించి నిలబెట్టేవాడు వీరుడు, పురుషోత్తముడు.’ ఇక్కడ రాముడు రెండు సుభాషిత శ్లోకాలతో సత్యపాలనకు సంబంధించిన సాధారణ ధర్మాన్ని ప్రస్తావించి, తరువాత దానిని సుగ్రీవునికి అన్వయిస్తున్నాడు. రాముని ఆత్మనివేదన ఆరు విశేషణాలతో జరుగుతుంది — అనాథుడు, రాజ్యం పోగొట్టుకున్నవాడు, అవమానించబడినవాడు, దీనుడు, ఇంటికి దూరమైనవాడు, కామార్తుడు; ఇవి సుగ్రీవుని దృష్టిలో రాముని దౌర్బల్యాన్ని సూచించేవి, రాముని దృష్టిలో మాత్రం పరాభవానికి కారణాలు. ‘పరిభూతః పరంతపః’ (శత్రువులను తపింపజేసేవాడు తిరస్కరించబడ్డాడు) అనేది విరోధాభాసం — శత్రువులను తపింపజేసేవాడే తిరస్కృతుడయ్యాడు. ఆ తరువాత రెండు సుభాషిత శ్లోకాలు — ఆశను భంగం చేసేవాడు పురుషాధముడు, సత్యంతో మాటను నిలబెట్టేవాడు పురుషోత్తముడు; ఈ రెండింటి మధ్య సుగ్రీవుడు తన స్థానాన్ని తానే నిర్ణయించుకోవాలనేది వ్యంగ్యం. రాముడు స్వయంగా శపించడు, సాధారణ నీతినే చెప్పి అతనిని సిగ్గుపడేలా చేస్తాడు; ఇది మర్యాదాపురుషోత్తముని రీతి. ఏడు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులే, దానితో మాట మరింత వేగంగా సాగుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘రాజా సుగ్రీవః’ (రాజు సుగ్రీవుడు) అనే మాటతో రాజధర్మం గుర్తుచేయబడింది — రాజు శరణాగతుని రక్షకుడై ఉండాలి.

‘తమ పని నెరవేరిన తరువాత, పని నెరవేరని మిత్రులకు సహాయపడని కృతఘ్నులను, వారు మరణించినా మాంసాహార జంతువులు కూడా తినవు. రణంలో నేను లాగిన బంగారు వెన్ను గల విల్లు యొక్క మెరుపుల గుంపు వంటి రూపాన్ని సుగ్రీవుడు తప్పక చూడాలనుకుంటున్నాడు. కోపించిన నా వింటినారి యొక్క, యుద్ధంలో వజ్రఘోషం వంటి భయంకరమైన ధ్వనిని మళ్ళీ వినాలనుకుంటున్నాడు. వీరుడా, రాజకుమారా, నువ్వు సహాయుడిగా ఉన్న నా పరాక్రమం తెలిసి ఉన్నా, ఇంత జరిగినా వానికి చింత లేకపోవడం నిజంగా ఆశ్చర్యమే. శత్రునగరాలను జయించేవాడా, ఏ ప్రయోజనం కోసం ఈ ఆరంభం జరిగిందో, ఆ ఒప్పందాన్ని తన పని నెరవేరిన వానరేశ్వరుడు గుర్తించడం లేదు. వర్షాకాలం వరకే అని ప్రతిజ్ఞ చేసి, విహరిస్తూ, గడిచిపోయిన నాలుగు నెలలను వానరేశ్వరుడు గుర్తించడం లేదు. మంత్రులతో, పరిషత్తుతో కలిసి క్రీడిస్తూ అతడు పానమే సేవిస్తున్నాడు; శోకంతో దీనులమైన మా పట్ల సుగ్రీవుడు దయ చూపడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని మాట క్రమంగా తీవ్రమవుతుంది — మొదట ఖేదం, తరువాత ఉపాలంభం, తరువాత భయసూచన. కృతఘ్నుల నింద అత్యంత తీవ్రమైన దృష్టాంతంతో జరుగుతుంది — మాంసాహారులు కూడా వారి శవాన్ని తాకవు. తరువాత రాముడు తన విల్లునూ నారినీ గుర్తుచేయిస్తున్నాడు; ఇది రహస్యమైన భయసూచన, తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుని రోషంతో బయటపడుతుంది. ‘విద్యుద్గణోపమమ్’ (మెరుపుల గుంపు వంటిది), ‘వజ్రనిర్ఘోషమ్’ (వజ్రఘోషం వంటిది) అనే రెండు ఇంద్రసంబంధమైన ఉపమానాలు విల్లు భీషణత్వాన్ని స్థాపిస్తాయి. డెబ్బై ఆరవ శ్లోకంలో రాముడు లక్ష్మణుని తన సహాయుడని గుర్తుచేస్తూ సుగ్రీవుని నిశ్చింత ఆశ్చర్యకరమని అంటున్నాడు. చివరికి సుగ్రీవుని దినచర్య వర్ణించబడింది — మంత్రులతో పరిషత్తుతో క్రీడ, పానం; శోకంతో దీనులైనవారి పట్ల అదయ. ఈ విపరీత చిత్రణ పద్ధతి ఉపాలంభాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. ఏడు శ్లోకాలలో మూడు విల్లుకు సంబంధించినవి, నాలుగు సుగ్రీవుని ప్రమాదానికి సంబంధించినవి. ‘ప్లవగేశ్వరః’, ‘హరీశ్వరః’ (వానరేశ్వరుడు) అనే రాజపదాల ప్రయోగంతో ఉపాలంభం మరింత తీక్ష్ణమవుతుంది — ప్రభువై ఉండి కూడా అతడు తన ధర్మాన్ని పాలించడం లేదు.

‘వీరుడా, మహాబలా, వెళ్ళు; నువ్వు సుగ్రీవునితో మాట్లాడాలి, నా రోషపు రూపం ఎలాంటిదో అది కూడా అతనికి ఈ మాటలో చెప్పు — వాలి హతుడై ఏ దారిలో వెళ్ళాడో, ఆ దారి ఇంకా ఇరుకైపోలేదు; సుగ్రీవా, ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, వాలి దారిని అనుసరించకు. రణంలో వాలి ఒక్కడినే నా బాణంతో చంపాను; నిన్ను మాత్రం, సత్యాన్ని అతిక్రమించినవానిని, బంధువులతో సహా చంపుతాను. నరశ్రేష్ఠా, పురుషర్షభా, ఈ విధంగా జరిగిన కార్యంలో ఏది ఏది హితమో అది అది చెప్పు; త్వరపడు, కాలాతిక్రమం జరుగుతోంది.’ ‘వానరేశ్వరా, శాశ్వతమైన ధర్మాన్ని పరిశీలించి నాకు ప్రతిజ్ఞ చేసిన సత్యాన్ని నెరవేర్చు; నా చేత ప్రయోగించబడిన బాణాలతో ప్రేతుడవై ఈరోజు యమలోకంలో వాలిని చూడకు.’ తీవ్రంగా పెరిగిన కోపంతో, పదేపదే మాట్లాడుతూ, దీనుడై ఉన్న అన్నగారిని చూసి, ఉగ్రమైన తేజస్సు గలవాడూ మానవవంశాన్ని వర్ధిల్లజేసేవాడూ అయిన లక్ష్మణుడు వానరేశ్వరుని విషయంలో తీవ్రమైన నిర్ణయం చేశాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి; వాటితో తరువాతి సర్గలోని కిష్కింధాగమనానికి వంతెన కట్టబడుతుంది. రాముని సందేశం మూడు భాగాలు — మొదట గుర్తుచేయడం (వాలి దారి ఇరుకైపోలేదు), తరువాత ఆజ్ఞ (ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు), తరువాత భయం (బంధువులతో సహా చంపుతాను). ‘మా వాలిపథమన్వగాః’ (వాలి దారిని అనుసరించకు) అనే వాక్యం సర్గలోనే అత్యంత తీక్ష్ణమైనది. అయినా రాముడు లక్ష్మణుని ‘ఏది హితమో అది చెప్పు’ అని ఆదేశిస్తున్నాడు — క్రోధంలో కూడా హితచింతను వదలలేదు. ఎనభై నాలుగవ శ్లోకంలో దీర్ఘవృత్తంలో శపథవాక్యం రచించబడింది, దానితో గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. చివరి శ్లోకం లక్ష్మణుని మౌనాన్ని వర్ణిస్తుంది — అతడు బదులు చెప్పడు, కాని ‘తీవ్రమైన నిర్ణయం చేశాడు’; ఇదే తరువాతి సర్గకు బీజం, అక్కడ అతడు విల్లు పట్టుకొని కిష్కింధ వైపు బయలుదేరుతాడు. ఆరు శ్లోకాలలో నాలుగు అనుష్టుప్పులు, రెండు దీర్ఘవృత్తాలు; ఇదే ఈ కవి సర్గను ముగించే రీతి. ‘ఉచ్యతామ్’ (చెప్పబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగంతో రాముడు స్వయంగా మాట్లాడడు, లక్ష్మణుని ద్వారానే మాట్లాడతాడు అనే మర్యాద కాపాడబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి