॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 16వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

వాలిసుగ్రీవుల యుద్ధం, వాలివధ

తారను గద్దించడం, వాలి బయలుదేరడం, పిడికిళ్ళతో సాలవృక్షాలతో యుద్ధం, సుగ్రీవుని ఓటమి, రాముని బాణప్రయోగం, వాలి పతనం

ఇలా మాట్లాడుతున్న, చంద్రునిలాంటి ముఖం గల తారను వాలి గద్దించి ఈ మాటలు అన్నాడు — ‘సుందరముఖీ, గర్జిస్తున్న ఈ సోదరుని — ముఖ్యంగా శత్రువైనవాని — ఈ ఉద్రేకపు ప్రవర్తనను నేను ఏ కారణం చేత సహించాలి? ఎన్నడూ అవమానించబడని, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని శూరులకు, పిరికిదానా, అవమానాన్ని సహించకపోవడం మరణం కంటే కూడా ముఖ్యమైనది. యుద్ధం కోరుతున్న ఈ హీనగ్రీవుడైన సుగ్రీవుని ఉద్రేకాన్నీ గర్జననూ నేను సహించలేను. నా కోసం రాఘవుని గురించి నీవు విచారించవలసిన పనిలేదు — అతడు ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు; పాపం ఎలా చేస్తాడు?’ ఇక్కడ వాలి స్వభావం రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది — ఒకవైపు వీరుని మానరక్షణ, మరొకవైపు రాముని విషయంలో అతివిశ్వాసం. అతని పతనానికి బీజం ఇక్కడే ఉంది; ధర్మజ్ఞుని ధర్మం ఎలా ప్రవర్తిస్తుందో అతడు ఆలోచించడు. వాలి ప్రత్యుత్తరం మూడు స్తంభాలపై నిలిచి ఉంది — వీరధర్మం, స్వబలంపై విశ్వాసం, రామునిపై శ్రద్ధ. ‘హీనగ్రీవస్య’ (హీనమైన మెడ గలవాని) అనే పదంతో అతడు సోదరుని పేరును కూడా ఎగతాళి చేస్తున్నాడు; ‘సుగ్రీవ’ అనే పేరులో ‘సు’ (మంచి) అనే శబ్దం ఉంది, దానిని వాలి ‘హీన’ అని తారుమారు చేస్తున్నాడు. ఇదే అతని అహంకారానికి చిహ్నం. ‘మరణాదతిరిచ్యతే’ (మరణం కంటే ముఖ్యమైనది) అనే వాక్యం క్షత్రియధర్మానికి ప్రతిధ్వని — అవమానం మృత్యువు కంటే కూడా బరువైనది. కాని తార చెప్పిన ప్రమాణాన్ని అతడు పరీక్షించడు, కేవలం ‘ధర్మజ్ఞుడు పాపం ఎలా చేస్తాడు’ అనే తర్కంతోనే తృప్తిపడతాడు; ఆ తర్కమే అతనికి నాశకమైంది. గద్దింపులో కూడా గౌరవం ఉంది — ‘వరాననే’ (సుందరముఖీ), ‘భీరు’ (పిరికిదానా) అనే సంబోధనలలో స్నేహం ఇంకా మిగిలి ఉంది.

‘స్త్రీలతో కలిసి వెనుదిరుగు; మళ్ళీ ఎందుకు వెంట వస్తున్నావు? నీ అనురాగం చూపించావు, నాపై నీ భక్తిని ప్రకటించావు. నేను వెళ్ళి సుగ్రీవునితో పోరాడుతాను — కలవరం విడువు; అతని దర్పాన్ని అణచివేస్తాను, అంతేగాని ప్రాణాలనుండి వేరుచేయను. యుద్ధరంగంలో నిలిచిన అతడు కోరుకున్నది నేను చేస్తాను; చెట్లతోనూ పిడికిలి దెబ్బలతోనూ బాధింపబడి అతడు తిరిగి పోతాడు. దుష్టుడైన అతడు నా గర్వాన్నీ పరాక్రమాన్నీ సహించలేడు. తారా, నీవు నాకు సహాయం చేశావు, నాపై అనురాగం చూపించావు. నా ప్రాణాల మీద ఒట్టు — జనంతో కలిసి వెనుదిరుగు; చాలు, నేను రణంలో ఆ సోదరుని జయించి తిరిగివస్తాను.’ ‘న చ ప్రాణైర్వియోక్ష్యతే’ (ప్రాణాలనుండి వేరుచేయను) అనే మాట కరుణాజనకమూ వ్యంగ్యపూరితమూ — సోదరుని ప్రాణాలు కాపాడాలనుకున్నవాడే ఈనాడు తన ప్రాణాలు కోల్పోతాడు. ‘భూయోఽనుగచ్ఛసి’ (మళ్ళీ వెంట వస్తున్నావు) అనే ప్రశ్నలో కొంత కఠినత్వం, ‘సౌహృదం దర్శితమ్’ (అనురాగం చూపించావు) అనే దానిలో కృతజ్ఞత — రెండూ ఒకే శ్లోకంలో. వాలి ప్రతిజ్ఞ సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞకు విరుద్ధమైనది — సుగ్రీవుడు వాలి వధను కోరుతున్నాడు, వాలి మాత్రం సోదరుని దర్పభంగాన్ని మాత్రమే. ఈ ఉదారత అతని స్వభావాన్ని మధురం చేస్తుంది, దానివల్ల అతని వధ పాఠకుని మనస్సులో కరుణను కలిగిస్తుంది. ‘శాపితాసి మమ ప్రాణైః’ (నా ప్రాణాల మీద ఒట్టు) అనే శపథంతో అతడు తారను వెనుదిప్పుతున్నాడు — తన ప్రాణాలను ఉద్దేశించి చేసిన ఆ శపథమే ప్రాణహరణంగా పరిణమించింది. ఇక్కడ కవి వ్యంగ్యం లోతైనది.

ప్రియంగా మాట్లాడే, నేర్పరి అయిన తార ఆ వాలిని కౌగిలించుకొని మెల్లగా ఏడుస్తూ ప్రదక్షిణం చేసింది. తరువాత మంత్రాలు తెలిసిన, విజయం కోరే ఆమె స్వస్త్యయనం చేసి, శోకంతో మోహితురాలై స్త్రీలతో కలిసి అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించింది. తార స్త్రీలతో కలిసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత అతడు కోపించిన మహాసర్పంలా బుసకొడుతూ నగరం నుండి బయలుదేరాడు. ఏడుపు, ప్రదక్షిణం, స్వస్త్యయనం — మూడూ వీడ్కోలు చిహ్నాలే; అయినా ఆమె మంత్రాన్ని మరువదు. ‘శోకమోహితా’ (శోకంతో మోహితురాలు) అనే పదం ఆమె అంతరంగ స్థితినీ, ‘విజయైషిణీ’ (విజయం కోరేది) అనే పదం ఆమె కర్తవ్యనిష్ఠనూ — రెంటినీ ఒకే శ్లోకంలో నిలిపాయి. ప్రదక్షిణం మంగళం కోసం, ఏడుపు అమంగళపు శంకతో — విరుద్ధమైన రెండూ ఒకే క్షణంలో నిలిచాయి. ‘మంత్రవిద్’ (మంత్రాలు తెలిసినది) అనే విశేషణం తార శాస్త్రజ్ఞతను, ‘శోకమోహితా’ అనే పదం ఆమె అసమర్థతను సూచిస్తాయి; విద్య కూడా విధిని నివారించలేదు.

మహారోషంతో, పరమవేగంతో ఉన్న వాలి నిట్టూర్చి, శత్రువును చూడాలనే కోరికతో అన్నివైపులా చూపు సారించాడు. అప్పుడు శ్రీమంతుడైన అతడు చక్కగా నడుము బిగించి, దృఢంగా నిలిచి, మండే అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్న బంగారు పింగళవర్ణపు సుగ్రీవుని చూశాడు. ఎదురుగా నిలిచిన సుగ్రీవుని చూసి పరమకోపిష్ఠి అయిన మహాబాహువు వాలి తన వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగించుకున్నాడు. గట్టిగా సన్నద్ధుడైన పరాక్రమవంతుడైన అతడు పిడికిలి ఎత్తి, అవకాశం కోసం సిద్ధమై, యుద్ధం చేయడానికి సుగ్రీవునికే ఎదురుగా వెళ్ళాడు. సుగ్రీవుడు కూడా బిగించిన పిడికిలి ఎత్తి మరింత ఉద్రేకంతో బంగారు మాల ధరించిన వాలిని లక్ష్యంగా చేసుకొని వచ్చాడు. కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల వాలి మహావేగంతో మీదికి వస్తున్న, యుద్ధనిపుణుడైన సుగ్రీవునితో ఈ మాటలన్నాడు. వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగించడం, పిడికిలి ఎత్తడం — ఇవి మల్లయుద్ధానికి రెండు సన్నాహాలు; కవి ఆయుధాలు లేని వానరయుద్ధాన్నే వర్ణిస్తున్నాడు. పద్నాలుగవ శ్లోకం నుండి పందొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ఆరు శ్లోకాలు క్రమంగా ఆరు క్రియలను చూపుతాయి — నిట్టూర్పు, చూపు సారించడం, చూడడం, వస్త్రం బిగించడం, పిడికిలి ఎత్తడం, మాట్లాడడం. ఇలా యుద్ధారంభం మెల్లని గతిలో వర్ణించబడింది, దానితో ఉత్కంఠ పెరుగుతుంది. ‘దీప్యమానమ్ అనలమ్ ఇవ’ (మండే అగ్నిలా) అనే సుగ్రీవుని ఉపమానం అతని కొత్త ఉత్సాహాన్ని సూచిస్తుంది — ఇంతకుముందు భయపడి పారిపోయినవాడు ఇప్పుడు జ్వలిస్తున్నాడు. ఇద్దరి చేష్టలూ ఒకేలా వర్ణించబడ్డాయి — వస్త్రాన్ని గట్టిగా బిగించడం, పిడికిలి ఎత్తడం; దానితో వారి పోలిక మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — పన్నెండవ సర్గలో రాముని బాణాన్ని ఆపిన పోలిక అదే.

‘గట్టిగా బిగించిన, వేళ్ళు చక్కగా ముడుచుకున్న ఈ నా మహాపిడికిలి నేను వేగంగా విసిరితే నీ ప్రాణాలను తీసుకొనిపోతుంది’ అని వాలి అనగా, కోపించిన సుగ్రీవుడు బదులిచ్చాడు — ‘నీ ప్రాణాలను హరిస్తూ ఈ పిడికిలి నీ తలమీదే పడుగాక.’ ఆ వాలిచేత కొట్టబడిన సుగ్రీవుడు కోపంతో వేగంగా అతనిపైకి దూకి, ఊట ఉబికే పర్వతంలా రక్తం కక్కాడు. అప్పుడు సుగ్రీవుడు నిశ్శంకగా తన తేజస్సుతో ఒక సాలవృక్షాన్ని పెకలించి వాలి అవయవాలపై కొట్టాడు — వజ్రంతో మహాపర్వతాన్ని కొట్టినట్లు. ఆ చెట్టుదెబ్బతో నలిగి, సాలవృక్షపు తాకిడికి తల్లడిల్లిన అతడు సముద్రంలో వర్తకుల గుంపుతో, అధికభారంతో కూరుకుపోయిన ఓడలా అయ్యాడు. భయంకరమైన బలపరాక్రమాలు గల, గరుడునితో సమానమైన వేగం గల, విజృంభించిన, ఘోరమైన శరీరాలు గల ఆ ఇద్దరూ ఆకాశంలో చంద్రసూర్యులలా ఉన్నారు. ఓడ ఉపమానం విశిష్టమైనది — ఓడ బద్దలు కాదు, కేవలం ఊగిసలాడుతుంది; అలాగే వాలి కూడా చావలేదు, కేవలం తల్లడిల్లాడు. గర్జనకు ప్రతిగర్జన, పిడికిలికి ప్రతిపిడికిలి — సంవాదం కూడా యుద్ధంలో భాగమే. వాలి మాట దీర్ఘమైనది, సుగ్రీవునిది మాత్రం సంక్షిప్తమైనది — దానితో సుగ్రీవుని సంయమిత క్రోధం సూచించబడింది. సాలవృక్షాన్ని పెకలించడం సుగ్రీవుని వానరబలానికి ప్రతీక; ఇంతకుముందు రాముడు ఏడు సాలవృక్షాలను బాణంతో చీల్చాడు, ఇప్పుడు ఒక్క సాలవృక్షమే సుగ్రీవుని ఆయుధం — కవి ఒకే వృక్షాన్ని రెండు విధాలుగా ప్రయోగిస్తున్నాడు. వజ్రంతో మహాపర్వతం అనే ఉపమానంతో దెబ్బ గొప్పతనమూ, ఓడ ఉపమానంతో వాలి తల్లడిల్లడమూ — కాని పతనం కాదు — చూపబడ్డాయి. ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో వారి పోలిక పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — చంద్రసూర్యులలా, అంటే ఇద్దరూ తేజస్వులే, కాని ఒకరికే కాలం సమీపించింది.

శత్రుసంహారకులైన ఆ ఇద్దరూ పరస్పరం లోపాలను వెదకడంలో నిమగ్నులయ్యారు; అప్పుడు బలపరాక్రమాలతో కూడిన వాలి పెరిగిపోయాడు, మహావీర్యుడైన సూర్యపుత్రుడు సుగ్రీవుడు క్షీణించిపోయాడు. వాలిచేత దర్పం భంగమై, పరాక్రమం మందగించిన సుగ్రీవుడు వాలిపై అసహనంతో రాఘవునికి సంకేతం చూపాడు — అంటే తన స్థితిని రాముని దృష్టికి తెచ్చాడు. కొమ్మలతో కూడిన చెట్లతో, శిఖరాలతో, వజ్రపు మొనల్లాంటి గోళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో, మోకాళ్ళతో, పాదాలతో, చేతులతో మళ్ళీ మళ్ళీ వారిద్దరి మధ్య వృత్రాసుర ఇంద్రుల యుద్ధంలా ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. రక్తంతో తడిసిన ఆ ఇద్దరు వనచరులైన వానరులు పెద్ద శబ్దాలతో ఒకరినొకరు బెదిరించుకుంటూ రెండు మేఘాలలా పోరాడారు. అప్పుడు రాఘవుడు క్షీణిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ దిక్కులవైపు చూస్తున్న వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుని చూశాడు. బాధపడుతున్న వానరరాజును చూసి మహాతేజస్వి, వీరుడు అయిన రాముడు వాలి వధను కోరుతూ తన బాణంవైపు చూశాడు. సుగ్రీవుని చూపే మూగ ప్రార్థన; ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేయడం కూడా మాటతో కాదు, చూపుతోనే జరిగింది. ‘అవర్ధత’ (పెరిగాడు), ‘పరిహీయత’ (క్షీణించాడు) అనే రెండు క్రియాపదాలు చంద్రసూర్యుల ఉపమానానికే విస్తారం — ఒకడు పెరుగుతాడు, మరొకడు క్షీణిస్తాడు. ‘దర్శయామాస రాఘవమ్’ అనే పదంలో సుగ్రీవుడు మాటతో అడగడం లేదు, కేవలం తన ఆర్తిని చూపుతున్నాడు; ఇంతకుముందు చేసిన ప్రతిజ్ఞే అతని వాక్యం. ఆయుధాల గణన — చెట్లు, శిఖరాలు, గోళ్ళు, పిడికిళ్ళు, మోకాళ్ళు, పాదాలు, చేతులు — ఏడు విధాలు; వీటితో వానరయుద్ధపు స్వాభావిక రూపం చూపబడింది, అందులో శస్త్రాలు ఉండవు, శరీరమే ఆయుధం. ‘వృత్రవాసవయోః ఇవ’ (వృత్రాసుర ఇంద్రుల వలె) అనే ఉపమానం యుద్ధపు దివ్యత్వాన్ని, ‘మేఘౌ ఇవ’ (రెండు మేఘాలలా) అనే ఉపమానం వారి శబ్దపు గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తాయి. సుగ్రీవుడు మళ్ళీ మళ్ళీ దిక్కులవైపు చూడడం కరుణాజనకం — అతడు మిత్రుని వెదకుతున్నాడు, పారిపోయే దారిని కాదు.

అప్పుడు రాముడు విషసర్పంలాంటి బాణాన్ని ధనుస్సుపై సంధించి ఆ విల్లును పూర్తిగా లాగాడు — కాలచక్రాన్ని పట్టుకున్న అంతకునిలా. అతని అల్లెత్రాటి ధ్వనికి బెదిరిన పక్షిరాజులూ మృగాలూ ప్రళయకాలంలో మోహితమైనట్లు పరుగెత్తాయి. వజ్రంలాంటి ఘోషం గల, మండే పిడుగులాంటి ఆ మహాబాణం రాఘవుడు విడువగా వాలి వక్షఃస్థలంపై పడింది. దానితో కొట్టబడిన మహాతేజస్వి, పరాక్రమవంతుడైన కపీశ్వరుడు వాలి వేగంగా నేలపై కూలిపోయాడు. ‘కాలచక్రమివాంతకః’ (కాలచక్రాన్ని పట్టుకున్న అంతకునిలా) అనే ఉపమానంతో రాముని కార్యం వైరం నుండి పుట్టినది కాదు, కాలపు నియతి రూపమైనదని చూపబడింది; అల్లెత్రాటి ధ్వనితో ప్రాణుల భయం దాని గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది. అల్లెత్రాటి ధ్వనితో పక్షులూ మృగాలూ పారిపోవడం ప్రళయానికి ముందుచిత్రం; పద్నాలుగవ సర్గలో సుగ్రీవుని నాదానికి కూడా అవే భయపడ్డాయి — శబ్దాల పునరావృత్తితో కవి ఘటనాక్రమాన్ని బంధిస్తున్నాడు. బాణానికి మూడు విశేషణాలు — విషసర్పంలాంటిది, వజ్రంలాంటి ఘోషం గలది, మండే పిడుగులాంటిది — విషం, శబ్దం, తేజస్సు అనే మూడు అంశాలతో దాని భీషణతను పూర్తిచేస్తున్నాయి.

పౌర్ణమినాడు నేలపై పడగొట్టిన ఇంద్రధ్వజంలా, ఆశ్వయుజ మాసంలో శ్రీహీనుడై, స్పృహ కోల్పోయి, కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి వాలి మెల్లగా ఆర్తస్వరంతో మూలిగాడు. నరోత్తముడైన రాముడు కాలుడూ ప్రళయాంతకుడూ వంటి, బంగారు వెండి అలంకారాలు గల, మండే, శత్రుమర్దకమైన ఆ ఉత్తమబాణాన్ని విడిచాడు — శివుడు ముఖం నుండి పొగతో కూడిన అగ్నిని విడిచినట్లు. అప్పుడు రక్తమనే నీటి ప్రవాహాలతో తడిసి, గాలికి ఊగిన బాగా పూచిన అశోకవృక్షంలా, స్పృహ కోల్పోయిన ఇంద్రపుత్రుడు యుద్ధరంగంలో కూలిన ఇంద్రధ్వజంలా నేలపై పడ్డాడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; ఇంద్రధ్వజపు ఉపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ఎత్తబడినదానికి, ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో పడగొట్టబడినదానికి. ఇంద్రధ్వజపు ఉపమానం ఇక్కడ సార్థకం — వాలి ఇంద్రుని కుమారుడు, కాబట్టి తండ్రి ధ్వజమే అతని పతనానికి ఉపమానం. ఆశ్వయుజ మాసంలో పౌర్ణమినాడు మహోత్సవం ముగిసిన తరువాత ధ్వజాన్ని దించుతారు; అలాగే వాలి ఉత్సవంలాంటి జీవితం కూడా ముగిసింది. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో బాణవర్ణన పశ్చాత్తాపంలా మళ్ళీ వచ్చింది — కవి మొదట పతనాన్ని చూపి తరువాత దాని కారణాన్ని విస్తరిస్తున్నాడు, దానితో కరుణ తీవ్రమవుతుంది. శివుని ముఖం నుండి పొగతో కూడిన అగ్ని వెలువడడం అనే ఉపమానం త్రిపురదహనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి