॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 13వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

కిష్కింధకు ప్రయాణం, సప్తజనాశ్రమ దర్శనం

ఋష్యమూకం నుండి బయలుదేరడం, దారిలో వనశోభ, వృక్షసమూహ దర్శనం, సప్తజనాశ్రమ వర్ణన, ఋషులకు ప్రణామం, మళ్ళీ కిష్కింధకు రాక

ధర్మాత్ముడూ లక్ష్మణుని అన్నా అయిన రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి ఋష్యమూక పర్వతం నుండి వాలి పరాక్రమంతో రక్షించబడుతున్న కిష్కింధ వైపు బయలుదేరాడు. అతడు బంగారంతో అలంకరించిన మహాధనుస్సును ఎత్తిపట్టుకొని, సూర్యునిలా వెలిగే, యుద్ధంలో కార్యం సాధించే బాణాలను కూడా తీసుకున్నాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుని ముందు బలిష్ఠమైన మెడ గల మహాబలుడైన సుగ్రీవుడూ, లక్ష్మణుడూ నడిచారు; వెనుక వీరుడైన హనుమంతుడూ, నలుడూ, పరాక్రమవంతుడైన నీలుడూ, వానర యూథపతులకే యూథపతి అయిన మహాతేజస్వి తారుడూ అనుసరించారు. ఇక్కడ కవి ప్రయాణపు క్రమాన్నే సూచిస్తున్నాడు — దారి చూపేవారు ముందు, రక్షకులు వెనుక. ‘వాలివిక్రమపాలితామ్’ (వాలి పరాక్రమంతో రక్షించబడుతున్నది) అనే విశేషణంతో నగరం దుర్గమమైనదని ధ్వనిస్తుంది, దానితో రాబోయే సంగ్రామపు గురుత్వం కూడా. బాణాలకు ఇచ్చిన ‘రణసాధకాన్’ (రణంలో కార్యం సాధించేవి) అనే విశేషణంతో రాముని నిశ్చయం వెల్లడవుతుంది — ప్రతిజ్ఞ మాటలతో చేయబడింది, ఇప్పుడు శస్త్రంతో సాధించబడుతోంది. మునుపటి సర్గలో సప్తసాలభేదనంతో ప్రదర్శించిన బలం ఇక్కడ మార్గం మొదలుపెడుతోంది. శస్త్రాన్ని చేపట్టడమే ప్రతిజ్ఞకు మొదటి అడుగు అని భావం. సేనానాయకుల పేర్లు చెప్పడంతో వానరబలపు విస్తృతి సూచించబడింది. ‘సముద్యమ్య’ (ఎత్తిపట్టుకొని) అనే క్రియాపదం ధనుస్సు బరువునూ గొప్పతనాన్నీ సూచిస్తుంది. సుగ్రీవునికి ఇచ్చిన ‘సంహతగ్రీవః’ (బలిష్ఠమైన మెడ గలవాడు) అనే విశేషణం అతని శారీరకబలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వాలి చేతిలో ఓడినవాడు కూడా స్వయంగా మహాబలుడే. వానరులకు మాత్రం అస్త్రాలు లేవు — వారి బాహువులే వారి ఆయుధాలు; వారి మధ్య రాముని ధనుస్సు ఒక్కటే మానవ శస్త్రం.

నడుస్తూ వారు పూలబరువుతో వంగిన చెట్లను, నిర్మలమైన నీటిని మోసుకుంటూ సముద్రం వైపు సాగే నదులను, కందరాలను, కొండలను, జలపాతపు లోయలను, గుహలను, ముఖ్యమైన శిఖరాలను, చూడముచ్చటైన లోయలను చూశారు. దారిలో వైడూర్యంలా నిర్మలమైన నీటితో, విరిసిన మొగ్గల పద్మాలతో శోభిస్తూ, కారండవ పక్షులు, సారసలు, హంసలు, వంజుల పక్షులు, నీటికోళ్ళు, చక్రవాకాలు, ఇంకా ఇతర పక్షుల కూతలతో ప్రతిధ్వనించే నిండు చెరువులను చూశారు. బయలు ప్రదేశాలలో మెత్తని పచ్చిక మొలకలు మేస్తూ, భయం లేకుండా తిరుగుతూ, నిలుచుని ఉన్న అడవి జింకలను చూశారు. చెరువులకు శత్రువులైన, తెల్లని దంతాలతో అలంకరించబడిన, భయంకరమైన, ఒంటరిగా తిరిగే, ఒడ్డులను కూలగొట్టే ఏనుగులను — కొండచరియ నుండి పెకలించబడిన, మదించిన, కదిలే పర్వతాలలాంటి వాటిని —, ఏనుగుల్లాంటి, నేలధూళితో కప్పబడిన వానరులను, ఇతర వనచరులను, ఆకాశంలో తిరిగే పక్షులను చూస్తూ సుగ్రీవుని ఆజ్ఞకు లోబడిన వారంతా వడివడిగా సాగిపోయారు. ఈ ప్రకృతిచిత్రం యుద్ధయాత్రకు ముందు ఒక ప్రశాంతతను నిలుపుతుంది; అలాగే కవి త్వరలోనూ దర్శనానికి అవకాశాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ‘వీక్షమాణాః’, ‘అవలోకయన్’, ‘పశ్యన్’, ‘పశ్యంతః’ అనే నాలుగు దర్శనవాచక పదాలు ఎనిమిది శ్లోకాలలో మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడ్డాయి — చూపే ఈ భాగానికి సూత్రం. నదులలో శాంతి, ఏనుగులలో రౌద్రత — ప్రకృతి రెండు రూపాలూ చూపబడ్డాయి. చెరువులకు శత్రువులైన ఏనుగులు ఒడ్డులను కూలగొడతాయనే వర్ణన వాలివధలోని రౌద్రతను ముందుగానే సూచిస్తున్నట్లుంది. భయం లేని జింకలు మాత్రం సప్తజనాశ్రమానికి దగ్గరలో ఉన్న వనపు శాంతిని తెలియజేస్తాయి. కారండవం మొదలైన పక్షుల పేర్ల గణన కవికి ప్రకృతితో ఉన్న పరిచయాన్ని చూపుతుంది; చెరువులు కేవలం జలాశయాలు కావు, జీవనానికి కేంద్రాలు. ఏనుగులకు ఇచ్చిన ‘ఏకచరాన్’ (ఒంటరిగా తిరిగేవి) అనే విశేషణం వాటి రౌద్రతను సూచిస్తుంది — మంద నుండి వేరుపడిన ఏనుగులే అత్యంత భయంకరమైనవి. ఇక్కడ వానరులను కూడా ఏనుగుల్లాంటివారని చెప్పడం వల్ల సుగ్రీవుని సేనాబలం ఊహించవచ్చు. ఎనిమిది శ్లోకాలూ కలిసి ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని రచిస్తాయి — దృశ్యాలు ఎన్నో, క్రియ మాత్రం ‘జగ్ముః’ (వెళ్ళారు) అనే ఒక్కటే. దానితో గమనం ఎడతెగకుండా సాగిందని సూచించబడింది. కవి నీరు, నేల, ఆకాశం అనే మూడు స్థానాలను క్రమంగా చూపుతున్నాడు — నదులూ చెరువులూ నీటిలో, జింకలూ ఏనుగులూ వానరులూ నేలమీద, పక్షులు ఆకాశంలో. ఈ విధంగా సమస్త ప్రకృతీ ఒక్క దారిలో ఇమిడిపోయింది.

వడివడిగా సాగుతున్న వారి మధ్యలో రఘునందనుడైన రాముడు దట్టమైన వృక్షసమూహపు వనాన్ని చూసి సుగ్రీవుని అడిగాడు — ‘ఈ వృక్షసమూహం ఆకాశంలో మేఘంలా ప్రకాశిస్తోంది, మేఘాల గుంపులా విశాలంగా ఉంది, అంచుల చుట్టూ అరటిచెట్లతో ఆవరించబడి ఉంది. ఇది ఏమిటో తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; మిత్రమా, నాకు కుతూహలంగా ఉంది, ఆ కుతూహలాన్ని నీవు తీర్చాలని కోరుతున్నాను.’ మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాటలు విని సుగ్రీవుడు నడుస్తూనే ఆ మహావనం గురించి చెప్పాడు. ఇక్కడ ‘సఖే’ (మిత్రమా) అనే సంబోధన మైత్రి దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అగ్నిసాక్షిగా చేసుకొన్న సఖ్యం కార్యార్థమే కాదు, హార్దికమైనది కూడా. యుద్ధానికి వెళుతున్నా రాముడు స్వభావంచేత జిజ్ఞాసువే; అతని ప్రశాంత చిత్తం ఇక్కడ వెల్లడవుతుంది. ‘గచ్ఛన్నేవ’ (నడుస్తూనే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — యాత్ర ఆగలేదు, కథ మాత్రం మొదలైంది. ప్రశ్నకు సమాధానం తరువాతి ఎనిమిది శ్లోకాలలో విస్తారంగా ఇవ్వబడింది, కాబట్టి ఈ ప్రశ్నే ఆశ్రమవర్ణనకు ద్వారం. కవి శైలి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — వర్ణన కవి స్వయంగా చేయడు, పాత్ర నోట చేయిస్తాడు. ‘మేఘ ఇవ’ (మేఘంలా) అనే ఉపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — మొదట ఆకాశంలోని ఒక్క మేఘం, తరువాత మేఘాల గుంపు; దానితో వృక్షసమూహపు విస్తారం క్రమంగా పెరుగుతుంది.

సుగ్రీవుడు అన్నాడు — ‘రాఘవా, ఇది విశాలమైన, అలసటను పోగొట్టే ఆశ్రమం; ఉద్యానవనాలతో నిండినది, రుచికరమైన కందమూలాలూ ఫలాలూ నీరూ గలది. ఇక్కడ సప్తజనులు అనే కఠోర వ్రతనిష్ఠులైన మునులు తలక్రిందులుగా, నియమంగా నీటిలో శయనించేవారు; ఏడు రాత్రులకొకసారి ఆహారం తీసుకుంటూ, వాయువునే ఆహారంగా చేసుకొని, కదలకుండా నివసించి, ఏడు వందల సంవత్సరాల తరువాత సశరీరంగా స్వర్గానికి వెళ్ళారు. వారి ఈ తపస్సు ప్రభావం చేత వృక్షాల ప్రాకారంతో చుట్టబడిన ఈ ఆశ్రమం ఇంద్రునితో కూడిన దేవదానవులకు సైతం అత్యంత దుర్భేద్యమైనది. పక్షులూ ఇతర వనచరులూ దీనిని దూరం నుండే విడిచిపెడతాయి; మోహంతో ఇందులో ప్రవేశించేవారు మళ్ళీ తిరిగిరారు. ఇక్కడ స్పష్టమైన అక్షరాలతో ఆభరణాల సవ్వడులూ, వాద్యగీతాల ధ్వనీ, దివ్యమైన సువాసనా తెలుస్తాయి. త్రేతాగ్నులు ఇప్పటికీ ప్రజ్వలిస్తున్నాయి; పావురపు రెక్కల రంగులో ఎర్రబారిన దట్టమైన పొగ చెట్ల కొనలను చుట్టుకొంటున్నట్లు కనిపిస్తుంది. పొగ తలలకు అంటుకున్న ఈ చెట్లు మేఘజాలంతో కప్పబడిన వైడూర్యపర్వతాలలా ప్రకాశిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు కేవలం స్థలాన్ని చూపడమే కాదు, తపస్సు సామర్థ్యాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — దేవాసురులకు సైతం అగమ్యమైన చోటు తపస్సుతోనే రక్షించబడుతోంది. శబ్దం, గంధం, దృశ్యం — మూడు ఇంద్రియాల ద్వారా ఆశ్రమపు దివ్యత ప్రత్యక్షమవుతోంది. మునులు వెళ్ళిపోయారు, వారి ప్రభావం మాత్రం పోలేదు అని ఇక్కడ ధ్వని. ‘సప్తజనులు’ అనే పేరుతో ఆ ఏడుగురు మునులు ప్రసిద్ధులు; వారి తపోవిధానం కూడా ఏడు అనే సంఖ్యతోనే బద్ధమై ఉంది — ఏడు రాత్రులకొకసారి ఆహారం, ఏడు వందల సంవత్సరాలకు స్వర్గగమనం. సశరీరంగా స్వర్గానికి వెళ్ళడం తపస్సు పరమసిద్ధిని తెలియజేస్తుంది. ‘న నివర్తంతే తే పునః’ (వారు మళ్ళీ తిరిగిరారు) అనే మాట భయాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది, కాని రామలక్ష్మణులు ప్రణామంతోనే ఆ స్థలాన్ని పవిత్రంగా భావిస్తారు. వర్ణనక్రమం కూడా మననీయం — మొదట స్థలపు సౌకర్యం, తరువాత అక్కడివారి తపస్సు, తరువాత దాని ఫలం, తరువాత దానివల్ల కలిగిన దుర్భేద్యత, చివరగా ఇంద్రియగోచరమైన చిహ్నాలు. పొగకు ఉపమానం రెండు విధాలు — రంగులో పావురపు రెక్కలలా, చుట్టుకొనడం అనే క్రియతో; చెట్లకు ఉపమానం వైడూర్యపర్వతాలు, దానితో నీలపచ్చని ఛాయ సూచించబడింది.

‘ధర్మాత్మా రాఘవా, సోదరుడైన లక్ష్మణునితో కలిసి శుచివై, చేతులు జోడించి వారిని ఉద్దేశించి ప్రణామం చెయ్యి. పవిత్రాత్ములైన ఋషులకు ఎవరు నమస్కరిస్తారో వారి శరీరంలో ఏ అశుభమూ ఉండదు’ అని సుగ్రీవుడు చెప్పగా, రాముడు సోదరుడైన లక్ష్మణునితో కలిసి చేతులు జోడించి ఆ మహాత్ములైన ఋషులను ఉద్దేశించి నమస్కరించాడు. నమస్కరించి ధర్మాత్ముడైన రాముడూ, సోదరుడు లక్ష్మణుడూ, సుగ్రీవుడూ, వానరులూ సంతోషించిన మనస్సులతో ముందుకు సాగారు. ఇక్కడ యుద్ధానికి సిద్ధమైనా రాముడు ఋషిపూజను మరువడు — శిష్టాచారమే అతని బలానికి మూలమని కవి చూపుతున్నాడు. వానరరాజైన సుగ్రీవుడే ధర్మోపదేశకుడు కావడం కూడా ఆసక్తికరం; మైత్రి ఇరువైపులా ఉపకారం చేస్తుంది. ప్రణామం తరువాత అందరి మనస్సులూ సంతోషించాయి — కర్తవ్యానికి ముందు శుభసంకల్పం అనే సంప్రదాయం ఇక్కడ పాటించబడింది. ‘ప్రయతః’ (శుచియై) అనే పదం బాహ్యశుద్ధిని, ‘సంహతాంజలిః’ (చేతులు జోడించి) అనే పదం బాహ్యవినయాన్ని సూచిస్తాయి; అంతఃశుద్ధి మాత్రం ప్రణామంతోనే సిద్ధిస్తుందని సుగ్రీవుని మాటల ఆశయం. రాముడు అభ్యర్థన విని ఆలస్యం చేయడు — గురువులపై, ఋషులపై అతనికి సహజమైన శ్రద్ధ. ‘సంహృష్టమానసాః’ (సంతోషించిన మనస్సులు గలవారు) అనే పదం వానరులందరి చిత్తప్రసాదాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — పుణ్యస్థల దర్శనం సేన ఉత్సాహాన్ని కూడా పెంచుతుంది.

ఆ సప్తజనాశ్రమం నుండి చాలా దూరం ప్రయాణించి వారు వాలి రక్షణలో ఉన్న దుర్భేద్యమైన కిష్కింధను చూశారు. అప్పుడు రాముని తమ్ముడైన లక్ష్మణుడూ, రాముడూ, వానరులూ ఉగ్రమైన తేజస్సు ఉదయించగా ఆయుధాలు చేతబట్టి, దేవేంద్రుని కుమారుని పరాక్రమంతో రక్షించబడుతున్న ఆ నగరానికి శత్రువధ కోసం మళ్ళీ వచ్చారు. ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదం ఇక్కడ మర్మస్పర్శి — ఇంతకుముందు సుగ్రీవుడు ఓడి వెనుదిరిగాడు, ఇప్పుడు రాముని సహాయంతో వచ్చాడు. సర్గ చివరి దీర్ఘవృత్తం గమనపు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతుంది. తేజస్సుకు ఇచ్చిన ‘ఉదితమ్’ (ఉదయించిన) అనే విశేషణం సూర్యోదయంలా రాబోయే విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘దురాధర్షామ్’ (దుర్భేద్యమైనది) అనే విశేషణంతో నగరపు అభేద్యత మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి