సర్గ
రాముని ధర్మయుక్తమైన సమాధానం, వాలి ప్రసన్నుడు కావడం
ఇక్ష్వాకుల భూమి, భరతుని శాసనం, సోదరుని భార్యను తాకినందుకు దండన, మనువచనం, మృగయాధర్మం, వాలి క్షమాయాచన, అంగదుని రక్షించమని ప్రార్థన
చంపబడి స్పృహ కోల్పోతున్న వాలి చెప్పిన, వినయంతో కూడిన, ధర్మార్థయుక్తమైన, హితమైనదే అయినా కఠినమైన మాటలు విని రాముడు ప్రత్యుత్తరం మొదలుపెడుతున్నాడు. నీరు కురిపించేసిన మేఘంలా, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యునిలా, చల్లారిన అగ్నిలా ఉన్న, తన మాటలు చెప్పేసిన ఆ వానరశ్రేష్ఠునితో — ధర్మార్థగుణసంపన్నుడైన, అనుత్తముడైన వానరేశ్వరునితో — ఆక్షేపించబడిన రాముడు ఆ తరువాత ఇలా అన్నాడు. మూడు ఉపమానాలూ తేజస్సు క్షీణించినవానినే సూచిస్తాయి — వర్షించి శాంతించిన మేఘం, అస్తమించిన సూర్యుడు, ఆరిపోయిన అగ్ని; వాలి మాటలు కూడా అలాగే పూర్తిగా వెలువడిపోయాయి. ‘అధిక్షిప్తః’ (ఆక్షేపించబడినవాడు) అనే పదంతో రాముడు ఆక్షేపణను విన్నాడు, అయినా క్రోధాన్ని ప్రదర్శించకుండా శాంతంగా సమాధానమిస్తున్నాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ‘ధర్మాన్నీ, అర్థాన్నీ, కామాన్నీ, లౌకికమైన ఆచారాన్నీ తెలుసుకోకుండా పిల్లతనంతో ఈనాడు నన్ను ఎందుకు నిందిస్తున్నావు? బుద్ధిసంపన్నులైన, ఆచార్యులు గౌరవించే వృద్ధులను అడగకుండానే, సౌమ్యుడా, వానరచాపల్యంతో నీవు నాతో మాట్లాడాలనుకుంటున్నావు.’ ఇలా రాముడు మొదటనే వాలి అధికారాన్ని ప్రశ్నిస్తున్నాడు — ధర్మనిర్ణయానికి వృద్ధుల, శాస్త్రాల అవసరం ఉంది అని. ‘బాల్యాత్’ (పిల్లతనంతో) అనే పదం ఇక్కడ వయస్సుకు సంబంధించినది కాదు, అవివేకానికి సంబంధించినది; వాలి పెద్దవాడైనా ధర్మనిర్ణయంలో బాలుడే అని భావం. మొదటి మూడు శ్లోకాలలో క్రియాపదం కనిపించదు, ‘అబ్రవీత్’ (అన్నాడు) అనేది మూడవదాని చివరనే వస్తుంది — మూడు శ్లోకాలూ ఒకే వాక్యంగా సాగుతాయి, ఇది వాల్మీకి ప్రసిద్ధ శైలి. ‘సౌమ్య’ అనే సంబోధనతో రాముడు కోపాన్ని ప్రకటించకుండా మైత్రినే కాపాడుతున్నాడు; ఇది అతని శైలీవిశేషం. ఐదవ శ్లోకంలో ‘వృద్ధాన్ ఆచార్యసమ్మతాన్ అపృష్ట్వా’ (ఆచార్యులు గౌరవించే వృద్ధులను అడగకుండా) అనే మాటతో ధర్మనిర్ణయంలో సంప్రదాయపు ప్రామాణ్యం స్థాపించబడింది — స్వబుద్ధితో మాత్రమే ధర్మాన్ని నిర్ణయించకూడదనేది సిద్ధాంతం.
‘పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో కూడిన ఈ భూమి ఇక్ష్వాకులది; మృగాలనూ పక్షులనూ మనుషులనూ నిగ్రహించడంలోనూ అనుగ్రహించడంలోనూ మాకు అధికారం ఉంది. ఆ భూమిని సత్యవాక్కు గలవాడూ, ఋజువర్తనుడూ, ధర్మాత్ముడూ, ధర్మకామార్థాల తత్త్వం తెలిసినవాడూ, నిగ్రహానుగ్రహాలలో నిరతుడూ అయిన భరతుడు పాలిస్తున్నాడు. ఎవనిలో నీతీ వినయమూ సత్యమూ సుస్థిరంగా ఉంటాయో, పరాక్రమం యథావిధిగా కనిపిస్తుందో, అతడే దేశకాలాలు తెలిసిన రాజు. అతని ధర్మయుక్తమైన ఆదేశాలను పొందిన మేమూ ఇతర రాజులూ ధర్మపరంపరను కోరుతూ సమస్త భూమిపై సంచరిస్తున్నాము. రాజశ్రేష్ఠుడూ ధర్మవత్సలుడూ అయిన ఆ భరతుడు సమస్త భూమినీ పాలిస్తుండగా ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఎవడు ప్రవర్తించగలడు? స్వధర్మంలో దృఢంగా నిలిచిన మేము భరతుని ఆజ్ఞను ముందుంచుకొని దారి తప్పినవానిని యథావిధిగా నిగ్రహిస్తాము. నీవు మాత్రం ధర్మాన్ని కలుషితం చేసినవాడవు, కర్మచేత నిందితుడవు, కామానికి లోబడినవాడవు, రాజమార్గంలో నిలవనివాడవు.’ ఇక్కడ రాముడు తనను స్వతంత్రుడైన కర్తగా కాక, భరతుని ఆజ్ఞను మోసే దండధారిగా చూపుకుంటున్నాడు — ఇదే అతని సమాధానానికి మూలం. ‘నన్ను ఎందుకు చంపావు’ అని వాలి అడిగితే, ‘రాజాజ్ఞతో దండన ఇవ్వబడింది’ అని రాముడు చెబుతున్నాడు; కాబట్టి వధ వ్యక్తిగతమైనది కాదు, రాజకీయ దండన అని సిద్ధిస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఇక్ష్వాకూణామ్ ఇయం భూమిః’ (ఈ భూమి ఇక్ష్వాకులది) అనే మాటతో రాముడు మొదట రాజ్యసీమనే స్థాపిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే దండాధికారం క్షేత్రాధికారం నుండే పుడుతుంది. కిష్కింధ కూడా ఆ క్షేత్రంలోనే అంతర్భాగమని ధ్వని. ‘మృగపక్షిమనుష్యాణామ్’ (మృగాలు, పక్షులు, మనుషులు) అనే సమాసంతో వానరులు కూడా నిగ్రహార్హులని సూచించబడింది, ఇది ముందు నలభైవ శ్లోకంలో స్పష్టమవుతుంది. భరతుని గుణవర్ణన మూడు శ్లోకాలలో విస్తరించింది — సత్యవాక్కు, ఋజువర్తనుడు, ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞుడు, దేశకాలవేత్త అని; దానితో దండనకు మూలం శుద్ధమైనదని స్థాపించబడుతోంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో వాలి నాలుగు దోషాలు లెక్కించబడ్డాయి — ధర్మాన్ని కలుషితం చేయడం, కర్మచేత నిందితుడు కావడం, కామానికి లోబడడం, రాజమార్గంలో నిలవకపోవడం; ఈ నాలుగే ముందు విస్తారంగా నిరూపించబడతాయి.
‘అన్న, తండ్రి, విద్య నేర్పేవాడు — ఈ ముగ్గురూ ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి తండ్రులని తెలుసుకోవాలి. తమ్ముడు, సొంత కుమారుడు, గుణవంతుడైన శిష్యుడు — ఈ ముగ్గురినీ పుత్రులలా భావించాలి; దీనికి ధర్మమే కారణం. వానరా, సజ్జనుల ధర్మం సూక్ష్మమైనది, తెలుసుకోవడం అత్యంత కష్టమైనది; సమస్త ప్రాణుల హృదయాలలో ఉన్న ఆత్మే శుభాశుభాలను ఎరుగును. చంచలుడవైన నీవు చంచలులైన, మనస్సు సంస్కరించబడని వానరులతో కలిసి ఉంటూ, పుట్టుగ్రుడ్డులతో ఆలోచించే పుట్టుగ్రుడ్డివానిలా, ఏమి చూడగలవు? నేను మాత్రం ఈ మాట స్పష్టార్థాన్ని నీకు చెబుతాను; కేవలం రోషంతో నన్ను నిందించడం నీకు తగదు. నిన్ను నేను ఎందుకు చంపానో ఆ కారణం చూడు — సనాతన ధర్మాన్ని విడిచి నీవు సోదరుని భార్యతో ప్రవర్తిస్తున్నావు. మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవుడు జీవించి ఉండగానే, కోడలి వంటి రుమతో కామంతో ప్రవర్తిస్తున్నావు, పాపకర్మ చేస్తూ. ధర్మాన్ని అతిక్రమించి కామానుసారం నడిచే నీకు, వానరా, ఈ సోదరభార్యాభిమర్శనానికి ఈ దండన నిర్ణయించబడింది.’ ఇక్కడ రాముడు వధకు ప్రత్యక్ష కారణాన్ని మొదటిసారి ఉచ్చరిస్తున్నాడు; ఇంతకుముందు శాస్త్రం, ఇప్పుడు అపరాధం. అన్న తండ్రితో సమానుడు కాబట్టి తమ్ముని భార్య కోడలితో సమానురాలు అనే న్యాయం ఇక్కడ మూలం. పదమూడవ, పద్నాలుగవ శ్లోకాలలో రాముడు సంబంధశాస్త్రాన్ని ప్రవేశపెడుతున్నాడు — ముగ్గురు తండ్రులు, ముగ్గురు పుత్రులు; దానితో సుగ్రీవుడు వాలికి పుత్రస్థానీయుడు, అతని భార్య కోడలిస్థానీయురాలు అని సిద్ధిస్తుంది. కాబట్టి వాలి అపరాధం కేవలం పరస్త్రీగమనం కాదు, కోడలితో సంగమానికి సమానమైన మరింత ఘోరమైన దోషం. ‘సూక్ష్మః పరమదుర్జ్ఞేయః సతాం ధర్మః’ (సజ్జనుల ధర్మం సూక్ష్మమైనది, తెలుసుకోవడం అత్యంత కష్టం) అనే మాట వాల్మీకిలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; ఇక్కడ అది వాలి ధర్మనిర్ణయాధికారాన్ని నిరాకరించడానికి ప్రయోగించబడింది. ‘జాత్యంధైః సహ జాత్యంధః’ (పుట్టుగ్రుడ్డులతో పుట్టుగ్రుడ్డి) అనే ఉపమానం వాడిగా ఉన్నా యుక్తియుక్తమైనది — గుడ్డివాడు గుడ్డివానిని అడిగి దారి పొందలేడు. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘అహం తు వ్యక్తతాం తే బ్రవీమి’ (నేను మాత్రం స్పష్టార్థాన్ని నీకు చెబుతాను) అంటూ రాముడు తన మాటల స్పష్టీకరణను ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు; దానితో తరువాతి శ్లోకం సర్గకు కేంద్రబిందువు అవుతుంది. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘ధరమాణస్య’ అనే అరుదైన వర్తమాన కృదంత రూపం ముద్రణలోనూ సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ ఒకేలా ఉంది; దాని అర్థం ‘జీవించి ఉండగా’ అని.
‘లోకవిరుద్ధంగా ప్రవర్తించి లోకాచారం నుండి తొలగిపోయినవానికి దండన తప్ప వేరే నిగ్రహం నాకు కనబడదు, వానరయూథపా. సత్కులంలో పుట్టిన క్షత్రియుడను కాబట్టి నీ పాపాన్ని నేను సహించను. సొంత కుమార్తెతో గాని, సోదరితో గాని, తమ్ముని భార్యతో గాని కామంతో ప్రవర్తించే మనిషికి దండన వధే అని స్మృతి. భరతుడు భూపాలకుడు, మేము అతని ఆదేశాన్ని పాటించేవారం; నీవు ధర్మాన్ని అతిక్రమించావు — ఎలా ఉపేక్షించగలం? ప్రాజ్ఞుడైన భరతుడు ధర్మంతో పాలిస్తూ, గురుతరమైన ధర్మాన్ని అతిక్రమించిన కామాసక్తులను నిగ్రహించడంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు. మేము మాత్రం భరతుని ఆదేశాన్ని హద్దుగా చేసుకొని, వానరేశ్వరా, నీలాంటి మర్యాదలు తెంచినవారిని నిగ్రహించడానికి నిలిచి ఉన్నాము. సుగ్రీవునితో నా సఖ్యం లక్ష్మణునితో ఉన్నట్లే; భార్యా రాజ్యాల విషయంలో అతడు నాకు మేలు చేసేవాడు. అప్పుడు వానరుల సన్నిధిలో నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను; నాలాంటివాడు ఆ ప్రతిజ్ఞను ఎలా విస్మరించగలడు? కాబట్టి ధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ఈ మహత్తరమైన కారణాలన్నిటి వల్ల నీకు ఇచ్చిన శిక్ష యుక్తమైనదని నీవు అంగీకరించు. అన్ని విధాలా నీ నిగ్రహాన్ని ధర్మంగానే చూడాలి; ధర్మాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొనేవాడు మిత్రునికి ఉపకారం చేయాలి.’ ఇరవై ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది, దానితో వల్గేట్ అర్ధశ్లోక విభాగం సమీక్షిత సంస్కరణతో మళ్ళీ కలుస్తుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో వల్గేట్లో ‘లోకవిరుద్ధస్య’ (లోకవిరుద్ధుని) అనే పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధర్మవిరుద్ధస్య’ (ధర్మవిరుద్ధుని); రెండింటిలోనూ అర్థం దాదాపు ఒక్కటే. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘క్షత్రియోఽహం కులోద్గతః’ (సత్కులంలో పుట్టిన క్షత్రియుడను) అంటూ రాముడు దండన ఇచ్చే అధికారాన్ని కులధర్మంతోనే సమర్థిస్తున్నాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలోని ‘సుగ్రీవేణ మే సఖ్యం లక్ష్మణేన యథా తథా’ (సుగ్రీవునితో నా సఖ్యం లక్ష్మణునితో ఉన్నట్లే) అనే మాట మైత్రికి పరమసీమను చూపుతుంది — సోదరునిపై ఎలాంటి ప్రేమో, మిత్రునిపై కూడా అలాంటిదే. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ప్రతిజ్ఞ అనుల్లంఘనీయమని స్థాపించబడింది; రాముని స్వభావంలో ప్రతిజ్ఞాపాలనమే మూలగుణం. ఇలా రాముడు ఐదు కారణాలతో దండనను సమర్థిస్తున్నాడు — క్షేత్రాధికారం, రాజాజ్ఞ, ధర్మశాస్త్రం, క్షత్రియకులధర్మం, మిత్రునికిచ్చిన ప్రతిజ్ఞ. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘ఔరసీం భగినీం వాపి భార్యాం వాప్యనుజస్య’ (సొంత కుమార్తె, సోదరి, తమ్ముని భార్య) అని మూడు నిషిద్ధ సంబంధాలు లెక్కించబడ్డాయి, మూడింటిలోనూ దండన వధే — కాబట్టి వాలి వధ శాస్త్రవిహితమే, రాముని స్వేచ్ఛ కాదు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘తదేభిః కారణైః సర్వైః’ (కాబట్టి ఈ కారణాలన్నిటి వల్ల) అనే ఉపసంహారం; ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సర్వథా ధర్మ ఇత్యేవ’ (అన్ని విధాలా ధర్మమనే) అనే నిర్ణయవాక్యం.
‘ధర్మాన్నే అనుసరించేవాడవైతే నీవు కూడా ఆ పనే చేయగలిగేవాడవు. మనువు గానం చేసిన, సచ్చరిత్రను ప్రేమించే రెండు శ్లోకాలు వినబడుతున్నాయి, ధర్మకుశలులు వాటిని స్వీకరించారు; నేను అలాగే ఆచరించాను — రాజులచేత దండించబడిన మనుషులు పాపాలు చేసినా నిర్మలులై పుణ్యాత్ముల వలె స్వర్గానికి వెళతారు; శిక్షించడం వల్ల గాని క్షమించి విడిచిపెట్టడం వల్ల గాని దొంగ పాపం నుండి విముక్తుడవుతాడు, శిక్షించని రాజు మాత్రం ఆ పాపపు కళంకాన్ని పొందుతాడు. ఒక శ్రమణుడు నీవు చేసినట్లే పాపం చేసినప్పుడు నా పూర్వీకుడైన మాంధాత అతనికి ఘోరమైన శిక్షను విధించాడు. ఏమరుపాటుగా ఉన్న ఇతర భూపాలుర చేత కూడా పాపం జరుగుతుంది, వారు ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుంటారు, దానితో ఆ మాలిన్యం శమిస్తుంది. కాబట్టి పరితాపం చాలు; ధర్మం ప్రకారమే నీ వధ నిర్ణయించబడింది, వానరశార్దూలా; మేము మా ఇష్టానుసారం నడిచేవారం కాము. ఇంకా మరొక కారణం విను, వానరశ్రేష్ఠా; అది విన్న తరువాత నీవు గొప్ప కోపం చూపకూడదు.’ ముప్పైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ముప్పై ఒకటవ, ముప్పై రెండవ శ్లోకాలు దండన పావనత్వాన్ని స్థాపిస్తాయి — దండించబడినవాడు శుద్ధుడవుతాడు, దండించని రాజు మాత్రం దోషి అవుతాడు. ముప్పైవ శ్లోకంలో ‘శక్యం త్వయాపి తత్కార్యమ్’ (నీవు కూడా ఆ పని చేయగలిగేవాడవు) అంటూ రాముడు వాలినే తన స్థానంలో నిలుపుతున్నాడు — నీవు ధర్మానుసారి అయిన రాజువై ఉంటే నీవు కూడా ఇదే చేయవలసి ఉండేది అని. మనువు రెండు వచనాలతో దండన పావనత్వం స్థాపించబడుతోంది — దండించబడినవాడు శుద్ధుడవుతాడు, దండించని రాజు మాత్రం పాపభాగి అవుతాడు; కాబట్టి వధ వాలికి అనుగ్రహమే, కేవలం నిగ్రహం కాదు. మాంధాత దృష్టాంతంతో పూర్వీకుల ఆచారం ప్రమాణంగా చూపబడుతోంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలోని ‘న వయం స్వవశే స్థితాః’ (మేము మా ఇష్టానుసారం నడిచేవారం కాము) అనే మాట గంభీరమైనది — రాజు శాస్త్రానికి అధీనుడు, స్వేచ్ఛకు కాదు; కాబట్టి దండన వ్యక్తిగత ద్వేషం కాదు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ‘అపరం కారణం శృణు’ (మరొక కారణం విను) అంటూ రాముడు రెండవ హేతువును ఆరంభిస్తున్నాడు, దానితో సర్గలోని రెండవ భాగం మొదలవుతుంది.
‘ఆ విషయంలో నాకు మనస్తాపం లేదు, కోపమూ లేదు, వానరశ్రేష్ఠా. వలలతో, పాశాలతో, రకరకాల ఉచ్చులతో మనుషులు దాగి ఉండి గాని కనిపిస్తూ గాని ఎన్నో మృగాలను పట్టుకుంటారు — పరుగెత్తుతున్నవాటిని, బెదిరినవాటిని, నిశ్చింతగా ఉన్నవాటిని, నిలకడగా నిలిచినవాటిని. ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాటిని, జాగ్రత్తగా ఉన్నవాటిని, ముఖం తిప్పుకొన్నవాటిని కూడా మాంసాహారులైన మనుషులు గట్టిగా కొడతారు, అందులో దోషం లేదు. ధర్మకోవిదులైన రాజర్షులు కూడా ఈ లోకంలో వేటకు వెళతారు; కాబట్టి యుద్ధంలో నీవు నా బాణంతో చంపబడ్డావు, ఎందుకంటే నాతో పోరాడినా పోరాడకపోయినా నీవు శాఖామృగానివే (కొమ్మలపై తిరిగే జంతువువే). వానరశ్రేష్ఠా, దుర్లభమైన ధర్మాన్నీ, జీవితాన్నీ, శుభాన్నీ ఇచ్చేవారు రాజులే, ఇందులో సంశయం లేదు. వారిని హింసించకూడదు, ఆక్రోశించకూడదు, ఆక్షేపించకూడదు, అప్రియం పలుకకూడదు; వీరు మానవరూపంలో భూమిపై తిరిగే దేవతలు. నీవు మాత్రం ధర్మం తెలుసుకోకుండా కేవలం రోషాన్ని ఆశ్రయించి, తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన ధర్మంలో నిలిచిన నన్ను దూషిస్తున్నావు.’ ఇక్కడ రాముడు వాలి సొంత యుక్తినే తిప్పికొడుతున్నాడు — ‘నేను ఐదువేళ్ళ జంతువును, తినదగనివాడను’ అని వాలి అన్నాడు; రాముడు మాత్రం ‘వేటలో తినదగినది తినదగనిది అనే విచారం లేదు, రాజర్షులు కూడా మృగాలను చంపుతారు’ అంటున్నాడు. నలభైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ రాముడు రెండవ స్వతంత్ర కారణాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు, ఇది పదిహేడవ సర్గలో వాలి చెప్పిన ‘నేను ఐదువేళ్ళ జంతువును, తినదగనివాడను’ అనే యుక్తికి ప్రత్యక్ష సమాధానం. మనుషులు వలలతో, పాశాలతో, ఉచ్చులతో దాగి ఉండి కూడా మృగాలను పట్టుకుంటారు, అందులో దోషం లెక్కించబడదు — కాబట్టి ‘కనబడనివానిచేత చంపబడ్డాను’ అనే వాలి ఆక్షేపణ కూడా నిరాకరించబడుతుంది. ‘దేవా మానుషరూపేణ చరంతి’ (మానవరూపంలో దేవతలు తిరుగుతారు) అనే మాటతో రాజుకు దైవత్వం స్థాపించబడింది, దానితో రాజనింద నిషేధించబడింది. నలభై రెండవ శ్లోకంలో ‘హింసించకూడదు, ఆక్రోశించకూడదు, ఆక్షేపించకూడదు, అప్రియం పలుకకూడదు’ అనే నాలుగు నిషేధాలతో రాజనింద గురుత్వం చూపబడింది; వాలి ఈ నాలుగింటినీ అతిక్రమించాడని ధ్వని. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘పితృపైతామహే ధర్మే స్థితమ్’ (తండ్రితాతల ధర్మంలో నిలిచినవాడు) అంటూ రాముడు తన ఆచారం సంప్రదాయసిద్ధమైనదని స్థాపించి సమాధానాన్ని ముగిస్తున్నాడు.
రాముడు ఇలా చెప్పగా వాలి తీవ్రంగా వ్యథ చెందాడు; ధర్మంలో నిశ్చయాన్ని పొందిన అతడు రాఘవునిలో దోషాన్ని ఆరోపించలేదు. అప్పుడు చేతులు జోడించి వానరేశ్వరుడు రామునితో బదులిచ్చాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, నీవు చెప్పినది అలాగే ఉంది, ఇందులో సంశయం లేదు. ఉత్తమునికి అధముడు బదులు చెప్పలేడు. ఇంతకుముందు ఏమరుపాటుతో నేను పలికిన అయుక్తమైన, అప్రియమైన మాటల విషయంలో కూడా నన్ను దోషిగా ఎంచకు, రాఘవా. నీవు అర్థతత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా ఎరిగినవాడవు, ప్రజాహితంలో నిరతుడవు; కార్యకారణాల నిర్ణయంలో నీ బుద్ధి నిర్మలమైనది, అక్షయమైనది. ధర్మాన్ని అతిక్రమించినవారిలో ముందున్నవాడనని తెలిసిన నన్ను కూడా ధర్మయుక్తమైన వాక్కుతో రక్షించు, ధర్మజ్ఞా.’ అప్పుడు కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయి, ఆర్తస్వరంతో, బురదలో కూరుకుపోయిన ఏనుగులా వాలి రాముని చూస్తూ మెల్లగా అన్నాడు — ‘నా గురించి నేను శోకించను, తార గురించి కాదు, బంధువుల గురించి కూడా కాదు; బంగారు భుజకీర్తులు గల, గుణశ్రేష్ఠుడైన నా కుమారుడు అంగదుని గురించి శోకిస్తున్నాను. నన్ను చూడలేక దీనుడైన, బాల్యం నుండి లాలించబడిన అతడు నీరు తాగేసిన చెరువులా ఎండిపోతాడు. బాలుడూ, బుద్ధి ఇంకా పరిపక్వం కానివాడూ, నా ఏకైక పుత్రుడూ, నాకు ప్రియుడూ, మహాబలుడూ అయిన తారాపుత్రుని నీవు రక్షించాలి, రామా.’ నలభై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; యాభై రెండవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘న దోషం రాఘవే దధ్యౌ’ (రాఘవునిలో దోషాన్ని ఆరోపించలేదు) అనే అర్ధభాగం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; దానితో వాలి పరివర్తన స్పష్టంగా చెప్పబడింది. ‘ప్రకృష్టే ప్రతివక్తుం అపకృష్టః న శక్నుయాత్’ (ఉత్తమునికి అధముడు బదులు చెప్పలేడు) అనే మాటతో వాలి తానే తక్కువవాడనని అంగీకరిస్తున్నాడు — మునుపటి సర్గలో గర్వించినవాడు ఇప్పుడు వినయశీలి. కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయినవాని వర్ణన పదహారవ సర్గలో కూడా (అక్కడ ‘చార్తస్వరః’ అనే పాఠంతో) కనిపించింది; ఇక్కడ మాత్రం ‘సార్తరవః’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లాగా. అంగదుని గురించిన శోకం మూడు శ్లోకాలలో వర్ణించబడింది; ‘పీతాంబుః తటాకః’ (నీరు తాగేసిన చెరువు) అనే ఉపమానం బాలుని క్రమంగా క్షీణించే తేజస్సును సూచిస్తుంది. నలభై ఆరవ, నలభై ఏడవ శ్లోకాలలో వాలి తన పూర్వవచనాలకు క్షమాపణ కోరుతున్నాడు; ‘ప్రమాదాత్’ (ఏమరుపాటుతో) అనే పదంతో అది తెలియక చేసినదని చెబుతున్నాడు. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘ధర్మసంహితయా వాచా పరిపాలయ’ (ధర్మయుక్తమైన వాక్కుతో రక్షించు) అనే ప్రార్థనతో అతడు రాముని శరణు పొందుతున్నాడు — ఇదే సర్గ పరిణతి.
‘సుగ్రీవునిపైనా అంగదునిపైనా ఉత్తమమైన భావాన్ని నిలుపు; కార్యాకార్యాల నిర్ణయంలో నిలిచిన నీవే రక్షకుడవు, శాసకుడవు. నరపతీ, భరతునిపై లక్ష్మణునిపై నీకు ఎలాంటి భావమో, అదే భావాన్ని సుగ్రీవునిపై అంగదునిపై ఉంచాలి, రాజా. నా దోషం వల్లనే దోషిగా మారిన దీనురాలైన తారను సుగ్రీవుడు అవమానించకుండా నీవు చూడాలి. నీ అనుగ్రహం పొందినవాడే — నీకు వశుడై, నీ చిత్తాన్ని అనుసరించేవాడే — రాజ్యాన్ని నిర్వహించగలడు. అలాంటివాడు స్వర్గాన్ని కూడా సంపాదించగలడు, భూమిని పాలించగలడు. నీ చేతిలోనే వధను కోరుకుంటూ, తార వారించినా, నేను సోదరుడైన సుగ్రీవునితో ద్వంద్వయుద్ధానికి దిగాను.’ అని చెప్పి వానరేశ్వరుడైన ఆ వానరుడు మౌనం వహించాడు. ఇక్కడ వాలి చివరి చింత తన గురించి కాదు, కుమారుని భార్య క్షేమం గురించి — దానితో అతని స్వభావం మరింత శోభాయమానమవుతుంది. యాభై ఏడవ, యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ వాలి తన వధే తనకు అభీష్టమని చెబుతున్నాడు, ఇది సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. ‘యా తే వృత్తిర్భరతే లక్ష్మణే చ’ (భరతునిపై లక్ష్మణునిపై నీకు ఎలాంటి భావమో) అనే మాటతో వాలి రాముని సోదరప్రేమనే ప్రమాణంగా తీసుకుంటున్నాడు — భరతునిపై లక్ష్మణునిపై ఎలాంటి ప్రేమో, అదే సుగ్రీవునిపై అంగదునిపై ఉండాలని. తారను రక్షించమనే ప్రార్థన విశేషంగా మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే ఆమె దోషం తనవల్లనే కలిగిందని అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘నీ అనుగ్రహం పొందినవాడే రాజ్యాన్ని నిర్వహించగలడు’ అంటూ వాలి సుగ్రీవుని రాజ్యస్థైర్యం రామునిపైనే ఆధారపడిందని భావిస్తున్నాడు. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘త్వత్తః ఏవ వధమ్ ఆకాంక్షన్’ (నీ చేతిలోనే వధను కోరుకుంటూ) అనేది ఆశ్చర్యకరమైన మాట — తాను రాముని చేతిలో మరణాన్నే కోరుకుంటూ యుద్ధానికి బయలుదేరానని వాలి చెబుతున్నాడు; ఇది సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు.
జ్ఞానదృష్టి తెరుచుకున్న వాలిని ఆ రాముడు సజ్జనులు అంగీకరించే, ధర్మతత్త్వార్థాలతో కూడిన మాటలతో ఊరడించాడు — ‘దీని కోసం నీవు సంతాపపడవలసిన పనిలేదు, వానరా; మా గురించి గాని నీ గురించి గాని నీవు చింతించనక్కరలేదు, వానరోత్తమా; నీకంటే విశిష్టమైన రీతిలో మేము ధర్మం ప్రకారం నిశ్చయం చేసుకున్నాము. దండించదగినవానిపై దండన విధించేవాడూ, దండించదగినవాడై దండించబడేవాడూ — ఈ ఇద్దరూ కార్యకారణాలు సిద్ధించినవారై దుఃఖంలో మునగరు. కాబట్టి నీవు ఈ దండనతో పాపం తొలగినవాడవై, దండన నిర్దేశించిన మార్గంలో నీ ధర్మయుక్తమైన స్వభావాన్ని పొందావు. హృదయంలో ఉన్న శోకాన్నీ మోహాన్నీ భయాన్నీ విడిచిపెట్టు; విధిని నీవు అతిక్రమించలేవు, వానరశ్రేష్ఠా. అంగదుడు ఎప్పుడూ నీపట్ల ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, అలాగే సుగ్రీవునిపట్ల నాపట్ల కూడా ప్రవర్తిస్తాడు, ఇందులో సంశయం లేదు.’ రణంలో శత్రువులను మర్దించే మహాత్ముడైన రాముని సమాహితమైన, ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించిన, మధురమైన మాటలు విని ఆ వానరుడు చక్కగా కూర్చిన మాటలు పలికాడు — ‘బాణంతో తపించి, స్పృహ కోల్పోయి, తెలియక నేను నీతో ఏది మాట్లాడానో దానిని క్షమించు, మహేంద్రునితో సమానమైన భయంకర పరాక్రమం గల నరేశ్వరా; ఇదిగో నిన్ను ప్రసన్నుని చేసుకుంటున్నాను.’ అరవైవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. అరవైవ శ్లోకంలోని ‘భవద్విశేషేణ’ అనే పదం దుర్బోధమైనది; ‘నీకంటే విశిష్టులమై’ అనే అర్థం గ్రహించబడుతోంది, హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా అలాగే ఉంది. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో దండన ఇచ్చేవానికీ దండించబడేవానికీ ఇద్దరికీ కృతార్థత చెప్పబడింది — ఇది దండమీమాంసకు సారభూతమైన కారిక. అరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘విగతకల్మషః’ (పాపం తొలగినవాడు) అనే పదంతో వాలి శుద్ధి ప్రకటించబడింది; దానితో అతని మనస్సుకు శాంతి కలిగింది. అరవై మూడవ, అరవై నాలుగవ శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; అక్కడ రాముడు అంగదుని క్షేమాన్ని స్వయంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, ఇది వాలి చివరి చింతనే తొలగిస్తుంది. చివరి శ్లోకంలో వాలి క్షమాపణ కోరుతున్నాడు — దానితో సర్గ విరోధం నుండి ప్రసన్నతకు పరిణమిస్తుంది. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని ‘వ్యక్తదర్శనమ్’ (స్పష్టమైన దృష్టి గలవాడు) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — వాలి జ్ఞానచక్షువు ఇప్పుడు తెరుచుకుంది, కాబట్టి అతడు రాముని మాటలను గ్రహించగల సమర్థుడయ్యాడు. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘రణావమర్దినః’ (రణంలో శత్రువులను మర్దించేవాడు) అనే విశేషణంతో ఇప్పుడు మధురంగా మాట్లాడుతున్నవాడే రణంలో శత్రుమర్దకుడని కవి గుర్తుచేస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥