సర్గ
వాలి రాముని నిందించడం
వాలి పతనం, తరగని శోభ, రామలక్ష్మణులు సమీపించడం, వాలి కఠినవచనాలు, ధర్మపరమైన ఆక్షేపణ, మౌనం
రాముని బాణంతో కొట్టబడిన, యుద్ధంలో కఠినుడైన వాలి నరికిన చెట్టులా ఒక్కసారిగా నేలపై కూలాడు. యుద్ధంలో కఠినుడైనవాడూ, పిడికిలి దెబ్బతో పర్వతాలనే కదిలించేవాడూ ఒక్క బాణంతోనే పడగొట్టబడ్డాడు — ‘సహసా’ (ఒక్కసారిగా) అనే పదంతో అతనికి మరణం అనూహ్యమైనదని కవి సూచిస్తున్నాడు. అవయవాలన్నీ చాపుకొని, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు గల అతడు తాళ్ళు విప్పిన ఇంద్రధ్వజంలా పడిపోయాడు; ఉత్సవం ముగిసిన తరువాత మహాధ్వజాన్ని తాళ్ళు విప్పి దించినట్లే ఆ మహావీరుడు దించబడ్డాడు. వానరులకూ భల్లూకాలకూ గణాధిపతి అయిన అతడు కూలిపోగా, చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా భూమి కాంతిహీనమైంది; ఒక్కని పతనంతో భూమి అంతా నిష్ప్రభమైంది, ఎందుకంటే అతడు వానరులకే కాదు, భల్లూకాలకు కూడా అధిపతి. నేలపై పడినా ఆ మహాత్ముని శరీరాన్ని శ్రీ, ప్రాణాలు, తేజస్సు, పరాక్రమం విడిచిపెట్టలేదు — ఇది కవి ప్రత్యేకంగా చెబుతున్నాడు, ఎందుకంటే వాలి మాహాత్మ్యం మరణంతో కూడా నశించదు, ఇకముందు అతడు మాట్లాడబోతాడు కూడా. ఇంద్రుడు ఇచ్చిన రత్నాలు పొదిగిన బంగారు మాల ఆ వానరముఖ్యుని ప్రాణాలనూ తేజస్సునూ శ్రీనీ నిలిపి ఉంచింది; ఆ మాల కేవలం అలంకారం కాదు, జీవనానికి ఆధారం కూడా అని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. ఆ బంగారు మాలతో ఆ వీరుడు అంచులు సంధ్యారాగంతో రంజితమైన మేఘఖండంలా శోభించాడు — నల్లని దేహంపై పచ్చని మాల, సంధ్యలో నల్లని మేఘంపై ఎర్రని గీతలా. అతని మాల, దేహం, మర్మాన్ని భేదించిన బాణం — ఈ మూడింటిలో విభజింపబడినట్లు లక్ష్మి పడిపోయినవానిలో కూడా శోభిస్తోంది; బాణం కూడా ఇక్కడ శోభలో ఒక అంశమనే కల్పన విచిత్రమైనది. రాముని విల్లు విడిచిన అస్త్రం ఆ వీరునికి స్వర్గమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేసి పరమగతిని తెచ్చిపెట్టింది; కాబట్టి రామబాణం కేవలం వధసాధనమే కాదు, సద్గతిసాధనం కూడా. ఇలా కవి వధ దారుణత్వాన్ని వర్ణిస్తూనే చంపబడినవాని గౌరవాన్ని తగ్గించడు. పదహారవ సర్గలో యుద్ధవర్ణన ఉంది, ఇక్కడ పతనపు పరిణామ వర్ణన; కవి త్వరగా క్రియ నుండి చిత్రం వైపు సాగుతున్నాడు. ‘న శ్రీర్జహాతి న ప్రాణా న తేజో న పరాక్రమః’ (శ్రీ విడువదు, ప్రాణాలు విడువవు, తేజస్సు విడువదు, పరాక్రమం విడువదు) అని నాలుగుసార్లు నిషేధపదాన్ని ప్రయోగించడం ద్వారా వాలి అక్షయ మాహాత్మ్యం దృఢపరచబడింది. మాలను మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించడం కథలో దాని ప్రాధాన్యాన్ని సూచిస్తుంది — అదే అతడు ఇంద్రుని కుమారుడనడానికి చిహ్నం. ‘హర్యృక్షాణాం గణేశ్వరే’ (వానర భల్లూక గణాధిపతి) అనే సమాసంతో కిష్కింధ రాజ్యంలో వానరులూ భల్లూకాలూ ఇద్దరూ ఉన్నారని, కాబట్టి వాలి పతనంతో రెండు యూథాలూ అనాథలయ్యాయని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘పరమాం గతిమ్’ (పరమగతి) అనే పదద్వయం సర్గ చివర వాలికి కలిగే శాంతిని ముందుగానే సూచిస్తుంది.
అలా రణంలో పడి ఉన్న — జ్వాలలు ఆరిన అగ్నిలా, పుణ్యం క్షీణించగా దేవలోకం నుండి జారిపడిన యయాతిలా, ప్రళయకాలంలో కాలునిచేత నేలపై పడగొట్టబడిన సూర్యునిలా ఉన్న —, మహేంద్రునిలా ఎదిరింపరాని, ఉపేంద్రునిలా సహింపరాని, బంగారు మాల ధరించిన, విశాలమైన వక్షం గల, మహాబాహువైన, ప్రకాశించే ముఖం గల, పింగళనేత్రుడైన, మహేంద్రపుత్రుడైన వాలిని లక్ష్మణుడు వెంటరాగా రాముడు చూశాడు, సమీపించాడు. నాలుగు ఉపమానాలూ తేజస్సు క్షీణించిన మహాపురుషులనే సూచిస్తాయి — అగ్ని, యయాతి, సూర్యుడు, ఇంద్రుడు — అందరూ గొప్పవారే, అందరూ క్షణకాలం నిష్ప్రభులే; యయాతి ఉపమానం విశేషంగా మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే అతడు కూడా తన కర్మచేతనే పడిపోయాడు. బహుగౌరవనీయుడైన ఆ వీరుడు మెల్లగా చూస్తుండడం చూసి మహాపరాక్రమవంతులైన అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులు దగ్గరకు వచ్చారు; ‘బహుమాన్య’ (బహుగౌరవనీయుడు) అనే పదంతో రాముడు చంపబడిన శత్రువును కూడా గౌరవంతోనే చూస్తాడని కవి చూపుతున్నాడు. మహాబలుడైన రాఘవునీ లక్ష్మణునీ చూసి వాలి వినయంతో కూడిన, ధర్మయుక్తమైన, అయినా కఠినమైన మాటలు అన్నాడు; మూడు విశేషణాలూ పరస్పర విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి, కాని అవే వాలి మాటల స్వరూపాన్ని సూచిస్తాయి — వినయం ఉంది, ధర్మయుక్తి ఉంది, అయినా కఠినత ఉంది. నేలపై, తేజస్సూ ప్రాణమూ తగ్గి, చంపబడి, స్పృహ నశిస్తున్న అతడు యుద్ధగర్వం గల రామునితో అర్థవంతమైన మాటలతో గర్వంగా అన్నాడు; ప్రాణాలు క్షీణిస్తున్నవాని మాట కూడా అర్థయుక్తమే, దీనివల్ల అతని బుద్ధిబలం సూచించబడుతోంది. ‘నీవు రాజకుమారుడవు, ప్రసిద్ధుడవు, చూడముచ్చటైనవాడవు; ముఖం తిప్పుకొని ఉన్నవానిని చంపి ఇక్కడ నీవు ఏ గుణం సంపాదించావు? నేను వేరొకనితో యుద్ధంలో నిమగ్నుడనై ఉండగా నీ కారణంగా మరణం పొందాను.’ ఈ పదహారవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని మొదటి అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో అదే పాఠాంతరంతో మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘దదర్శోపససర్ప చ’ (చూశాడు, సమీపించాడు) అనే రెండే క్రియాపదాలు; చూడడం, తరువాత దగ్గరకు వెళ్ళడం — దూరం నుండి బాణం విడిచినా రాముడు ఎదురుగా వెళ్ళడానికి భయపడడు. పన్నెండవ, పదమూడవ శ్లోకాలలో వల్గేట్ నాలుగు అర్ధశ్లోకాలను అదనంగా కలిగి ఉంది, వాటిలో అన్నదమ్ములు సమీపించడం రెండుసార్లు వర్ణించబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ప్రశ్రితం పరుషం ధర్మసంహితమ్’ (వినయంతో కూడిన, కఠినమైన, ధర్మయుక్తమైన) అనే మూడు విశేషణాలను కలపడం వాల్మీకి కౌశలం — ఇక్కడ నింద కూడా శాస్త్రయుక్తమైనది, కేవలం ఆక్రోశం కాదు. పదిహేనవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; అందులో వాలి క్షీణదశ మళ్ళీ చెప్పబడింది, దానితో తరువాతి దీర్ఘప్రసంగానికి నేపథ్యం దృఢపడుతుంది.
‘రాముడు సత్కులంలో పుట్టినవాడు, సత్త్వసంపన్నుడు, తేజస్వి, వ్రతాలు ఆచరించినవాడు, కరుణను ఎరిగినవాడు, ప్రజాహితంలో నిరతుడు, దయామయుడు, మహోత్సాహి, సమయం తెలిసినవాడు, దృఢవ్రతుడు’ — అని భూమిపై సమస్త ప్రాణులూ నీ కీర్తిని చెప్పుకుంటాయి. ఇంద్రియనిగ్రహం, శాంతి, ఓర్పు, ధర్మం, ధైర్యం, సత్యం, పరాక్రమం, అపకారులను దండించడం — ఇవి రాజుల గుణాలని శాస్త్రం. ఆ గుణాలనూ నీ శ్రేష్ఠమైన వంశాన్నీ దృష్టిలో ఉంచుకొనే నేను తార వారించినా సుగ్రీవునితో తలపడ్డాను. ‘వేరొకనితో పోరులో నిమగ్నుడనై, ఏమరుపాటుగా ఉన్న నన్ను నీవు కొట్టకూడదు’ అనే బుద్ధి నిన్ను చూడకముందే నాలో కలిగింది. ఇక్కడ వాలి రాముని ఖ్యాతినే ప్రమాణంగా తీసుకొని నిర్భయుడయ్యాడు; అతని ఆక్షేపణకు మూలం ఆ విశ్వాసమే, కేవలం క్రోధం కాదు. ఈ గుణకీర్తనం స్తుతిరూపంలో ఉన్నా వాస్తవానికి ఉపాలంభం — ఈ గుణాలతో ప్రసిద్ధుడైనవాని నుండే ఇలాంటి కార్యం అనూహ్యమైనదని భావం. ‘అదర్శనే తవ’ (నిన్ను చూడకముందే) అనే పదంతో వాలి సూచిస్తున్నాడు — ప్రత్యక్షంగా చూడకపోయినా రాముడు అతని మనస్సులో ధర్మాత్ముడే, అందుకే అతడు నిశ్శంకగా యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. తార వారించిన విషయం ఇక్కడ మొదటిసారి గుర్తుచేయబడింది; అదే నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో మళ్ళీ విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ ఐదు శ్లోకాలూ వాలి మాటలలోని మూలయుక్తిని మోస్తున్నాయి — ‘నీ కీర్తిని నమ్మే నేను నిశ్శంకుడనయ్యాను’ అని. కాబట్టి వధ కేవలం శరీరానిదే కాదు, విశ్వాసానిది కూడా అని ధ్వని. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘దమః శమః క్షమా ధర్మో ధృతిః సత్యం పరాక్రమః’ అని ఏడు గుణాలు లెక్కించబడ్డాయి; ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో అవే ‘సామ దానం క్షమా ధర్మః సత్యం ధృతిపరాక్రమౌ’ అని పాఠాంతరంతో మళ్ళీ వస్తాయి. ఈ ద్విరుక్తి వల్గేట్ ప్రత్యేకతే, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే ఉంది. వాలి ఉపాలంభం ఇక్కడ రాజశాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించే సాగుతుంది, కేవలం వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని ఆశ్రయించి కాదు.
‘ఆత్మను నాశనం చేసుకొన్న, ధర్మాన్ని జెండాగా మాత్రమే మోసే, అధార్మికుడవైన నిన్ను — గడ్డితో కప్పబడిన బావిలాంటి పాపాచారుని — నేను తెలుసుకోలేకపోయాను’ అని వాలి అంటున్నాడు; గడ్డితో కప్పబడిన బావి బయటికి సమతలమైన నేలలా కనిపిస్తుంది, అందులో పడినవాడు మాత్రం లేవలేడు — ఈ ఉపమానం కపటపు స్వరూపాన్ని చూపుతుంది. ‘సజ్జనుల వేషం ధరించిన, కప్పబడిన అగ్నిలాంటి, ధర్మమనే ముసుగుతో కప్పుకొన్న నిన్ను నేను గుర్తించలేదు; నీ దేశంలో గాని నగరంలో గాని నేను పాపం చేయనప్పుడు, నిన్ను అవమానించనప్పుడు, నిరపరాధినైన నన్ను ఎందుకు చంపుతున్నావు? ఎప్పుడూ ఫలమూలాలు తింటూ అడవిలో తిరిగే వానరుడనై, నీతో పోరాడకుండా వేరొకనితో తలపడిన నన్ను ఎందుకు చంపావు? నీవు రాజకుమారుడవు, ప్రసిద్ధుడవు, చూడముచ్చటైనవాడవు; నీలో ధర్మయుక్తమైన చిహ్నం కూడా కనిపిస్తోంది — జడలూ నారచీరలూ మొదలైన బాహ్యచిహ్నాలు ఉన్నాయి కదా. క్షత్రియకులంలో పుట్టి, శాస్త్రం విని, సంశయాలు తొలగినవాడై, ధర్మచిహ్నాలతో కప్పుకొన్నవాడు ఎవడు ఇంత క్రూరకర్మ చేస్తాడు? రాఘవకులంలో పుట్టి ధర్మవంతుడని విఖ్యాతుడవైన నీవు అయోగ్యుడవై యోగ్యుని రూపంలో ఎందుకు తిరుగుతున్నావు? సామం, దానం, ఓర్పు, ధర్మం, సత్యం, ధైర్యం, పరాక్రమం, అపకారులను దండించడం — ఇవి రాజుల గుణాలు. మేము మాత్రం కందమూలఫలాలు తినే అడవి జంతువులం, ఇదే మా స్వభావం; నీవు మాత్రం నరేశ్వరుడవైన మనిషివి — జంతువులకూ మనుషులకూ విరోధమేమిటి? భూమి, బంగారం, రూపం — ఇవి కలహానికి కారణాలవుతాయి; అడవిలో గాని నా ఫలాలపై గాని నీకేమి ఆశ?’ ఇలా వాలి రాముని ధార్మిక వేషాన్ని శంకిస్తున్నాడు, రాజనీతి ప్రమాణాన్ని చూపుతూ తాను చంపదగనివాడనని నిరూపించాలనుకుంటున్నాడు. ఇక్కడ వాలి మాటలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మొదట సందేహం, తరువాత ఆక్షేపణ, చివరకు ప్రత్యక్ష నింద. ‘న జానే’, ‘న అభిజానామి’ (నేను తెలుసుకోలేకపోయాను, నేను గుర్తించలేదు) అని రెండుసార్లు జ్ఞానాభావాన్ని చెప్పడంతో వాలి సూచిస్తున్నాడు — రాముని నిజరూపం తనకు ఈనాడే తెలిసింది. ‘ప్రచ్ఛన్నం పావకమ్’ (కప్పబడిన అగ్ని) అనే ఉపమానం బూడిద కప్పిన నిప్పుకణికను గుర్తుచేస్తుంది — తాకేదాకా కాల్చుతుందని తెలియదు. మేము జంతువులం, మీరు మనుషులు అనే భేదాన్ని చెప్పి అతడు వైరానికి కారణం లేదని స్థాపిస్తున్నాడు; భూమి, బంగారం, రూపం కలహానికి కారణాలు, వాటిలో ఏదీ ఇక్కడ లేదని అతని తర్కం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘క్షత్రియకులే జాతః శ్రుతవాన్ నష్టసంశయః’ (క్షత్రియకులంలో పుట్టి, శాస్త్రం విని, సంశయాలు తొలగినవాడు) అనే మూడు విశేషణాలు రాముని అధికారాన్ని సూచిస్తాయి — జన్మ, శాస్త్రజ్ఞానం, నిశ్చితబుద్ధి; అలాంటివాడు క్రూరకర్మ చేయకూడదని తర్కం. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘అభవ్యో భవ్యరూపేణ’ (అయోగ్యుడు యోగ్యుని రూపంలో) అనే విరోధాలంకారంతో కపటంపై నింద తీవ్రమైంది.
‘నీతి, వినయం, నిగ్రహం, అనుగ్రహం — ఇదే కలగాపులగం కాని రాజవృత్తి; రాజులు ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తించరు, దేశకాలాలను ఆలోచించే ప్రవర్తిస్తారు. నీవు మాత్రం కామప్రధానుడవు, కోపిష్ఠివి, చంచలుడవు, రాజవృత్తులను కలగాపులగం చేసేవాడవు, విల్లునే నమ్ముకున్నవాడవు — ప్రతిచోటా విల్లే నీ సమాధానం. ధర్మంపై నీకు గౌరవం లేదు, అర్థంలో నీ బుద్ధి స్థిరంగా లేదు; ఇంద్రియాలకు లోబడి కోరికల ప్రకారం నడుస్తూ నీవు ఎటుపడితే అటు లాగబడుతున్నావు. నిరపరాధినైన నన్ను బాణంతో చంపి, ఈ జుగుప్సాకరమైన కార్యం చేసి సజ్జనుల మధ్య ఏమి చెబుతావు? రాజును చంపినవాడు, బ్రాహ్మణుని చంపినవాడు, గోవును చంపినవాడు, దొంగ, ప్రాణివధలో ఆసక్తుడు, నాస్తికుడు, అన్నకంటే ముందు వివాహం చేసుకున్న తమ్ముడు — వీరందరూ నరకానికి పోతారు. చాడీలు చెప్పేవాడు, పిసినారి, మిత్రుని చంపినవాడు, గురుపత్నితో సంగమించినవాడు — వీరు పాపాత్ముల లోకానికి పోతారు, ఇందులో సంశయం లేదు. నా చర్మం సజ్జనులు ధరించదగినది కాదు, నా రోమాలూ ఎముకలూ వర్జితాలు, నీలాంటి ధర్మాచారులకు నా మాంసం తినదగినది కాదు. బ్రాహ్మణ క్షత్రియులు తినదగిన ఐదువేళ్ళ జంతువులు ఐదే — శల్యకం (ముళ్ళపంది), శ్వావిధం (మరో రకం ముళ్ళపంది), ఉడుము, కుందేలు, తాబేలు; వాటిలో వానరుడు లెక్కించబడలేదు. నా చర్మాన్నీ ఎముకలనూ మనీషులు తాకరు, మాంసం తినదగినది కాదు; అలాంటి ఐదువేళ్ళ జంతువునైన నేను చంపబడ్డాను.’ ఇలా వాలి శాస్త్రంతో కూడా తాను చంపదగనివాడనని నిరూపిస్తున్నాడు — వేటలో కూడా తినదగిన జంతువునే చంపవచ్చు అనే నియమాన్ని ఆశ్రయించి. ఈ యుక్తికి పద్దెనిమిదవ సర్గలో రాముడు సమాధానం ఇవ్వబోతాడు. ‘అసంకీర్ణా రాజవృత్తిః’ (కలగాపులగం కాని రాజవృత్తి) అనే పదంతో వాలి సూచిస్తున్నాడు — నిగ్రహమూ అనుగ్రహమూ తమతమ స్థానాలలోనే ప్రయోగించాలి, కలపకూడదు. శాస్త్రవచనాలను ఉదహరించి అతడు రెండు విధాలైన దోషాన్ని ఆరోపిస్తున్నాడు — నరకానికి పోయేవారి జాబితాలో రాముని చేర్చడం, తినదగని జంతువుగా వానరుని వేటధర్మం నుండి కూడా బహిష్కరించడం. ముప్పై ఆరవ, ముప్పై ఏడవ శ్లోకాలలో నరకానికి పోయేవారి పదకొండు రకాలు లెక్కించబడ్డాయి; వాటిలో ముప్పై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్లో మాత్రమే అదనంగా ఉంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘పంచ పంచనఖా భక్ష్యాః’ (ఐదువేళ్ళ జంతువులలో ఐదే తినదగినవి) అనే స్మృతివచనం ఉదహరించబడింది, ఇది మనుస్మృతి మొదలైనవాటిలో కూడా కనిపిస్తుంది; దీనివల్ల వాలి శాస్త్రజ్ఞానం సూచించబడుతోంది.
‘సర్వజ్ఞురాలైన తార సత్యమైన, హితమైన మాట చెప్పినా నేను మోహంతో దానిని అతిక్రమించి కాలానికి వశుడనయ్యాను’ — అని వాలి తన దోషాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇదే అతని మాటల గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. ‘కాకుత్స్థా, అధార్మికుడైన భర్తచేత శీలసంపన్నురాలైన స్త్రీ రక్షించబడనట్లు, నిన్ను నాథునిగా పొంది భూమి సనాథ కాదు. శఠుడవూ, మోసగాడవూ, క్షుద్రుడవూ, కపటవినయపు మనస్సు గలవాడవూ అయిన నీవు మహాత్ముడైన దశరథునికి ఎలా పుట్టావు? సదాచారమనే నడికట్టు తెగిన, సజ్జనుల ధర్మాన్ని అతిక్రమించిన, ధర్మమనే అంకుశాన్ని విసర్జించిన రాముడనే ఏనుగుచేత నేను చంపబడ్డాను.’ ఇక్కడ ఏనుగు రూపకం ఎంతో నేర్పుతో కూడినది — ఏనుగు నడికట్టు (చుట్టూ కట్టే తాడు) సదాచారం, అంకుశం ధర్మం; రెండూ లేకపోతే ఏనుగు ఉన్మత్తమవుతుంది. ‘ఇలా అశుభమైన, అనుచితమైన, సజ్జనులు నిందించే కార్యం చేసి, సజ్జనులను కలిసినప్పుడు నీవు ఏమి చెబుతావు? తటస్థులమైన మాపై ఈ పరాక్రమం ప్రదర్శించావు; అపకారులపై మాత్రం నీలో ఇలాంటి పరాక్రమాన్ని నేను చూడడం లేదు — రావణునిపై ఈ పరాక్రమం ఎక్కడ? నాకు కనిపిస్తూ నాతో యుద్ధం చేసి ఉంటే, ఈనాడు నాచేత చంపబడి నీవు వైవస్వత దేవుని (యముని) చూసేవాడవు. ఎదిరింపరానివాడనైనా, కనబడని నీచేత రణంలో చంపబడిన నేను నిద్రిస్తుండగా పాము కాటుకు గురైన, పాపవశుడైన మనిషిలా అయ్యాను.’ నిద్రిస్తున్నవానికి పాము కాటు అనే ఉపమానం వాలి అజాగ్రత్తనే సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో నాలుగు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. తార ఉపదేశం పదిహేనవ సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడింది; దానిని ఇక్కడ గుర్తుచేసుకోవడం శోకాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తుంది. ‘ఉదాసీనేషు’ (తటస్థులపై) అనే పదం ఎంతో వాడిగా ఉంది — మిత్రులూ కాని శత్రువులూ కాని వారిపైనే పరాక్రమం ఎందుకు అని ప్రశ్న. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘ప్రమదా శీలసంపూర్ణా పత్యేవ చ విధర్మణా’ (అధార్మికుడైన భర్తచేత శీలసంపన్నురాలైన స్త్రీ వలె) అనే ఉపమానం రాజధర్మాన్ని పతిధర్మంతో పోలుస్తుంది — అధార్మికుడైన భర్త భార్యను రక్షించనట్లు, అధార్మికుడైన రాజు భూమిని రక్షించడు. నలభై ఐదవ, నలభై ఆరవ శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ సజ్జనుల సమాగమంలో సిగ్గు గురించిన ప్రశ్న మళ్ళీ లేవనెత్తబడింది.
‘సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో నీవు నన్ను చంపావు — అదే పనికి ముందుగానే నన్ను నియోగించి ఉంటే, నేను ఒక్క రోజులోనే మైథిలిని నీ దగ్గరకు తెచ్చేవాడిని. నీ భార్యను అపహరించిన దురాత్ముడైన రాక్షసుడు రావణుని రణంలో చంపకుండానే మెడకు కట్టి నీకు అప్పగించేవాడిని — చంపకుండా ప్రాణాలతోనే తెచ్చేవాడినని అతిశయోక్తి. సముద్రజలంలో గాని పాతాళంలో గాని ఉంచబడినా, నీ ఆజ్ఞతో మైథిలిని తెల్లని కంచరగాడిదను తెచ్చినట్లు తెచ్చేవాడిని. నేను స్వర్గస్థుడనైన తరువాత సుగ్రీవుడు రాజ్యం పొందడం యుక్తమే; అయుక్తమైనది మాత్రం నీవు అధర్మంగా నన్ను రణంలో చంపడం. లోకం ఇలా కాలానికి లోబడి నడుస్తుంది అన్నది నిజమే; మరణం గురించి నాకు ఖేదం లేదు, కాని నీవు తగిన సమాధానం కనుగొని ఉంటే దానిని బాగా ఆలోచించు.’ అని చెప్పి, ముఖం పూర్తిగా ఎండిపోయి, బాణపు దెబ్బకు బాధపడుతున్న మహాత్ముడైన వానరరాజకుమారుడు సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న రాముని చూస్తూ మౌనంగా ఉండిపోయాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది; ఇక్కడ మౌనమే చివరి సమాధానం, తరువాతి సర్గకు ప్రస్తావన. ‘రవిసంనికాశమ్’ (సూర్యునిలా ప్రకాశించేవాడు) అనే విశేషణంతో వాలి క్రోధంలో కూడా రాముని తేజస్సు చెక్కుచెదరలేదని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఈ ప్రతిజ్ఞ వాలి బలపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది, దానితో పాటు అతని చివరి ఔదార్యాన్ని కూడా — మరణసమయంలో కూడా రాముని కార్యాన్ని సాధించగల సమర్థుడినని అతడు చెబుతున్నాడు. ‘సాధు చింత్యతామ్’ (బాగా ఆలోచించు) అనే చివరి పదం ప్రశ్నరూపమైనది; దానికి సమాధానమే తరువాతి సర్గ. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని రెండవ, మూడవ అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. యాభైవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం కూడా వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; ఇలా వాలి ప్రతిజ్ఞ వల్గేట్లో మరింత విస్తృతంగా ఉంది. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ‘కామమేవంవిధో లోకః కాలేన వినియుజ్యతే’ (లోకం ఇలా కాలానికి లోబడి నడుస్తుంది అన్నది నిజమే) అనే మాటతో అతడు తన మరణం దైవాధీనమని అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా రాముని సమాధానాన్ని ఆశిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥