సర్గ
లక్ష్మణుడు కిష్కింధకు రావడం, వానరుల భయం
లక్ష్మణుని రోషం, రాముని అనునయం, కిష్కింధకు ప్రయాణం, వానరుల భయం, అంగదుని పంపడం, ప్లక్ష ప్రభావుల నివేదన
దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడూ, రాజకుమారుడూ, రాముని తమ్ముడూ అయిన లక్ష్మణుడు కామార్తుడూ దీనుడూ శోకంలో మునిగినవాడూ కోపం పొంగిన రాజపుత్రుడూ అయిన అన్నగారితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ వానరుడు సదాచారంలో నిలవడు, కర్మఫలాల అనుబంధాన్ని గుర్తించడు, వానరరాజ్యలక్ష్మిని అనుభవించడు; ఎందుకంటే అతని బుద్ధి ఇంద్రియసుఖాలను దాటి పోదు. బుద్ధి క్షీణించడం వల్ల గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడైన అతడు నీ అనుగ్రహం వల్ల పొందినదానికి ప్రత్యుపకారం చేయాలనే ఆలోచనను కూడా ధరించడం లేదు; హతుడై వీరుడైన అన్నగారు వాలిని చూడుగాక — ఇంత గుణహీనునికి రాజ్యం ఇవ్వకూడదు. ఉప్పొంగిన వేగం గల కోపాన్ని నేను అణచుకోలేను; అసత్యవాది అయిన సుగ్రీవుని ఈరోజే చంపుతాను. వానరవీరులతో కలిసి వాలికొడుకు అంగదుడే రాజపుత్రిక అన్వేషణ చేయుగాక.’ విల్లు ధరించి లేచి నిలుచున్న, తన అభిప్రాయం తెలిపిన, రణంలో ప్రచండమైన కోపం గల అతనితో, శత్రువీరులను సంహరించే రాముడు బాగా ఆలోచించిన, అనునయంతో కూడిన మాట అన్నాడు. ఇక్కడ కవి అయిదు దీర్ఘవృత్తాలతో లక్ష్మణుని క్రోధావేగాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు; ‘నిలవడు, గుర్తించడు, అనుభవించడు’ అనే మూడు నిషేధాలతో అతని నిశ్చయం దృఢపరచబడుతుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం గత సర్గ చివరి శ్లోకం నుండి అవిచ్ఛిన్నంగా సాగుతుంది — అక్కడ లక్ష్మణుడు ‘తీవ్రమైన నిర్ణయం చేశాడు’ అని చెప్పబడింది, ఇక్కడ ఆ నిర్ణయం మాటరూపంలో బయటపడుతుంది. ‘అదీనసత్త్వః’ (దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడు) అని లక్ష్మణునికీ, ‘దీనమ్’ (దీనుడు) అని రామునికీ ఏకకాలంలో విశేషణాలు వాడబడ్డాయి; దానితో అన్నదమ్ముల విరుద్ధ అవస్థలు సూచించబడ్డాయి. లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనలో అంగదుని రాజ్యాభిషేకం కూడా ఇమిడి ఉంది, ఇది అత్యంత తీవ్రమైన మాట. ‘హతోఽగ్రజం పశ్యతు’ (హతుడై అన్నగారిని చూడుగాక) అనే వాక్యం వాలివధను గుర్తుచేసి భయాన్ని కలిగిస్తుంది. రాముని ప్రత్యుత్తరం మాత్రం ‘సానునయమ్’ (అనునయంతో కూడినది) అని విశేషించబడింది — క్రోధానికి ప్రతికారం అనునయంతోనే, ప్రతిక్రోధంతో కాదు. వల్గేట్లోని అయిదవ శ్లోకంలో ‘స్వవీక్షితం సానునయం చ వాక్యమ్’ అనే పాఠం ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స్వవేక్షితమ్’ అని ఉంది. లక్ష్మణుడు లేచి నిలవడమూ రాముని మాటా ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడ్డాయి, దానితో ప్రతిక్రియ వేగం సూచించబడింది.
‘నీ వంటివాడు లోకంలో ఇటువంటి పాపాన్ని ఆచరించకూడదు; ఆర్యోచితమైన ఉపాయంతో కోపాన్ని చంపేవాడే వీరుడు, పురుషోత్తముడు. లక్ష్మణా, సదాచారవంతుడవైన నువ్వు ఇక్కడ ఇటువంటి ఆలోచనను స్వీకరించకూడదు; మునుపు ఉన్న ఆ ప్రీతినీ, మునుపు జరిగిన స్నేహాన్నీ అనుసరించు. సామంతో కూడిన మాటతో, కటువైన మాటలు విడిచిపెట్టి, కాలం దాటిపోయిందని సుగ్రీవునికి చెప్పాలి.’ ఇలా అన్నగారి చేత యథావిధిగా ఉపదేశం పొందిన పురుషర్షభుడూ శత్రువీరసంహారకుడూ అయిన వీరుడు లక్ష్మణుడు నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. తరువాత శుభబుద్ధి గలవాడూ ప్రాజ్ఞుడూ అన్నగారి ప్రియహితాలలో నిమగ్నుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కోపావేశంతో వానరుని భవనానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని మాట రెండు శ్లోకాలలోనే ముగుస్తుంది; అందులో ‘కోపమార్యేణ యో హంతి’ (ఆర్యోచిత ఉపాయంతో కోపాన్ని చంపేవాడు) అనే సుభాషితమే సర్గకు నీతిసారం. రాముడు లక్ష్మణుని క్రోధాన్ని నిందించడు, దానిని మర్యాదలో నిలుపుతాడు; ముందు సాంత్వనం, తరువాత కటువైన మాటలు విడిచిపెట్టమనే ఆదేశం. రాముని రెండు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులు, ముందటివి అయిదు దీర్ఘవృత్తాలు; ఛందోమార్పుతోనే శాంతి సూచించబడింది. ‘సాధువృత్తేన త్వయా’ (సదాచారవంతుడవైన నువ్వు) అనే సంబోధనతో రాముడు లక్ష్మణుని స్వభావాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తున్నాడు — సదాచారవంతుడు మిత్రవధను తలచకూడదు. ‘తాం ప్రీతిమ్ అనువర్తస్వ’ (ఆ ప్రీతిని అనుసరించు) అనే మాటతో అగ్నిసాక్షిగా చేసిన స్నేహం గుర్తుచేయబడుతుంది. ‘కాలం దాటిపోయింది’ అనే ఒక్క విషయాన్నే చెప్పమని ఆదేశించబడింది — నింద కాదు, భయపెట్టడం కాదు; ఇది దౌత్యపు మర్యాద. అయినా లక్ష్మణుడు ‘ప్రతిసంరబ్ధః’ (కోపావేశంతో) గానే వెళుతున్నాడు — ఆదేశం స్వీకరించబడింది, కాని రోషం శాంతించలేదు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘నగరంలోకి ప్రవేశించాడు’ అనీ, పదవ శ్లోకంలో ‘భవనానికి వెళ్ళాడు’ అనీ చెప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ‘ప్రవేశించాలని నిశ్చయించాడు’ అని వివరిస్తుంది, ఎందుకంటే నిజానికి ప్రవేశం ముప్పై రెండవ సర్గలో జరుగుతుంది.
ఇంద్రధనుస్సు వంటిదీ, ప్రళయకాలపు యముని వంటిదీ, కొండశిఖరం వంటిదీ అయిన విల్లును పట్టుకొని అతడు శిఖరాలు గల మందరపర్వతంలా ఉన్నాడు. చెప్పినట్లు చేసేవాడూ, బృహస్పతితో సమానమైన బుద్ధి గలవాడూ అయిన రాముని తమ్ముడు అప్పుడు తాను అనవలసిన మాటనూ, దానికి వచ్చే సమాధానాన్నీ, ఆ సమాధానానికి తన ప్రత్యుత్తరాన్నీ — అన్నీ ఆలోచించుకొని బయలుదేరాడు. కామక్రోధాల నుండి పుట్టిన అన్నగారి క్రోధాగ్నితో చుట్టుముట్టబడి, అతడు అప్రసన్నుడై ప్రచండవాయువులా సాగిపోయాడు. దారిలో సాల, తాటి, అశ్వకర్ణ వృక్షాలను వేగంగా బలంతో పడగొడుతూ, కొండశిఖరాలనూ ఇతర చెట్లనూ వేగంతో విసిరివేస్తూ, శిలలను కాళ్ళతో ముక్కలుముక్కలు చేస్తూ, వేగంగా నడిచే ఏనుగులా, కార్యవశాన పెద్దపెద్ద అంగలు వేస్తూ అతడు త్వరగా వెళ్ళాడు. ఇక్కడ క్రోధపు బాహ్యరూపం ప్రకృతిలోనే కనిపిస్తుంది — చెట్లు పడిపోతాయి, శిలలు పొడి అవుతాయి; లోపలి భావాన్ని బయట ప్రకాశింపజేసే కవి రీతి ఇది. ‘ఏకపదం త్యక్త్వా’ (పెద్ద అంగలు వేస్తూ) అనే పదంతో దీర్ఘమైన అడుగులు సూచించబడ్డాయి, దానితో గమనవేగం కొలవబడుతుంది. విల్లుకు మూడు ఉపమానాలు — ఇంద్రధనుస్సు, ప్రళయకాలపు యముడు, కొండశిఖరం; తరువాత లక్ష్మణుడే శిఖరాలు గల మందరపర్వతంలా. ఇలా క్రమంగా పెరిగే ఉపమానాలు లక్ష్మణుని భీషణత్వాన్ని స్థాపిస్తాయి. ‘వచనమ్ ఉత్తరం సోత్తరమ్’ (మాట, సమాధానం, ప్రత్యుత్తరం) అనే మూడు పదాలతో అతని ముందస్తు ఆలోచన సూచించబడింది — బృహస్పతితో సమానుడైన అతడు సంవాదంలోని అన్ని సంభావనలనూ ముందే ఆలోచించాడు. క్రోధాగ్ని ‘భ్రాతుః’ (అన్నగారి) అని విశేషించబడింది — తనది కాదు, అన్నగారి దుఃఖం నుండి పుట్టినది; దీనితో లక్ష్మణుని నిస్వార్థత వ్యక్తమవుతుంది. ఈ అయిదు శ్లోకాలూ అనుష్టుప్పులే; మొదటి అయిదింటి దీర్ఘవృత్తాల తరువాత ఈ సంక్షిప్తత గమనవేగాన్ని అనుకరిస్తుంది.
ఇక్ష్వాకు శార్దూలుడైన అతడు కొండల ఇరుకులో ఉన్న, సైన్యంతో నిండిన, దుర్గమమైన వానరరాజు మహానగరం కిష్కింధను చూశాడు. సుగ్రీవునిపై రోషంతో పెదవులు అదురుతుండగా లక్ష్మణుడు కిష్కింధ బయట తిరుగుతున్న భయంకరమైన వానరులను చూశాడు. ఆ పురుషశ్రేష్ఠుని చూసి ఏనుగుల వంటి వానరులందరూ పర్వతాల మధ్య వందలకొలది కొండశిఖరాలనూ పెద్ద చెట్లనూ పట్టుకున్నారు. ఆయుధాలు పట్టుకున్న వారందరినీ చూసి లక్ష్మణుడు ఎక్కువ కట్టెలు వేసిన అగ్నిలా రెట్టింపు కోపించాడు. కాలుని, మృత్యువుని, యుగాంతాన్ని పోలిన, కోపించిన అతనిని చూసి భయంతో వణికిపోతున్న శరీరాలతో వానరులు వందలకొలదిగా దిక్కులకు పారిపోయారు. ఇక్కడ పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఆరుపాదాలది — ‘తం దృష్ట్వా వానరాః సర్వే…’ అనే మొదటి అర్ధం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది, మిగిలిన రెండూ సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఉన్నాయి. వానరుల మొదటి సాహసం, తరువాత పలాయనం — ఈ క్రమిక ప్రతిక్రియ లక్ష్మణుని తేజస్సును స్థాపిస్తుంది. ‘గిరిసంకటే’ (కొండల ఇరుకులో) అనే పదంతో కిష్కింధ స్థానం దుర్గమమైనదని సూచించబడింది; ఆ నగరం గుహారూపంలో ఉందని తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది. వానరుల ప్రతిక్రియ రెండు విధాలు — మొదట ఆయుధాలు పట్టుకోవడం, తరువాత పారిపోవడం; మధ్యలో లక్ష్మణుని రెట్టింపు క్రోధం. ‘బహ్వింధనః అనలః’ (ఎక్కువ కట్టెలు వేసిన అగ్ని) అనే ఉపమానంతో క్రోధం పెరగడం చూపబడింది — వానరుల సాహసమే కట్టెలు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘కాలమృత్యుయుగాంతాభమ్’ (కాలుని, మృత్యువుని, యుగాంతాన్ని పోలినవాడు) అనే మూడు ప్రళయవాచక పదాలతో ఒకే విశేషణం రచించబడింది, అది వానరుల భయపు పరిమాణాన్ని చూపిస్తుంది.
తరువాత వానరశ్రేష్ఠులు సుగ్రీవుని భవనంలోకి ప్రవేశించి లక్ష్మణుని క్రోధాన్నీ ఆగమనాన్నీ నివేదించారు. కాని అప్పుడు తారతో కలిసి ఉన్న, కామలోలుడై ఆసక్తుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఆ కపిసింహుల మాట వినలేదు. తరువాత మంత్రుల ఆదేశం పొంది, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే, కొండల ఏనుగుల మేఘాల వంటి వానరులు నగరం నుండి బయటికి వచ్చారు. వారందరూ గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా గల వీరులు, వికృతమైన రూపం గలవారు, పులికోరలు గలవారు, తెరిచిన కళ్ళు గలవారు. కొందరు పది ఏనుగుల బలం గలవారు, కొందరు దానికి పదిరెట్లు అధికమైనవారు, కొందరు వేయి ఏనుగులతో సమానమైన తేజస్సు గలవారు. చెట్లు చేతుల్లో పట్టుకున్న మహాబలులైన ఆ వానరులతో నిండిన, సమీపించలేని కిష్కింధను కోపించిన లక్ష్మణుడు చూశాడు. అప్పుడు వానరులందరూ ప్రాకారాల, అగడ్తల మధ్యనుండి బయటికి వచ్చి ఉన్నతమైన సత్త్వంతో బహిరంగంగా నిలిచారు. ఇక్కడ కవి వానరుల సంఖ్యను చెప్పడు, బలపరిమాణాన్నే లెక్కిస్తాడు — పది ఏనుగులు, వంద ఏనుగులు, వేయి ఏనుగులు; దానితో సైన్యపు భీషణత్వం వ్యక్తమవుతుంది. సుగ్రీవుడు వినకపోవడమే సర్గకు కేంద్రమైన దోషం — మంత్రులు నివేదిస్తారు, కాని రాజు వినడు. ‘తారయా సహితః కామీ సక్తః’ (తారతో కూడి, కామలోలుడై, ఆసక్తుడై) అనే మూడు పదాలతో అతని అవస్థ నిర్దేశించబడింది. మంత్రులు మాత్రం తామే వానరులను పంపుతున్నారు; దీనితో రాజకార్యం మంత్రుల చేతనే నిర్వహించబడుతోందని సూచించబడుతుంది. వానరుల వర్ణన భీషణమైనదైనా వినోదంతో కూడినది — గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలు, పులికోరలు, తెరిచిన కళ్ళు. ‘ఆవిష్కృతం తస్థుః’ (బహిరంగంగా నిలిచారు) అనే పదంతో వారు దాక్కోలేదు, బహిరంగంగా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని సూచించబడింది. ఇరవై అయిదవ శ్లోకంలో బలానికి మూడు విధాల లెక్క — పది ఏనుగులు, దానికి పదిరెట్లు, వేయి ఏనుగులు; ఈ ఆరోహణక్రమ గణన అతిశయోక్తిని కూడా యుక్తిసంగతం చేస్తుంది.
ఆత్మనిగ్రహం గల వీరుడు సుగ్రీవుని ప్రమాదాన్నీ అన్నగారి ప్రయోజనాన్నీ చూసి మళ్ళీ క్రోధవశుడయ్యాడు. దీర్ఘమైన వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో ఆ నరశార్దూలుడు పొగతో కూడిన అగ్నిలా అయ్యాడు. బాణమే అదురుతున్న, ముల్లు వంటి నాలుకగా, విల్లే శరీరంగా, తన తేజస్సే విషంగా గల అతడు అయిదు ముఖాల సర్పంలా కనిపించాడు. మండుతున్న కాలాగ్నిలా, కోపించిన నాగరాజులా ఉన్న అతని దగ్గరికి వెళ్ళి అంగదుడు భయంతో తీవ్రమైన విషాదాన్ని పొందాడు. రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల ఆ మహాయశస్వి అంగదుని ఆదేశించాడు — ‘నాయనా, సుగ్రీవునికి నా రాకను చెప్పు; శత్రుదమనా, ఈ రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు అన్నగారి కష్టంతో తపిస్తూ నీ దగ్గరికి వచ్చాడు, ద్వారంలో నిలిచి ఉన్నాడు అని. వానరా, అతని మాట నీకు రుచిస్తే, దానిని చక్కగా నెరవేర్చు; ఇలా చెప్పి, నాయనా, శత్రుదమనా, త్వరగా రా.’ లక్ష్మణుని మాట విని శోకావిష్టుడైన అంగదుడు తండ్రి దగ్గరికి వచ్చి ‘ఈ సౌమిత్రి వచ్చాడు’ అని అన్నాడు. ఇక్కడ ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. ఈ ఖండంలో లక్ష్మణునికి మూడు ఉపమానాలు క్రమంగా — పొగతో కూడిన అగ్ని, అయిదు ముఖాల సర్పం, మండుతున్న కాలాగ్ని; ప్రతి ఒక్కటీ ముందటిదాని కంటే భీషణమైనది. సర్పోపమానంలో ప్రతి అంగానికీ రూపకం చేయబడింది — బాణపు ముల్లు నాలుక, విల్లు శరీరం, తేజస్సు విషం; ఇది సావయవ రూపకానికి ఉత్తమ ఉదాహరణ. అంగదుడు బాలుడు, కాబట్టి అతని భయం స్వాభావికం. లక్ష్మణుని సందేశం సంక్షిప్తమైనా ద్వ్యర్థమైనది — ‘నా రాకను చెప్పు’ అనేది శాంతంగా, ‘ద్వారంలో నిలిచి ఉన్నాడు’ అనేది భయసూచకంగా. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది, అందులో ‘యది రుచిః’ (నీకు రుచిస్తే) అనే షరతుతో కూడిన మాట ఉంది. ‘వత్స’ (నాయనా) అనే సంబోధన రెండుసార్లు వాడబడింది; క్రోధంలో కూడా లక్ష్మణుడు బాలుని పట్ల స్నేహాన్ని వదలడు, ఇది అతని శీలానికి లక్షణం.
అప్పుడు లక్ష్మణుని అతితీవ్రమైన మాటతో కలవరపడిన భావంతో, ఎంతో దీనమైన ముఖంతో, వేగశాలి అయిన అంగదుడు బయలుదేరి మొదట రాజు పాదాలకూ, తరువాత రుమ పాదాలకూ నమస్కరించాడు. ఉగ్రతేజస్వి అయిన అతడు తండ్రి పాదాలు పట్టుకొని, మళ్ళీ తల్లి తార పాదాలు పట్టుకొని, రుమ పాదాలను కూడా అదిమి, తరువాత ఆ విషయాన్ని నివేదించాడు. కాని నిద్రతో అలసి కప్పబడినట్లున్న ఆ వానరుడు మేల్కొనలేదు; మద్యపు మత్తులో, కామంతో మోహితుడై ఉన్నాడు. తరువాత వానరులు కోపించిన లక్ష్మణుని చూసి భయంతో మోహితమైన మనస్సులతో, అతనిని ప్రసన్నం చేసుకుంటూ కిలకిలారావాలు చేశారు. వారు మహాప్రవాహం వంటి, వజ్రాయుధపు పిడుగుతో సమానమైన ధ్వని గల సింహనాదాన్ని లక్ష్మణుని దగ్గర ఒక్కసారిగా చేశారు. ఆ మహాశబ్దంతో ఆ వానరుడు మేల్కొన్నాడు — మత్తుతో తడబడుతూ, ఎర్రబడిన కళ్ళతో, కలవరపడుతూ, మాలలు ధరించి. ఇక్కడ ముప్పై ఆరు నుండి ముప్పై తొమ్మిది వరకూ నాలుగు శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటితో అంగదుని ప్రణామమూ సుగ్రీవుని నిద్రా విస్తారంగా వర్ణించబడ్డాయి. అంగదుడు మొదట తండ్రి, తరువాత తల్లి తార, తరువాత రుమ పాదాలు పట్టుకుంటాడు — ముగ్గురికీ ప్రణామంతో కులమర్యాద చూపబడింది, ఆలస్యమూ సూచించబడింది. సుగ్రీవుని నిద్రకు మూడు కారణాలు — మద్యపు మత్తు, కామం, నిద్రయే; కాబట్టి అతడు మేల్కొనడు. వానరుల కిలకిలారావం భయసూచకం, సింహనాదం మేల్కొలపడానికి; దీనితో వారు తమ ప్రభువును రక్షించాలనుకుంటున్నారని సూచించబడుతుంది. ‘మదవిహ్వలతామ్రాక్షః వ్యాకులః స్రగ్విభూషణః’ (మత్తుతో తడబడుతూ ఎర్రబడిన కళ్ళతో, కలవరపడుతూ, మాలలు ధరించి) అనే మూడు పదాలతో మేల్కొన్న సుగ్రీవుని దశ చిత్రించబడింది — మాలలు చెదిరిపోయి ఉన్నాయి, కళ్ళు ఎర్రబడి ఉన్నాయి. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలు ఒకే వృత్తాంతాన్ని రెండుసార్లు వర్ణిస్తాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఇప్పుడు ఇదే విషయాన్ని కొంచెం విస్తారంగా చెబుతున్నారు’ అని దానిని స్పష్టపరుస్తుంది.
తరువాత అంగదుని మాట విని, అతనితో పాటే వచ్చిన, వానరునికి సమ్మతులైన, ఉదారమైన దృష్టి గల ఇద్దరు మంత్రులు — అర్థధర్మాలకు మంత్రులైన ప్లక్షుడూ ప్రభావుడూ — తీవ్రంగానూ మెత్తగానూ మాట్లాడడానికి వచ్చిన లక్ష్మణుని గురించి తెలియజేశారు. ప్రయోజనంతో కూడిన, నిశ్చితమైన మాటలతో సుగ్రీవుని ప్రసన్నం చేసి, మరుత్తుల ప్రభువైన ఇంద్రునిలా కూర్చున్న అతని దగ్గర కూర్చొని వారు అన్నారు — ‘సత్యసంధులూ మహాభాగులూ అయిన రామలక్ష్మణులు అనే అన్నదమ్ములు మనుష్యభావాన్ని పొందినవారు, రాజ్యానికి అర్హులు, రాజ్యాన్ని ఇచ్చేవారు. వారిలో ఒకడైన లక్ష్మణుడు విల్లు చేతబట్టి ద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాడు; అతనికి భయపడిన వానరులు వణికిపోతూ అరుపులు అరుస్తున్నారు. రాఘవుని తమ్ముడూ, మాటనే సారథిగా, నిశ్చయాన్నే రథంగా గలవాడూ అయిన ఈ లక్ష్మణుడు ఆ రాముని ఆజ్ఞ మేరకు వచ్చాడు.’ ఇక్కడ ‘వాక్యసారథిః వ్యవసాయరథః’ (మాటనే సారథిగా, నిశ్చయాన్నే రథంగా గలవాడు) అనే రెండు రూపకాలతో లక్ష్మణుని దౌత్యం వర్ణించబడింది — రాముని మాటే అతనికి సారథి, నిశ్చయమే రథం. ప్లక్షుడూ ప్రభావుడూ పేర్లతోనే ప్రస్తావించబడ్డారు, ‘అర్థధర్మయోః మంత్రిణౌ’ (అర్థధర్మాలకు మంత్రులు) అని విశేషించబడ్డారు; దీనితో రాజసభ వ్యవస్థ సూచించబడింది. వారు మొదట సుగ్రీవుని ప్రసన్నం చేస్తారు, తరువాతనే మాట్లాడడం మొదలుపెడతారు — ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలో హనుమంతుడిలాగే. రామలక్ష్మణుల వర్ణనలో ‘మనుష్యభావం సంప్రాప్తౌ’ (మనుష్యభావాన్ని పొందినవారు) అనే పదం వల్గేట్ విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వయస్యభావం సంప్రాప్తౌ’ (మిత్రభావాన్ని పొందినవారు) అని సఖ్యభావం చెప్పబడింది. ‘రాజ్యార్హౌ రాజ్యదాయినౌ’ (రాజ్యానికి అర్హులు, రాజ్యాన్ని ఇచ్చేవారు) అనే రెండు పదాలతో వారి ఔదార్యం గుర్తుచేయబడింది — తామే రాజ్యార్హులైనవారు ఇంకొకరికి రాజ్యాన్ని ఇచ్చారు. నలభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘నాదాన్ ముంచంతి వానరాః’ (వానరులు అరుపులు అరుస్తున్నారు) అనే మాటతో బయట ఉన్న వానరుల ఆర్తనాదం సభలో కూడా వినిపిస్తోందని సూచించబడుతుంది.
‘పాపరహితుడవైన రాజా, తారకు ప్రియమైన కొడుకు ఈ అంగదుని లక్ష్మణుడు త్వరగా నీ దగ్గరికి పంపాడు. వానరపతీ, వీర్యవంతుడైన అతడు రోషంతో నిండిన కళ్ళతో, చూపుతోనే వానరులను దహిస్తున్నట్లు ద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాడు. మహారాజా, నువ్వు కొడుకుతో, బంధువులతో కలిసి వెళ్ళి తలవంచి అతనికి ప్రణామం చేసి త్వరగా వెళ్ళు, దానితో ఈరోజు అతని రోషం శమించుగాక. ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఎలా చెబుతాడో, అలాగే ఏకాగ్రచిత్తుడవై చెయ్యి; రాజా, నీ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, ఇచ్చిన మాటకు సత్యంగా నిలిచినవాడవు కా.’ ఇక్కడ నలభై ఎనిమిది, నలభై తొమ్మిది శ్లోకాలు, అలాగే యాభయ్యవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ యాభై ఒకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ — ఇవి వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. మంత్రుల మాట భయసూచనతో మొదలై ప్రణామోపదేశంతో ముగుస్తుంది; ఇదే రాజమంత్రి మర్యాద — సత్యం చెప్పాలి, కాని ఉపాయంతో. చివరి ఖండంలో మంత్రుల మాట భయం నుండి ఉపదేశం వైపు పరిణమిస్తుంది. ‘చక్షుషా నిర్దహన్ ఇవ’ (చూపుతోనే దహిస్తున్నట్లు) అనే ఉత్ప్రేక్షతో లక్ష్మణుని చూపే అస్త్రమని చూపబడింది. ‘సపుత్రః సహబాంధవః’ (కొడుకుతో, బంధువులతో కలిసి) అనే పదాలతో ప్రణామం కేవలం రాజుది కాదు, వంశమంతటి కర్తవ్యమని సూచించబడింది. చివరికి ‘నీ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, ఇచ్చిన మాటకు సత్యంగా నిలిచినవాడవు కా’ అనే రెండు వాక్యాలే సర్గ సారం — ప్రతిజ్ఞాపాలనమే సమాధానం. తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుడు హనుమంతునితో సహా మంత్రులతో ఆలోచిస్తాడు. యాభయ్యవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ యాభై ఒకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; దానితో ఇక్కడ వల్గేట్ విభాగం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి అర్ధశ్లోకం మేర భిన్నమవుతుంది, చివరికి మళ్ళీ కలుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥