॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 32వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సుగ్రీవుని ఆలోచన, హనుమంతుని ప్రబోధం

సుగ్రీవుడు ఆసనం విడిచిపెట్టడం, మంత్రులతో ఆలోచన, మైత్రిని నిలబెట్టుకోవడంలోని కష్టం, హనుమంతుని నీతివాక్యం, ప్రణామోపదేశం

అంగదుని మాట విని, లక్ష్మణుడు కోపించాడని విని, ఆత్మనిగ్రహం గల సుగ్రీవుడు మంత్రులతో కలిసి ఆసనం విడిచిపెట్టాడు. మంత్రాంగంలో నేర్పరీ, మంత్రాలోచనలో నిష్ణాతుడూ అయిన అతడు విషయపు గురులఘుత్వాన్ని నిశ్చయించి, మంత్రజ్ఞులైన వారితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నేను ఏ చెడ్డ మాటా అనలేదు, ఏ చెడ్డ పనీ చేయలేదు; అయినా రాఘవుని తమ్ముడు లక్ష్మణుడు ఎందుకు కోపించాడా అని ఆలోచిస్తున్నాను. ఎల్లప్పుడూ రంధ్రాలు వెదికే, నాకు మేలు కోరని నా శత్రువులు నాలో లేని దోషాలను రాఘవుని తమ్మునికి వినిపించి ఉండవచ్చు. కాబట్టి ఇక్కడ మీరందరూ మీ మీ బుద్ధి ప్రకారం, విధిప్రకారం అతని మనోభావాన్ని నేర్పుగా, మెల్లగా నిశ్చయంగా తెలుసుకోవాలి.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుని మొదటి ప్రతిక్రియ ఆసనత్యాగం — రాజై ఉండి కూడా అతడు లక్ష్మణుని పేరు వినగానే లేచి నిలుచుంటాడు; ఇది అతని వినయానికి లక్షణం. ‘గురులాఘవం నిశ్చిత్య’ (గురులఘుత్వాన్ని నిశ్చయించి) అనే పదంతో అతడు కార్యపు గౌరవాన్నీ తన లఘుత్వాన్నీ ఆలోచిస్తున్నాడు. పరనింద వల్ల మిత్రభేదం కలగవచ్చనేది అతని మొదటి శంక, ఇది రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైనది. గత సర్గ చివర ప్లక్ష ప్రభావులనే మంత్రులు ప్రణామం చేయమని ఉపదేశించారు; ఇక్కడ మాత్రం సుగ్రీవుడు తానే ఆలోచనను ప్రారంభిస్తున్నాడు. ‘సచివైః సహ’ (మంత్రులతో కలిసి) అనే పదంతో రాజు ఒంటరిగా నిర్ణయించడు అనే నీతి చూపబడింది. ‘నేను ఏ చెడ్డ మాటా అనలేదు’ అని అంటూ అతడు తన దోషాన్ని తెలియకుండానే భయపడుతున్నాడు — ఇది అతని సరళత.

‘నా భయం నిజానికి లక్ష్మణుని వల్ల కాదు, రాఘవుని వల్లా కాదు; కాని అకారణంగా కోపించిన మిత్రుడే కలవరాన్ని కలిగిస్తాడు. మిత్రుని సంపాదించడం అన్ని విధాలా సులభం, అతనిని నిలబెట్టుకోవడం మాత్రం కష్టం; మనస్సులు నిలకడ లేనివి కాబట్టి చిన్న నిమిత్తానికి కూడా ప్రీతి భగ్నమవుతుంది. అందుకే నేను మహాత్ముడైన రాముని విషయంలో భయపడుతున్నాను — అతడు నాకు చేసిన ఉపకారానికి నేను ప్రత్యుపకారం చేయలేను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుని భయం దండన వల్ల కాదు, కృతఘ్నతాదోషం వల్ల; ఇది అతని సజ్జనత్వానికి సూచన. ‘మిత్రుని సంపాదించడం సులభం, నిలబెట్టుకోవడం కష్టం’ అనే వాక్యం లోకప్రసిద్ధమైన సుభాషితం, ఇదే ఈ సర్గకు నీతిసారం. చిన్న కారణంతో కూడా ప్రీతి భగ్నమవుతుందని చెప్పి అతడు తన దోషాన్నే సంభావిస్తున్నాడు, రాముని దోషాన్ని కాదు. ఇలా కవి సుగ్రీవుని ప్రమత్తుడైనా కృతఘ్నుడు కానివానిగా చూపిస్తున్నాడు. మూడే శ్లోకాలు, కాని వాటిలో సర్గకు నీతిబీజం నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘అస్థానకుపితం మిత్రమ్’ (అకారణంగా కోపించిన మిత్రుడు) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు రాముని కోపం నిర్నిమిత్తమని భావిస్తున్నాడు, దానిని హనుమంతుడు ముందు సరిదిద్దుతాడు — ఆ కోపం ప్రణయమూలమైనది, కాలాతిక్రమం వల్ల కలిగినది. ‘యన్మమోపకృతం శక్యం ప్రతికర్తుం న తన్మయా’ (నాకు చేసిన ఉపకారానికి నేను ప్రత్యుపకారం చేయలేను) అనే వాక్యంలో అతని కృతజ్ఞత స్పష్టం; అందుకే హనుమంతుడు ముందు ‘నువ్వు మరచిపోవు’ అని అతనిని ప్రశంసిస్తాడు.

సుగ్రీవుడు ఇలా అనగా వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు వానరమంత్రుల మధ్య తన సొంత తర్కంతో అన్నాడు — ‘వానరగణాధిపతీ, ఎంతో స్నేహంతో చేసిన శుభమైన ఉపకారాన్ని నువ్వు మరచిపోవడం లేదు, ఇది ఏమాత్రమూ ఆశ్చర్యం కాదు. శూరుడైన రాఘవుడు భయాన్ని దూరంగా విడిచిపెట్టి నీకు ప్రియం చేయడం కోసమే ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వాలిని చంపాడు. రాఘవుడు అన్ని విధాలా ప్రణయం వల్లనే కోపించాడు, ఇందులో సందేహం లేదు; అందుకే అతడు సంపదను పెంచే తమ్ముడు లక్ష్మణుని పంపాడు. కాలం తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు ప్రమత్తుడవై కాలాన్ని గుర్తించడం లేదు; చూడు — వికసించిన ఏడాకుల పాల పూలతో శ్యామలంగా ఉన్న శుభమైన శరత్తు మొదలైంది.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు మొదట సుగ్రీవుని ప్రశంసిస్తాడు, తరువాత రాముని క్రోధం ప్రణయమూలమైనదని వివరిస్తాడు, చివరికి కాలాతిక్రమమే దోషమని నిర్దేశిస్తాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గలో హనుమంతుడు ఏమి చెప్పాడో, దానినే ఇక్కడ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు. హనుమంతుని మాట ‘స్వేన తర్కేణ’ (తన సొంత తర్కంతో) అని విశేషించబడింది — ఎవరూ ఆదేశించకుండానే అతడు తన బుద్ధితో మాట్లాడుతున్నాడు. అతడు మొదట ప్రభువును ప్రశంసిస్తాడు, తరువాత రాముని కోపాన్ని వివరిస్తాడు, చివరికి దోషాన్ని నిర్దేశిస్తాడు; ఈ మూడు విధాల యుక్తి ఉపదేశపు గ్రాహ్యతను పెంచుతుంది. ‘ఫుల్లసప్తచ్ఛదశ్యామా శరత్’ (వికసించిన ఏడాకుల పాల పూలతో శ్యామలంగా ఉన్న శరత్తు) అనే పదంతో ఋతువే సాక్షిగా ప్రవేశపెట్టబడినట్లుంది — ముప్పయ్యవ సర్గలో రాముడు విస్తారంగా వర్ణించినదానిని ఇక్కడ ఒక్క పదంతో సూచించాడు.

‘ఆకాశం నిర్మలమైన గ్రహనక్షత్రాలతో, మేఘాలు కనుమరుగైనదిగా అయింది; అన్ని దిక్కులూ నదులూ సరస్సులూ ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి. వానరశ్రేష్ఠా, ప్రయత్నానికి సమయం వచ్చిందని నువ్వు గ్రహించడం లేదు; నువ్వు ప్రమత్తుడవని స్పష్టం, అందుకే ఈ లక్ష్మణుడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఆర్తుడూ భార్యను పోగొట్టుకున్నవాడూ అయిన మహాత్ముడు రాఘవుని నుండి మరొక పురుషుని ద్వారా వచ్చిన కఠినమైన మాటను కూడా నువ్వు సహించాలి. అపరాధం చేసిన నీకు, చేతులు జోడించి లక్ష్మణుని ప్రసన్నం చేసుకోవడం తప్ప మరేదీ తగినదిగా నాకు కనిపించడం లేదు. నియమించబడిన మంత్రులు రాజుకు తప్పక హితాన్ని చెప్పాలి; అందుకే భయాన్ని విడిచిపెట్టి నేను బాగా ఆలోచించిన, నిశ్చితమైన మాట చెబుతున్నాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు మంత్రిధర్మాన్నే ప్రమాణంగా చేసుకొని కఠినమైనదైనా సత్యం చెబుతున్నాడు — ‘కృతాపరాధస్య తే’ (అపరాధం చేసిన నీకు) అనే పదంతో అతడు ప్రభువును కూడా అపరాధి అని అంటున్నాడు. ‘పురుషాంతరాత్’ (మరొక పురుషుని ద్వారా) అనే పదంతో లక్ష్మణుని ద్వారా వచ్చిన మాట రామునిదే అని గుర్తించాలని సూచించబడింది. ‘నియుక్తైర్మంత్రిభిర్వాచ్యో హ్యవశ్యం పార్థివో హితమ్’ (నియమించబడిన మంత్రులు రాజుకు తప్పక హితాన్ని చెప్పాలి) అనే వాక్యమే మంత్రిధర్మానికి లక్షణం; హనుమంతుడు దానితోనే తన కఠినమైన మాటను సమర్థించుకుంటున్నాడు. ‘ఇత ఏవ భయం త్యక్త్వా’ (అందుకే భయాన్ని విడిచిపెట్టి) అనే పదంతో అతడు తన నిర్భయత్వాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ప్రభువు రోషానికి కూడా భయపడడు.

‘బాగా కోపించిన రాఘవుడు విల్లు ఎత్తి దేవతలతో అసురులతో గంధర్వులతో కూడిన జగత్తునంతటినీ వశం చేసుకోగల సమర్థుడే. మళ్ళీ ప్రసన్నం చేసుకోవలసివచ్చే వ్యక్తిని కోపింపజేయడం తగదు — ముఖ్యంగా పూర్వోపకారాన్ని స్మరించే కృతజ్ఞుడైన పురుషునికి. రాజా, కాబట్టి నువ్వు కొడుకుతో, మిత్రజనంతో కలిసి అతనికి తలవంచి ప్రణమిల్లి, నీ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు — భార్య భర్తకు వశురాలై ఉన్నట్లు, నువ్వు కూడా అతనికి వశుడవై ఉండు. వానరేంద్రులతో కూడిన రామలక్ష్మణుల శాసనాన్ని నువ్వు మనస్సులో కూడా తోసిపుచ్చలేవు; దేవేంద్రుని వంటి తేజస్సు గల, లక్ష్మణునితో కూడిన ఈ రాముని ‘మానుష’ బలాన్ని నీ మనస్సే స్వయంగా తెలుసుకుంటుంది.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; దానితో ఉపదేశం గంభీరంగా ముగుస్తుంది. ‘మానుషం బలమ్’ (మానుష బలం) అనే పదంలో వ్యంగ్యం ఉంది — మనుష్యరూపంలో ఉన్న ఇతని బలం మాత్రం అమానుషమైనదే. సర్గ చివరలో సుగ్రీవుడు ఏమీ మాట్లాడడు; అతని సమాధానం కర్మ ద్వారానే తరువాతి సర్గలో కనిపిస్తుంది, అక్కడ అతడు లక్ష్మణుని లోపలికి తీసుకురావడానికి అంగదుని పంపుతాడు. చివరి ఖండంలో హనుమంతుడు రాముని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు, కాని భయాన్ని కలిగించడు — ‘ప్రసన్నం చేసుకోవలసినవానిని కోపింపజేయకూడదు’ అనే నీతివాక్యంతో ఉపాయాన్నే చూపిస్తాడు. ‘భర్తుర్భార్యేవ తద్వశే’ (భార్య భర్తకు వశురాలై ఉన్నట్లు అతనికి వశుడవై) అనే ఉపమానం వైవాహికమైనది, దానితో మైత్రి అఖండత్వం సూచించబడింది. చివరి శ్లోకంలో ‘మానుషం బలమ్’ అనే పదంలో శ్లేష ఉంది — మనుష్యరూపంలో ఉన్న రాముని బలం మానుషమైనది కాజాలదనేది ధ్వని.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి