సర్గ
లక్ష్మణుడు సుగ్రీవుని నిందించడం
సుగ్రీవుని భయం, ఆసనత్యాగం, రాజధర్మోపదేశం, కృతఘ్నుని నింద, వాలి దారిని గురించి హెచ్చరిక
ఎవరూ అడ్డుకోకుండా కోపంతో లోపలికి ప్రవేశించిన పురుషశ్రేష్ఠుడు లక్ష్మణుని చూసి సుగ్రీవుని ఇంద్రియాలు కలవరపడ్డాయి. ‘అప్రతిహతమ్’ (ఎవరూ అడ్డుకోనివాడు) అనే పదంతో తెలుస్తుంది — ఏడు కక్ష్యల రక్షణ కూడా అతనిని ఆపలేదు. తేజస్సుతో మండుతున్నట్లు, నిట్టూరుస్తూ, అన్నగారి కష్టంతో తపిస్తున్న దశరథపుత్రుని చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు బంగారు ఆసనాన్ని విడిచి ఒక్కసారిగా లేచాడు — చక్కగా అలంకరించిన మహేంద్రుని గొప్ప ధ్వజం పైకి లేచినట్లు. లేచిన అతని వెనుక రుమ మొదలైన స్త్రీలు కూడా లేచారు, ఆకాశంలో పూర్ణచంద్రుని వెంట నక్షత్రగణాలు లేచినట్లు; ఈ ఉపమానం సుగ్రీవుని భోగపరివారాన్ని అందంగానే చిత్రిస్తుంది, కాని అందులోనే దోషమూ సూచించబడుతుంది. బాగా ఎర్రబడిన కళ్ళతో, శ్రీమంతుడైన అతడు చేతులు జోడించి కదిలాడు, గొప్ప కల్పవృక్షంలా అక్కడ నిలుచున్నాడు. రుమను పక్కన ఉంచుకొని స్త్రీల మధ్య నిలిచిన, నక్షత్రాలతో కూడిన చంద్రుని వంటి సుగ్రీవుని చూసి కోపించిన లక్ష్మణుడు అన్నాడు. కళ్ళ ఎరుపు మత్తుకు, అంజలి వినయానికి చిహ్నం — రెండూ ఏకకాలంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడ కవి సుగ్రీవుని భయాన్ని క్రమంగా చూపిస్తున్నాడు — మొదట ఇంద్రియాల వ్యథ, తరువాత ఆసనత్యాగం, తరువాత చేతులు జోడించడం, చివరికి మౌనంగా నిలవడం. అతడు ఒక్క మాటా అనడు; లక్ష్మణుడే మొదట మాట్లాడతాడు. ‘కల్పవృక్షః ఇవ’ (కల్పవృక్షంలా) అనే ఉపమానంతో అతని స్థైర్యమూ గొప్పతనమూ సూచించబడ్డాయి, కాని కల్పవృక్షం తనంతట తాను కదలదు — ఇదే అతని దోషానికి మూర్తి. స్త్రీల పరివారం ఇక్కడ శోభారూపంగా వర్ణించబడింది, కాని లక్ష్మణుని దృష్టిలో అదే అపరాధానికి సాక్షి అవుతుంది. నక్షత్రగణాల ఉపమానంతో స్త్రీల బాహుళ్యం కూడా సూచించబడింది.
‘సత్త్వమూ ఉత్తమ కులమూ గలవాడూ, దయగలవాడూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడూ, కృతజ్ఞుడూ, సత్యవాదీ అయిన రాజు లోకంలో గౌరవించబడతాడు. కాని ఉపకారం చేసిన మిత్రుల ఎదుట అధర్మంలో నిలిచి ప్రతిజ్ఞను మిథ్య చేసే రాజు కంటే క్రూరుడెవడు? గుర్రం విషయంలో అబద్ధమాడితే వందమందిని, ఆవు విషయంలో అబద్ధమాడితే వేయిమందిని చంపిన పాపం; మనిషి విషయంలో అబద్ధమాడితే మాత్రం మనిషి తననూ తన స్వజనాన్నీ చంపుకుంటాడు. ముందు మిత్రుల సహాయంతో కృతార్థుడై, దానికి ప్రత్యుపకారం చేయనివాడు కృతఘ్నుడు, సమస్త ప్రాణులకూ వధ్యుడు, వానరేశ్వరా. వానరా, కృతఘ్నుని చూసి కోపించిన బ్రహ్మ పాడిన, సర్వలోకాలూ నమస్కరించే ఈ శ్లోకాన్ని తెలుసుకో. గోహత్య చేసినవానికీ, సురాపానం చేసినవానికీ, దొంగకూ, వ్రతభంగం చేసినవానికీ సత్పురుషులు ప్రాయశ్చిత్తాన్ని విధించారు, కృతఘ్నునికి మాత్రం ప్రాయశ్చిత్తం లేదు.’ ఇలా లక్ష్మణుడు మొదట సామాన్య నీతిని చెప్పి తరువాతనే వ్యక్తిని స్పృశిస్తాడు; నిందలో కూడా శాస్త్రక్రమం కాపాడబడింది. లక్ష్మణుని ఉపదేశం మూడు మెట్లలో ఉంది — మొదట రాజు గుణాలు, తరువాత అబద్ధపు తారతమ్యం, చివరికి కృతఘ్నునికి ప్రాయశ్చిత్తం లేకపోవడం. అబద్ధపు దోషంలో గుర్రం కంటే ఆవు, ఆవు కంటే మనిషి గురుతరమని క్రమంగా పాపం పెరగడం చూపబడింది; మనిషి విషయమైన అబద్ధానికి మాత్రం పరిమాణమే చెప్పబడలేదు, ఎందుకంటే అది ఆత్మహత్యతో సమానం. బ్రహ్మ శ్లోకాన్ని ఉదాహరించి అతడు తన మతాన్ని శాస్త్రప్రమాణంతో దృఢపరుస్తున్నాడు. ఇలా నింద కూడా నీతిశాస్త్రపు రూపాన్ని ధరిస్తుంది, కేవలం క్రోధానిది కాదు. ‘నిష్కృతిః’ అనే పదం ఇక్కడ ప్రాయశ్చిత్తార్థకం; శాస్త్రంలో మహాపాతకాలకు కూడా ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పబడింది, కృతఘ్నతకు మాత్రం ఏదీ లేదు — ఇదే శ్లోకపు తీక్ష్ణమైన తాత్పర్యం. ‘మిత్రాణామ్ ఉపకారిణామ్’ (ఉపకారం చేసిన మిత్రుల) అనే రెండు విశేషణాలతో ఉపకారం చేసిన మిత్రుని వంచించడమే అత్యంత గురుతరమైన దోషమని స్థాపించబడింది.
‘వానరా, నువ్వు అనార్యుడవు, కృతఘ్నుడవు, మిథ్యావాదివి; ఎందుకంటే ముందు రాముని సహాయంతో కృతార్థుడవై దానికి ప్రత్యుపకారం చేయడం లేదు. వానరా, కృతార్థుడవై ప్రత్యుపకారం చేయాలని కోరుకునే నువ్వు రాముని కోసం సీతను వెదకడంలో ప్రయత్నం చేసి ఉండవలసింది కదా. అటువంటి నువ్వు గ్రామ్యభోగాలలో ఆసక్తుడవై, మాట తప్పినవాడవయ్యావు; రాముడు మాత్రం కప్పలా అరిచే సర్పం వంటి నిన్ను గుర్తించలేకపోయాడు.’ ఈ సర్పోపమానం అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — కప్ప స్వరంతో వంచించే పాములా నువ్వు మిత్రవాక్యాలతో రాముని వంచిస్తున్నావని భావం; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇదే అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. మూడు విశేషణాలతో — అనార్యుడు, కృతఘ్నుడు, మిథ్యావాది — అతడు మూడు దోషాలనూ ఒకేచోట లెక్కిస్తున్నాడు; ఇవి ముందు చెప్పిన శాస్త్రానికే ప్రయోగరూపాలు. ‘గ్రామ్యేషు భోగేషు’ (గ్రామ్యభోగాలలో) అనే పదంతో విషయసుఖాల నీచత్వం సూచించబడింది.
‘కరుణ తెలిసినవాడూ, మహాభాగుడూ, మహాత్ముడూ అయిన రాముడు, పాపివీ దురాత్ముడవీ అయిన నిన్ను కూడా వానరుల రాజ్యానికి చేర్చాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుడు చేసిన ఉపకారాన్ని నువ్వు గుర్తించకపోతే, వెంటనే వాడి బాణాలతో హతుడవై వాలిని చూస్తావు. వాలి హతుడై ఏ దారిలో వెళ్ళాడో, ఆ దారి ఇంకా ఇరుకైపోలేదు; సుగ్రీవా, ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు, వాలి దారిని అనుసరించకు. ఇక్ష్వాకుశ్రేష్ఠుని విల్లు నుండి వెలువడే, వజ్రం వంటి బాణాలను నువ్వు తప్పక చూడడం లేదు; అందుకే సుఖంగా ఉంటూ సుఖాలను సేవిస్తున్నావు, రామకార్యాన్ని మనస్సులో కూడా ఆలోచించడం లేదు.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ చివరలో నిర్భర్త్సన స్వరం మరింత ఎత్తుకు చేరుతుంది. ‘వాలిపథమ్’ (వాలి దారి) అనే పదంతో మరణమార్గం సూచించబడుతుంది; వాలివధయే ఇక్కడ ప్రత్యక్ష ప్రమాణం కావడంతో ఈ హెచ్చరిక అత్యంత తీక్ష్ణమైనది, భీషణమైనది. అయినా ‘సమయే తిష్ఠ’ (ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండు) అనే మాటతో దారి కూడా చూపబడింది — దండన కోరబడడం లేదు, ప్రతిజ్ఞాపాలనమే కోరబడుతోంది. చివరికి ‘మనస్సులో కూడా ఆలోచించడం లేదు’ అనే వాక్యంతో కర్మకు ముందు ఉండవలసిన చింతన కూడా లేదనే గురుతరమైన ఆక్షేపం చేయబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥