సర్గ
లక్ష్మణుని కిష్కింధాప్రవేశం, తార మాటలు
కిష్కింధానగర వర్ణన, అంతఃపురంలో లక్ష్మణుని సిగ్గూ కోపమూ, సుగ్రీవుని భయం, తార ఓదార్పు, సుగ్రీవ దర్శనం
రాముని చేత మళ్ళీ ఆదేశించబడిన, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు రాముని శాసనం మేరకే రమణీయమైన కిష్కింధాగుహలోకి ప్రవేశించాడు. ‘రామశాసనాత్’ (రాముని శాసనం మేరకు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — అతడు తన ఇష్టంతో రాలేదు, అన్నగారి ఆజ్ఞతోనే వచ్చాడు; కాబట్టి అతని కోపం కూడా పరాయిది, తనది కాదు. ద్వారం దగ్గర ఉన్న పెద్ద శరీరాలు గల మహాబలులైన వానరులు అతనిని చూసి అందరూ చేతులు జోడించారు, దారిని అడ్డుకోలేదు. వారు బలవంతులైనా వినయంతో వంగారు. కాని నిట్టూరుస్తూ కోపించి ఉన్న దశరథపుత్రుని చూసి వారు భయపడ్డారు, అతనిని చుట్టుముట్టలేదు — రక్షణ మర్యాద భయంతో సడలిపోయింది. ఇక్కడ కవి చూపిస్తున్నాడు — ఆయుధప్రయోగం లేకుండానే లక్ష్మణుని ముఖమే ద్వారపాలకులను తొలగిస్తుంది; నిట్టూర్పే అతని మొదటి ఆయుధం. గుహాప్రవేశంతోనే ఇక్కడ కథలో కొత్త అంకం మొదలవుతుంది.
శ్రీమంతుడైన అతడు గొప్ప గుహను చూశాడు — రత్నమయమైనది, దివ్యమైనది, పూచిన కాననాలు గలది, రమణీయమైనది, రత్నాలతో నిండినది. గుహ అని చెప్పబడినా అది నగరమే; పర్వతం లోపల ఉన్న నగరం అనేది కిష్కింధ విశేషం. అది మేడలతో ప్రాసాదాలతో కిక్కిరిసి, రకరకాల రత్నాలతో శోభిస్తూ, అన్ని కోరికలనూ ఫలించే పూచిన చెట్లతో సమృద్ధంగా ఉంది. ఇష్టమైన రూపం ధరించగల, దేవగంధర్వుల పుత్రులైన, దివ్యమైన మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించిన, చూడముచ్చటైన వానరులతో అది శోభిస్తోంది — ఇక్కడ వానరులు కూడా దివ్యజనుల వంటివారిగా వర్ణించబడ్డారు, అడవిలో తిరిగేవారిగా కాదు. చందనపు, అగరు, పద్మాల సువాసనలతో, మైరేయ మద్యాల, మధువుల పరిమళంతో దాని రాజవీధులు సుగంధభరితంగా ఉన్నాయి; పానగంధం కూడా నగరశోభలో అంగమని సూచించబడుతుంది, అదే ముందు లక్ష్మణుని నిందకు కారణమవుతుంది. వింధ్యమేరు శిఖరాల వంటి అనేక అంతస్తుల ప్రాసాదాలూ నిర్మలమైన కొండవాగులూ అక్కడ రాముని తమ్ముడు చూశాడు. ఈ వర్ణనతో కవి నగర సమృద్ధిని స్థాపిస్తున్నాడు, దాని అనుభవంలో మునిగి సుగ్రీవుడు ప్రతిజ్ఞను మరచిపోయాడు. రత్నాలు, కాననాలు, మేడలు, సుగంధాలు, ప్రాసాదాలు, నదులు — ఈ ఆరు అంగాలతోనూ నిండినది ఈ నగరం. ‘సర్వకామఫలైః వృక్షైః’ (అన్ని కోరికలనూ ఫలించే చెట్లతో) అనే పదంతో కోరగానే ఫలాలనిచ్చే చెట్లు చెప్పబడ్డాయి; ఎక్కడ కామం అంతటా సిద్ధిస్తుందో అక్కడ కర్తవ్యస్మృతి దుర్లభం అనేది ధ్వని. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఈ శోభను ప్రశంసతో చూడడు, ప్రమాదానికి సాక్ష్యంగానే చూస్తాడు. ఈ నగరాన్ని వాలి అనుభవించాడు, ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు; భోగం మాత్రం ఇద్దరికీ సమానమే.
రాజవీధిలో అతడు అంగదుని రమణీయమైన ఇంటిని చూశాడు, అలాగే మైందుని, ద్వివిదుని, గవయుని, గవాక్షుని, గజుని, శరభుని ఇళ్ళనూ; విద్యున్మాలి, సంపాతి, సూర్యాక్షుడు, హనుమంతుడు, వీరబాహువు, సుబాహువు, మహాత్ముడైన నలుడు — వీరి ఇళ్ళనూ; కుముదుడు, సుషేణుడు, తారుడు, జాంబవంతుడు, దధివక్త్రుడు, నీలుడు, సుపాటలుడు, సునేత్రుడు — వీరి ఇళ్ళనూ చూశాడు. ఈ పేర్ల జాబితా కేవలం శోభ కోసం కాదు — ఈ వీరులనే ముందు సీతాన్వేషణకు పంపుతారు, కాబట్టి కవి వారి పరిచయాన్ని ముందే ఇస్తున్నాడు. ఈ మహాత్ములైన కపిముఖ్యుల గొప్ప సారవంతమైన ముఖ్య గృహాలను లక్ష్మణుడు చూశాడు. అవి తెల్లని మేఘాల వలె శుభ్రమైన కాంతి గలవి, సుగంధాలూ మాలలూ కలవి, సమృద్ధమైన ధనధాన్యాలు గలవి, స్త్రీరత్నాలతో శోభిస్తున్నవి. ధనం, ధాన్యం, మాలలు, స్త్రీలు — ఈ నాలుగూ సమృద్ధికి చిహ్నాలు; వీటితో వానరరాజ్యపు ఐశ్వర్యం పూర్తిగా సూచించబడుతుంది. గృహాల వర్ణనలో ‘మహాసారాణి’ (గొప్ప సారవంతమైనవి) అనే విశేషణం దృఢత్వాన్నీ విలువనూ రెండింటినీ సూచిస్తుంది. ఈ గృహాలు రాజవీధిలోనే కనిపిస్తాయి అనే దానితో వానరరాజ్యంలో ప్రధానుల ప్రతిష్ఠ వెల్లడవుతుంది. అంగదుని ఇల్లు మొదట చెప్పబడింది — యువరాజపదవి గౌరవం వల్ల. హనుమంతుని పేరు కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడింది, అతడే ముందు కథకు కేంద్రమవుతాడు. ‘స్త్రీరత్నైః శోభితాని’ (స్త్రీరత్నాలతో శోభిస్తున్నవి) అనే పదంతో గృహాల శోభ కేవలం వస్తువులతో కాదు, గృహిణులతో కూడా అని సూచించబడింది; అదే దృష్టి ముందు లక్ష్మణుని సిగ్గుకు కారణమవుతుంది. పేర్ల వరుస కూడా యూథపతుల క్రమాన్నే సూచిస్తుంది.
వానరేంద్రుని ఇల్లు తెల్లని కొండతో చుట్టబడి, సమీపించలేనిదిగా, మహేంద్రుని భవనంలా ఉంది. పర్వతమే దానికి ప్రాకారం అనేది దుర్గానికి స్వాభావికమైన బలం. దాని తెల్లని ప్రాసాద శిఖరాలు కైలాసశిఖరాల వలె ఉన్నాయి, చెట్లు అన్ని కోరికలనూ ఫలించేవై పూచి ఉన్నాయి. మహేంద్రుడు ఇచ్చిన, శోభాయమానమైన, నల్లని మేఘాల వంటి, దివ్యమైన పూలూ పండ్లూ గల, చల్లని నీడ గల, మనోహరమైన చెట్లు అక్కడ విరాజిల్లుతున్నాయి; దేవరాజు అనుగ్రహమే సుగ్రీవుని రాజ్యానికి మూలమని గుర్తుచేయడం. ద్వారం ఆయుధాలు చేతబట్టిన బలవంతులైన వానరులతో చుట్టబడి ఉంది, తోరణం పుటం పెట్టిన బంగారంతో చేయబడి, దివ్యమాలలతో కప్పబడి, శుభ్రంగా ఉంది. సుగ్రీవుని ఆ రమణీయమైన ఇంటిలోకి మహాబలుడైన సౌమిత్రి ఎవరూ అడ్డుకోకుండా ప్రవేశించాడు. ‘మహాభ్రమ్ ఇవ భాస్కరః’ (పెద్ద మేఘంలోకి సూర్యునిలా) అనే ఉపమానంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — మేఘం సూర్యుని అడ్డుకోలేదు, అలాగే ద్వారపాలకులు లక్ష్మణుని; ప్రవేశంలో తేజస్సే దారి చేస్తుంది. కొండ చుట్టూ ఉండడం, ఆయుధాలు చేతబట్టిన ద్వారపాలకులు, బంగారు తోరణం — ఇలా మూడు విధాల రక్షణ వర్ణించబడింది; అయినా అదంతా లక్ష్మణుని అడ్డుకోదు. ‘అవార్యమాణః’ (ఎవరూ అడ్డుకోకుండా) అనే ఒక్క పదంతో కవి అతని అధికారాన్ని చూపిస్తున్నాడు — మిత్రరాజ్యంలో అతడు అతిథి కాడు, ప్రభువు పక్షానికి చెందినవాడు. కైలాసం వంటి శిఖరాలు, ఇంద్రభవనం వంటి భవనం — ఈ ఉపమానాలతో దివ్యత్వం ఆరోపించబడింది. ఇదంతా వర్ణిస్తూ కవి పాఠకుని క్రమంగా నగరం నుండి రాజవీధికి, వీధి నుండి రాజభవనానికి, భవనం నుండి అంతఃపురానికి తీసుకువెళతాడు; దృష్టి సంకోచించడమే కథకు తీవ్రతను తెస్తుంది.
ధర్మాత్ముడైన అతడు వాహనాలతో ఆసనాలతో నిండిన ఏడు కక్ష్యలను (ప్రాంగణాలను) దాటి లోపలికి ప్రవేశించి, ఎంతో పెద్దదైన, రహస్యమైన, విశాలమైన అంతఃపురాన్ని చూశాడు. ఏడు అనే సంఖ్య రాజభవనపు మర్యాదను సూచిస్తుంది; వాటన్నిటినీ అనాయాసంగా దాటడంలో లక్ష్మణుని అధికారమూ ప్రభావమూ తెలుస్తాయి. అక్కడ అక్కడక్కడ విలువైన పరుపులు గల ఎన్నో బంగారు వెండి మంచాలతో, శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలతో అది నిండి ఉంది. ప్రవేశిస్తూనే అతడు ఎడతెగని మధురమైన ధ్వనిని విన్నాడు — వీణాతంత్రులతో పాటలతో నిండినది, సమమైన తాళంతో పదాక్షరాలతో కూడినది. పాట, వాద్యం, తాళం — మూడూ కలిసి ఉండడం సంగీతపు పూర్ణత; అదే కార్యవిస్మృతికి సాక్షి. రూపయౌవనాలతో గర్వించిన, రకరకాల ఆకారాలు గల ఎంతో మంది స్త్రీలను సుగ్రీవుని భవనంలో అతడు చూశాడు — ఉత్తమ కులంలో పుట్టినవారు, రంగురంగుల మాలలు ధరించినవారు, శ్రేష్ఠమైన మాలలు కట్టడంలో నిమగ్నులైనవారు, ఉత్తమ ఆభరణాలతో అలంకరించుకున్నవారు. సుగ్రీవుని అనుచరులను కూడా అతడు గమనించాడు — వారు అతృప్తులు కారు, మరీ తొందరపడేవారు కారు, తక్కువ వేషధారణ గలవారూ కారు; సేవకులు కూడా సంతుష్టులే అనేది రాజు సమృద్ధి, కాని ప్రమాదమూ అక్కడే ఉంది. ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియాపదపు పునరుక్తి మూలంలోనే కనిపిస్తుంది, దానితో దర్శన క్రమం — మొదట రహస్యస్థానం, తరువాత విశాలమైన అంతఃపురం — స్పష్టమవుతుంది. స్త్రీల వర్ణనలో రూపం, యౌవనం, కులం, మాలలు, ఆభరణాలు లెక్కించబడ్డాయి; ఇదంతా సుగ్రీవుని భోగపరాయణత్వాన్ని ప్రత్యక్షం చేస్తుంది. అనుచరుల తృప్తి కూడా వర్ణించబడింది, దానితో తెలుస్తుంది — రాజు ప్రమాదం కేవలం తన సుఖంలోనే, సేవకులను పీడించడంలో కాదు. ఏడు కక్ష్యలకు అవతల ఉన్న రహస్యస్థానంలో కూడా రక్షణ లక్ష్మణుని అడ్డుకోలేదు; దీనితో రాజు ప్రమాదం కేవలం కాలం విషయంలోనే కాదు, భద్రత విషయంలో కూడా అని సూచించబడుతుంది. ‘మధురస్వనమ్’ అనేది వల్గేట్ పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘మధురస్వరమ్’ అని ఉంది.
అందెల సవ్వడినీ ఒడ్డాణాల గలగలనూ విని శ్రీమంతుడైన సౌమిత్రి సిగ్గుపడ్డాడు. పరస్త్రీల సమీపంలో ఉండడం అనుచితం అనే సదాచారమే అతనిని మొదట తాకుతుంది; కోపం కంటే ముందు సిగ్గు — ఇది లక్ష్మణుని శీలానికి లక్షణం. తరువాత ఆభరణాల ధ్వని విని రోషవేగంతో కోపించిన ఆ వీరుడు వింటినారిని మోగించాడు, ఆ శబ్దంతో దిక్కులను నింపుతూ తన రాకను తానే తెలియజేశాడు. తన శీలం చేతనే వెనక్కి లాగబడిన ఆ మహాబాహువు రాముని కోపంతో కూడినవాడై ఒక పక్కకు తొలగి నిలుచున్నాడు. ‘రామకోపసమన్వితః’ (రాముని కోపంతో కూడినవాడు) అనే పదంతో కోపపు యజమాని ఎవరో చూపబడింది — క్రోధం అన్నగారిది, సదాచారం తనది; రెండూ ఇక్కడ ఏకకాలంలో కాపాడబడ్డాయి. ఇక్కడ వింటినారి ధ్వని రెండు పనులు చేస్తుంది — రాకను తెలియజేయడం, శాసించడం; మాట లేకుండానే అది దూతగా పనిచేస్తుంది.
ఆ వింటి ధ్వనితో వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని రాకను తెలుసుకొని భయపడి శ్రేష్ఠమైన ఆసనం నుండి కదిలిపోయాడు. ‘అంగదుడు ముందుగా నాకు తెలియజేసినట్లే, స్పష్టంగా అన్నగారిపై వాత్సల్యం గల సౌమిత్రి వచ్చాడు’ అని అతడు భావించాడు. అంగదుడు చెప్పడంతో, వింటినారి ధ్వని సూచించడంతో ఆ వానరుడు లక్ష్మణుడు వచ్చాడని గ్రహించాడు, అతని ముఖం ఎండిపోయింది. ముఖం ఎండిపోవడం భయానికి శారీరక చిహ్నం; మత్తు కూడా ఆ క్షణంలో తొలగిపోయింది. తరువాత భయంతో కలవరపడిన మనస్సు గలవాడైనా ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు తొందరపడకుండా చూడముచ్చటైన తారతో హితమైన మాట అన్నాడు — భయంలో కూడా మంత్రాలోచనను వదలలేదు, భార్యయే మంత్రిణి అనేది వానరరాజు వివేకం. ‘చచాల వరాసనాత్’ (శ్రేష్ఠమైన ఆసనం నుండి కదిలిపోయాడు) అనే పదంతో ఆసనత్యాగమే భయానికి మొదటి ఫలమని చూపబడింది. అంగదుని ముందస్తు నివేదనా, వింటినారి ధ్వనీ — రెండు ప్రమాణాలూ కలిసి సుగ్రీవుని సంశయాన్ని నశింపజేస్తాయి. భయంతో పాటు వివేకం, మత్తుతో పాటు సిగ్గు — ఈ ద్వంద్వం సుగ్రీవుని పాత్రను పూర్తిచేస్తుంది. తారను పంపడంలో సుగ్రీవుని ఆత్మజ్ఞానం కూడా వెల్లడవుతుంది — తన దోషం తెలిసే అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు.
‘అందమైన కనుబొమలు గలదానా, స్వభావంతో మృదువైన మనస్సు గల ఈ రాముని తమ్ముడు రోషంతో ఉన్నట్లు వచ్చాడు — అతని కోపానికి కారణం ఏమిటి? నిందారహితురాలా, కుమారుని రోషానికి కారణం నీకు ఏమైనా కనిపిస్తోందా? నరశ్రేష్ఠుడు అకారణంగా కోపాన్ని తెచ్చుకోడు; సజ్జనుని క్రోధం సహేతుకంగానే ఉంటుంది. మేము ఏదైనా అప్రియం చేశామని నువ్వు గ్రహిస్తే, దానిని బుద్ధితో ఆలోచించి త్వరగా చెప్పు. లేదా, భామినీ, నువ్వే అతనిని చూడడానికి వెళ్ళి, సాంత్వనపూర్వకమైన మాటలతో అతనిని ప్రసన్నం చేయాలి. విశుద్ధమైన మనస్సు గల అతడు నిన్ను చూసి కోపించడు; మహాత్ములు స్త్రీల పట్ల ఎన్నడూ కఠినంగా ప్రవర్తించరు. నువ్వు సాంత్వనంతో మొదలుపెట్టిన తరువాత, ప్రసన్నమైన ఇంద్రియాలూ మనస్సూ గల ఆ కమలదళాక్షుని, శత్రుదమనుని, అప్పుడు నేను చూస్తాను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు తన అపరాధాన్ని దాచడం లేదు, కాని దూతిని పంపుతున్నాడు — స్త్రీల సాన్నిధ్యం క్రోధాన్ని శమింపజేసే ఉపాయం అనే లోకనీతిని అతడు గుర్తుచేశాడు. ‘ప్రకృత్యా మృదుమానసః’ (స్వభావంతో మృదువైన మనస్సు గలవాడు) అనే విశేషణంతో సుగ్రీవునికి లక్ష్మణుని స్వభావం తెలుసని సిద్ధమవుతుంది; కాబట్టి అతని కోపం అసామాన్యమైనదనీ, కారణం కలదనీ అతడు ఊహిస్తున్నాడు. ‘సుభ్రూ’, ‘అనిందితే’, ‘భామిని’ అనే మూడు సంబోధనలతో అతడు తార సౌందర్యాన్నీ శీలాన్నీ ప్రభావాన్నీ గుర్తుచేస్తున్నాడు. సుగ్రీవుడు స్వయంగా వెళ్ళడు, తారను పంపుతాడు — ఇది భయానికి ఒక లక్షణం; కాని ఉపాయపు ఔచిత్యం మాత్రం సంఘటనతోనే సిద్ధిస్తుంది, ఎందుకంటే తార ఆ కోపాన్ని శమింపజేయగలుగుతుంది. భార్య దౌత్యం ఇక్కడ అవమానం కోసం కాదు, నేర్పైన నీతి కోసం. ఇలా సుగ్రీవుని మాట భయంతో మొదలైనా వివేకంతో ముగుస్తుంది.
మత్తుతో తడబడే కళ్ళతో, తూలుతూ, వేలాడే ఒడ్డాణపు బంగారు దారాలతో, శుభలక్షణాలతో, శరీరాన్ని కొంచెం వంచి తార లక్ష్మణుని సన్నిధికి వెళ్ళింది. వానరేశ్వరుని భార్య అయిన ఆమెను చూడగానే మహాత్ముడైన రాజకుమారుడు ఉదాసీనంగా నిలుచున్నాడు; స్త్రీ సమీపంలో ఉండడం వల్ల అతని కోపం తగ్గింది, తల వంచుకున్నాడు — దృష్టిసంయమమే అతని సమాధానం. పానం వల్ల సిగ్గు తొలగినదీ, రాజకుమారుని చూపులోని ప్రసన్నత వల్ల ధైర్యం పొందినదీ అయిన తార ప్రణయంతో కూడిన చనువుతో, గొప్ప అర్థం గల, సాంత్వనరూపమైన మాట అన్నది — ‘రాజకుమారా, కోపానికి మూలం ఏమిటి? నీ మాటకు కట్టుబడి ఉండనివాడెవడు? ఎండిన చెట్లు గల అడవిపై పడుతున్న కార్చిచ్చును నిర్భయంగా ఎవడు సమీపిస్తాడు?’ కార్చిచ్చు రూపకంతో ఆమె లక్ష్మణుని కోపపు భీషణత్వాన్ని అంగీకరిస్తోంది, దుస్సాహసాన్ని నిరాకరిస్తోంది. తార నడక, వేషం, చూపు — మూడూ మత్తుతో తడబడినవిగా వర్ణించబడ్డాయి; అయినా ఆమె మాట మాత్రం పూర్ణవివేకంతో కూడినది — బాహ్యమైన తడబాటు లోపలి ప్రజ్ఞను బాధించదనేది కవి అభిప్రాయం. లక్ష్మణుడు తల వంచుకోవడం కూడా అతని శీలానికి పరమ ప్రమాణం. ‘కస్తే న సంతిష్ఠతి వాఙ్నిదేశే’ (నీ మాటకు కట్టుబడి ఉండనివాడెవడు) అనే ప్రశ్నతో ఆమె లక్ష్మణుని ఆజ్ఞ అందరికీ మాన్యమని అంగీకరిస్తోంది, దానితో అతని కోపానికి మూలం లేదని సూచిస్తోంది. ఆమె మూడు ప్రశ్నలూ సమాధానాన్ని ఆశిస్తాయి, కేవలం ఆక్షేపం కాదు.
సాంత్వనపూర్వకమైన ఆమె మాట విని, ఏ శంకా లేకుండా లక్ష్మణుడు ప్రణయంతో కూడిన, అర్థం స్పష్టమైన మాటను మళ్ళీ అన్నాడు — ‘నీ భర్త కామలోలుడై ధర్మార్థాల సంగ్రహాన్ని పోగొట్టుకున్నాడు; భర్త హితంలో నిమగ్నురాలవైనా నువ్వు దీనిని గ్రహించడం లేదు. శోకంలో మునిగిన మా గురించి అతడు ఆలోచించడం లేదు; తారా, మంత్రులతో, పరిషత్తుతో కలిసి అతడు కామాన్నే సేవిస్తున్నాడు. నాలుగు నెలలు గడువుగా పెట్టుకొని, అవి గడిచిపోయినా మత్తుతో ఉప్పొంగి విహరిస్తూ అతడు గ్రహించడం లేదు. ధర్మార్థాల సిద్ధి కోసం ఇటువంటి పానం ప్రశంసనీయం కాదు; పానం వల్ల అర్థమూ కామమూ ధర్మమూ నశిస్తాయి — త్రివర్గనాశనమే మద్యపు ఫలం. ఉపకారం చేసినవానికి ప్రత్యుపకారం చేయకపోతే గొప్ప ధర్మలోపం, గుణవంతుడైన మిత్రుని పోగొట్టుకుంటే గొప్ప అర్థలోపం. ప్రయోజనాలలోనూ గుణాలలోనూ శ్రేష్ఠుడూ సత్యధర్మపరాయణుడూ అయిన మిత్రుని అతడు వదిలిపెట్టాడు, ధర్మంలోనూ నిలవలేదు. ఇలా కార్యం ఎదురుగా ఉన్నప్పుడు మేము తరువాత ఏమి చేయాలో దానిని ఆచరించాలి; కార్యతత్త్వం తెలిసినదానా, ఆ కార్యాన్ని నువ్వే చెప్పాలి.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తారను నిందించడం లేదు, ఆమె వివేకాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తున్నాడు — నిర్భర్త్సనలో కూడా మర్యాద కాపాడబడింది. ‘మాసాంశ్చతురః ప్రమాణం కృత్వా’ (నాలుగు నెలలు గడువుగా పెట్టుకొని) అనేది పూర్వప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేయడం; కాలమర్యాదయే మిత్రధర్మానికి గీటురాయి. పానదోషం ఇక్కడ శాస్త్రీయ రీతిలో వివేచించబడింది — కేవలం ధర్మమే కాదు, అర్థమూ కామమూ నశిస్తాయని. ‘మిత్రం హ్యర్థగుణశ్రేష్ఠమ్’ (మిత్రుడు ప్రయోజనాలలోనూ గుణాలలోనూ శ్రేష్ఠుడు) అనే వాక్యంతో మిత్రుడే అన్ని సంపదల కంటే శ్రేష్ఠుడనే నీతి చెప్పబడింది. చివరికి అతడు తార అభిప్రాయాన్నే అడుగుతున్నాడు, దానితో తెలుస్తుంది — అతని ఉద్దేశం నింద కాదు, కార్యసిద్ధి. ‘భర్తృహితంలో నిమగ్నురాలవైనా నువ్వు దీనిని గ్రహించడం లేదు’ అనే మాటతో లక్ష్మణుడు తార పాతివ్రత్యాన్ని అంగీకరిస్తూనే ఆమె ఉపేక్షను ఆక్షేపిస్తున్నాడు; నింద ఇక్కడ మృదువుగానే ప్రయోగించబడింది. ‘ధర్మలోపం’, ‘అర్థలోపం’ అని రెండు లోపాలు వేర్వేరుగా లెక్కించబడ్డాయి — ఒకటి ప్రత్యుపకారం చేయకపోవడం వల్ల, మరొకటి మిత్రుని పోగొట్టుకోవడం వల్ల; నీతిశాస్త్రపు క్రమమే అనుసరించబడింది. ‘కార్యమస్మాభిరుత్తరమ్’ (మేము తరువాత చేయవలసిన కార్యం) అనే పదంతో అతడు భవిష్యత్ కర్తవ్యాన్నే ముఖ్యంగా భావిస్తున్నాడు, గతదోషాల లెక్కను కాదు; క్రోధానికి కూడా లక్ష్యం కార్యసిద్ధియే అనేది లక్ష్మణుని నీతినైపుణ్యం.
ధర్మార్థాలతో, ఏకాగ్రతతో కూడిన, మధురమైన స్వభావం గల అతని మాట విని, రాజకుమారుని కార్యాన్ని గ్రహించిన తార విశ్వాసంతో మళ్ళీ అన్నది — ‘రాజకుమారా, ఇది కోపించవలసిన సమయం కాదు; స్వజనం పట్ల కోపం చూపకూడదు. నీ ప్రయోజనాన్ని కోరే ఆ జనుని ప్రమాదాన్ని కూడా నువ్వు సహించాలి; నీ ప్రయోజనాన్నే కోరేవాని తప్పటడుగు క్షమార్హం. గుణాలలో ఉత్కృష్టుడైన కుమారుడు తక్కువ సత్త్వం గలవానిపై ఎలా కోపిస్తాడు? సత్త్వంతో నిగ్రహం పొందినవాడూ, తపస్సు నుండి పుట్టినవాడూ అయిన నీ వంటివాడు ఎవడు కోపానికి వశుడవుతాడు? వానరవీరుల బంధువు కోపాన్ని నేను ఎరుగుదును, కార్యం కాలంతో ముడిపడి ఉందని ఎరుగుదును, మేము నీ కోసం చేయవలసిన కార్యాన్ని ఎరుగుదును, ఇక్కడ ఏమి చేయాలో అదీ ఎరుగుదును. నరశ్రేష్ఠా, శరీరంలో పుట్టిన కామపు సహించలేని బలాన్ని కూడా ఎరుగుదును; ఏ జనునితో కామబద్ధుడై సుగ్రీవుడు ఈరోజు కార్యంలో ఆసక్తి లేకుండా ఉన్నాడో అదీ ఎరుగుదును. నీ బుద్ధి కామతంత్రంలో లేదు, నువ్వు కేవలం కోపానికి వశుడవయ్యావు; కామంలో రమించే మనిషి యథార్థమైన అర్థధర్మాలనూ దేశకాలాలనూ చూడడు. కామాభిలాష వల్ల సిగ్గు విడిచిన, నా సమీపంలో ఉన్న, కామలోలుడైన నీ సోదరుడు, వానరవంశాధిపతిని ఇప్పటికి క్షమించు, శత్రువీరసంహారకా. ధర్మతపస్సులలో ఆనందించే మహర్షులు కూడా కామాన్ని అనుసరించి మోహంలో బంధింపబడతారు; ఇక స్వభావంతోనే చపలుడైన ఈ కపిరాజు సుఖాలలో ఎలా ఆసక్తుడు కాకుండా ఉంటాడు?’ విశ్వామిత్రాదుల ఉదాహరణ తరువాతి సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ మాత్రం సామాన్య న్యాయంతోనే ఆమె క్షమను యాచిస్తోంది. తార సమాధానం నాలుగు స్తంభాలపై నిలిచి ఉంది — ఇది కాలం కాదు, ఇతడు పాత్రుడు కాదు, కామం జయించలేనిది, కార్యం ప్రారంభమైంది. ‘జానామి’ (ఎరుగుదును) అనే పదాన్ని అయిదుసార్లు ఆవృత్తం చేస్తూ ఆమె చూపిస్తోంది — దోషాన్ని ఆమె దాచడం లేదు, మొత్తం అంగీకరిస్తోంది; అంగీకారమే క్షమాయాచనకు బలం. ‘సత్త్వావరుద్ధః తపసః ప్రసూతిః’ (సత్త్వంతో నిగ్రహం పొందినవాడు, తపస్సు నుండి పుట్టినవాడు) అనే విశేషణంతో లక్ష్మణుని జన్మే తపఃఫలమని స్తుతి; స్తుతితో క్రోధశమనం అనేది నీతి. ‘న దేశకాలౌ హి యథార్థధర్మౌ’ (దేశకాలాలనూ యథార్థమైన అర్థధర్మాలనూ చూడడు) అనే మాటతో కామాసక్తునికి నాలుగు విధాల విస్మృతి చెప్పబడింది — దేశం, కాలం, అర్థం, ధర్మం. ‘మహర్షులు కూడా కామాన్ని అనుసరిస్తారు’ అనే దృష్టాంతంతో ఆమె మనుష్యస్వభావంలోని సార్వత్రిక దౌర్బల్యాన్ని చూపిస్తోంది; తపస్వులే జారిపడే చోట చపలస్వభావుడైన కోతి ఎలా జారిపడకుండా ఉంటుంది అనేది న్యాయం. చివరికి ఆమె ప్రశ్నరూపంలోనే వాక్యాన్ని ముగిస్తుంది, దానితో లక్ష్మణుడు తానే సమాధానం ఆలోచించాలి; ప్రశ్న ఆగ్రహం కంటే బలమైన ఉపాయం.
ఇలా గొప్ప అర్థం గల మాట చెప్పి, ఆ వానరస్త్రీ అప్రమేయుడైన లక్ష్మణునితో మళ్ళీ ఖేదంతో, మత్తుతో తడబడే కళ్ళతో, భర్తకు హితమైన ఈ మాట పలికింది — ‘నరోత్తమా, కామానికి వశుడైనా సుగ్రీవుడు నీ ప్రయోజనాన్ని సాధించడానికి ప్రయత్నాన్ని ఎప్పుడో ఆజ్ఞాపించాడు. రకరకాల పర్వతాలలో నివసించే, ఇష్టమైన రూపం ధరించగల, మహావీర్యవంతులైన వానరులు కోట్లకొలదిగా, లక్షలకొలదిగా వచ్చారు. కాబట్టి మహాబాహూ, లోపలికి రా; నీ శీలం నువ్వు కాపాడుకున్నావు. మిత్రభావంతో సజ్జనులు పరస్త్రీలను చూడడం దోషం కాదని శాస్త్రం.’ ఇది తార సర్వోత్తమమైన యుక్తి — మాటతో కాదు, కార్యంతోనే ఆమె భర్త నిర్దోషత్వాన్ని సాధిస్తోంది; ఆజ్ఞాపించబడిన ప్రయత్నమే ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. ‘కోటీః శతసహస్రాణి’ (కోట్లకొలదిగా, లక్షలకొలదిగా) అనే సంఖ్యావర్ణనతో ప్రయత్నపు విశాలత సూచించబడుతుంది. ‘చిరాజ్ఞప్తః’ (ఎప్పుడో ఆజ్ఞాపించబడినది) అనే పదమే నిర్భర్త్సనంతటికీ సమాధానం. దానితో తార మాట నుండి కర్మ వైపు దృష్టిని మళ్ళిస్తుంది.
తార అనుమతి పొంది, త్వరపెట్టబడి, శత్రుదమనుడైన మహాబాహువు లోపలికి ప్రవేశించాడు. అప్పుడు విలువైన పరుపు గల బంగారు శ్రేష్ఠాసనంపై కూర్చున్న, సూర్యుని వంటి సుగ్రీవుని చూశాడు — దివ్యాభరణాలతో చిత్రమైన అవయవాలు గలవాడు, దివ్యరూపుడు, యశస్వి, దివ్యమాలలూ వస్త్రాలూ ధరించినవాడు, జయించలేనివాడు, మహేంద్రుని వంటివాడు. దివ్యాభరణాలూ మాలలూ ధరించిన స్త్రీలతో చుట్టబడిన అతనిని చూసి లక్ష్మణుడు మరింత కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో యమునిలా అయ్యాడు — తార శమింపజేసిన కోపం దర్శనంతో మళ్ళీ రగులుకుంది. శ్రేష్ఠమైన బంగారు వన్నె గలవాడూ, విశాలమైన కళ్ళు గలవాడూ, శ్రేష్ఠాసనంపై కూర్చున్నవాడూ అయిన ఆ వీరుడు రుమను గాఢంగా కౌగిలించుకొని, దైన్యం లేని సత్త్వం గల, విశాలమైన కళ్ళు గల సౌమిత్రిని చూశాడు. ‘విశాలనేత్రః స విశాలనేత్రమ్’ (విశాలమైన కళ్ళవాడు విశాలమైన కళ్ళవానిని) అనే పదావృత్తితో కవి ఇద్దరి చూపుల సంఘర్షణనే చిత్రిస్తున్నాడు; దీర్ఘవృత్తంతో సర్గ ముగుస్తుంది. సుగ్రీవుని వర్ణనలో ‘దివ్య’ అనే పదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — ఆభరణాలు, రూపం, మాలలూ వస్త్రాలూ, మాలలూ ఆభరణాలూ; దానితో అతని ఐశ్వర్యం ప్రకాశిస్తుంది, దానితోనే లక్ష్మణుని కోపమూ పెరుగుతుంది. రుమను కౌగిలించుకోవడం చివరి దెబ్బ — తన భార్యతో సుఖంగా ఉన్నవాడు, భార్యను అపహరించబడిన దుఃఖంలో ఉన్న మిత్రుని మరచిపోయాడనేది వ్యంగ్యం. ‘అదీనసత్త్వమ్’ (దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణంతో అతని కోపం కూడా గాంభీర్యంతో కూడినదని చూపబడింది; ఇద్దరి విశాలనేత్రత్వం సమానం, కాని చూపులలోని భావం విరుద్ధం. సర్గాంతంలో కోపం శాంతించలేదు, పైగా పెరిగింది; తరువాతి సర్గలో దాని విస్ఫోటనమే వర్ణించబడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥