సర్గ
సాలవృక్షాల ఛేదనం, వాలిసుగ్రీవుల మొదటి యుద్ధం
ఒక్క బాణంతో ఏడు సాలవృక్షాల ఛేదనం, కిష్కింధకు ప్రయాణం, అన్నదమ్ముల యుద్ధం, పోలిక వల్ల రాముని నిగ్రహం, గజపుష్పీమాల అనే గుర్తు
సుగ్రీవుడు చక్కగా పలికిన ఆ మాటలు విని మహాతేజస్వి అయిన రాముడు అతనికి నమ్మకం కలిగించడానికే విల్లును చేతబట్టాడు. భయంకరమైన ధనుస్సునూ ఒక్క బాణాన్నీ తీసుకొని, ఇతరులకు గౌరవమిచ్చే ఆ వీరుడు అల్లెత్రాటి ధ్వనులతో దిక్కులను నింపుతూ సాలవృక్షాన్ని గురిచూసి వదిలాడు. బలవంతుడు విడిచిన ఆ బంగారు అలంకారాల బాణం కొండచరియపై ఉన్న సాలవృక్షాలను ఒకేసారి చీల్చి నేలలోకి దూసుకుపోయింది. మహావేగం గల ఆ బాణం క్షణంలో సాలవృక్షాలను చీల్చి, రసాతలాన్ని కూడా భేదించి, మళ్ళీ పైకి వచ్చి అదే అమ్ములపొదిలోకి ప్రవేశించింది. ‘ముహూర్తేన’ (క్షణంలో) అనే పదం కాలం ఎంత తక్కువో సూచిస్తుంది; ‘పునస్తూణం ప్రవివేశ’ (మళ్ళీ అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించింది) అనే మాట బాణం దివ్యమైనదని సూచిస్తుంది — విడిచిన తరువాత తనంతట తానే తిరిగి వచ్చే బాణం సామాన్యమైనది కాదు. ఛిద్రమైన ఆ ఏడు సాలవృక్షాలను చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు రాముని బాణవేగానికి పరమాశ్చర్యం పొందాడు. పరమానందం పొందిన సుగ్రీవుడు ఆభరణాలు వేలాడుతుండగా తలను నేలకు ఆనించి సాష్టాంగపడ్డాడు, రాఘవునికి చేతులు జోడించాడు. ఆభరణాలు వేలాడడం ఆ ప్రణామం ఎంత గాఢమైనదో చిత్రిస్తుంది; ఇంతకుముందు మాటలలో వ్యక్తపరచిన సందేహం ఒక్క కార్యంతోనే తొలగిపోయింది. ఇక్కడ గమనించవలసినది — సుగ్రీవుడు రెండు పరీక్షలను సూచించాడు, రాముడు రెండింటినీ నెరవేర్చాడు; మునుపటి సర్గ చివరలో ఎముకలను విసిరివేయడం జరిగింది, ఇక్కడ సాలవృక్షాల ఛేదనం. ‘సమమ్’ (ఒకేసారి) అనే పదం ఏడు సాలవృక్షాలూ క్రమంగా కాక ఒకేసారి చీలిపోయాయని సూచిస్తుంది; దీనివల్ల ఇది వాలి చేసిన పనికంటే గొప్పదని సిద్ధిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు ఒక్కొక్కదానినే కొట్టాడు. బాణం భూమిని చీల్చి రసాతలానికి చేరడం దివ్యాస్త్ర లక్షణం; అది తనంతట తానే అమ్ములపొదికి తిరిగిరావడం మాత్రం అలౌకికమే.
ఆ కార్యంతో సంతోషించిన సుగ్రీవుడు ధర్మజ్ఞుడూ, సమస్త అస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, శూరుడూ అయి నిలిచి ఉన్న రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు బాణాలతో ఇంద్రునితో సహా దేవతలందరినీ యుద్ధంలో చంపగల సమర్థుడవు; ప్రభూ, ఇక వాలి సంగతి చెప్పేదేముంది! ఒక్క బాణంతో ఏడు మహాసాలవృక్షాలనూ, పర్వతాన్నీ, భూమినీ చీల్చిన నీ ఎదుట, కాకుత్స్థా, రణరంగంలో ఎవడు నిలువగలడు? ఈనాడు నా శోకం తొలగిపోయింది, ఈనాడు నాకు పరమానందం కలిగింది, ఎందుకంటే మహేంద్రునితో, వరుణునితో సమానుడవైన నిన్ను మిత్రునిగా పొందాను. సోదరుని రూపంలో ఉన్న ఆ శత్రువు వాలిని ఈరోజే నా ప్రీతి కోసం చంపు, కాకుత్స్థా; ఇదిగో నేను చేతులు జోడిస్తున్నాను.’ ‘భ్రాతృరూపిణమ్’ (సోదరుని రూపంలో ఉన్నవాడు) అనే ఒక్క పదంలో సుగ్రీవుడు తన దుఃఖపు సారాన్నంతా చెప్పాడు — రూపంలో సోదరుడు, చేతలలో శత్రువు. అప్పుడు మహాప్రాజ్ఞుడైన రాముడు ప్రియదర్శనుడైన సుగ్రీవుని కౌగిలించుకొని, లక్ష్మణుడు కూడా సమ్మతించే మాటలతో బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ఆ కౌగిలింత మాటలకంటే ఎక్కువ చెబుతుంది — మైత్రి కార్యంతోనే ప్రకాశించింది. సుగ్రీవుని స్తుతిలోని క్రమం గమనించదగినది — మొదట సామాన్యం (ఇంద్రునితో సహా దేవతలను కూడా చంపగలవు), తరువాత విశేషం (ఇక వాలి సంగతి చెప్పేదేముంది), తరువాత ప్రత్యక్ష ప్రమాణం (ఏడు సాలవృక్షాలూ, పర్వతమూ, భూమీ ఒక్క బాణంతో చీలిపోయాయి), చివరగా ప్రార్థన. ఇదే న్యాయబద్ధమైన వాక్యరచన. ‘అద్య మే విగతః శోకః’ (ఈనాడు నా శోకం తొలగిపోయింది) అనే మాట సుగ్రీవుని దీర్ఘకాలపు దుఃఖం క్షణంలో తీరిపోయిందని సూచిస్తుంది; ‘మహేంద్రవరుణోపమమ్’ (మహేంద్రునితో, వరుణునితో సమానుడు) అనే రెండు ఉపమానాలతో రాముని తేజస్సూ గాంభీర్యమూ రెండూ చెప్పబడ్డాయి.
‘ఈ చోటు నుండి కిష్కింధకు వెళదాం; నీవు త్వరగా ముందు వెళ్ళు, వెళ్ళి సోదరుడనే వాసన మాత్రమే మిగిలిన ఆ వాలిని యుద్ధానికి పిలువు, సుగ్రీవా’ అని రాముడు అన్నాడు. ‘భ్రాతృగంధినమ్’ అనే పదం వాడిగా ఉంది — సోదరత్వపు వాసన మాత్రమే మిగిలినవాడు, దాని భావం కాదు. అప్పుడు వారందరూ వడివడిగా వాలి నగరమైన కిష్కింధకు వెళ్ళి, చెట్ల చాటున దాగి దట్టమైన అడవిలో నిలిచారు. సుగ్రీవుడు గట్టిగా నడుము బిగించి, వాలిని పిలిచేందుకు భయంకరంగా గర్జించాడు — ఆ నాదాల వేగంతో ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు. ‘గాఢం పరిహితః’ (గట్టిగా సన్నద్ధుడై) అనే పదం యుద్ధానికి సిద్ధపాటును, ‘అంబరం భిందన్ ఇవ’ (ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నట్లు) అనే మాట నాదపు ప్రచండతను సూచిస్తాయి. సోదరుని ఆ గర్జన విని మహాబలుడైన వాలి కోపంతో ఉద్రేకించి, అస్తాద్రి శిఖరం నుండి సూర్యుడు దిగివస్తున్నట్లు బయటకు దూకాడు. అస్తగిరి నుండి దిగే సూర్యుడనే ఈ ఉపమానం ఇక్కడ సార్థకం — తేజస్వి అయినా అతడు అస్తమయం వైపే పోతున్నాడు; ఇది రాబోయే వధకు సూచన. ‘వృక్షైః ఆత్మానమ్ ఆవృత్య’ (చెట్లతో తమను కప్పుకొని) అనే పదం రాముడు దాగి ఉండడాన్ని మొదటిసారిగా సూచిస్తుంది — ఇదే ముందు వివాదానికి విషయం కాబోతోంది. ‘క్షిప్రమ్ అగ్రతః గచ్ఛ’ (త్వరగా ముందు వెళ్ళు) అనే ఆదేశంతో రాముడు తాను వెనుకనే ఉంటానని స్పష్టం చేస్తున్నాడు; సుగ్రీవుడు ఆ సమయంలో దానిని ఆలోచించలేదు.
అప్పుడు వాలిసుగ్రీవుల మధ్య మహాభీకరమైన యుద్ధం జరిగింది — ఆకాశంలో బుధ అంగారక గ్రహాల యుద్ధంలా ఘోరమైనది. పిడుగులవంటి అరచేతి దెబ్బలతో, వజ్రాలవంటి పిడికిళ్ళతో, కోపంతో వివశులైన ఆ అన్నదమ్ములు రణంలో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. అప్పుడు విల్లు చేతబట్టిన రాముడు వారిద్దరినీ పరికించి చూశాడు — ఆ ఇద్దరు వీరులూ అశ్వినీ దేవతలలాగా ఒకరినొకరు పోలి ఉన్నారు. రాఘవుడు ఎవరు సుగ్రీవుడో ఎవరు వాలియో గుర్తించలేకపోయినందున, ప్రాణాంతకమైన బాణాన్ని వదలాలనే నిర్ణయం చేయలేదు. ఈ లోపలనే సుగ్రీవుడు వాలి చేతిలో ఓడిపోయాడు; తన రక్షకుడైన రాఘవుడు కనబడక ఋష్యమూకం వైపు పరుగెత్తాడు. అలసిపోయి, శరీరమంతా రక్తంతో తడిసి, దెబ్బలతో నలిగిపోయిన అతడు, కోపంతో వెంటాడుతున్న వాలి నుండి తప్పించుకొని మహావనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కవి రాముని నిష్క్రియత్వానికి కూడా కారణం చూపుతాడు — అతనిని ఆపినది పోలికే, విముఖత కాదు; అయినా సుగ్రీవునికి అది తెలియదు, కాబట్టి అతని క్షోభ స్వాభావికమే. యుద్ధవర్ణనలో రెండు ఉపమానాలు వాడబడ్డాయి — బుధ అంగారకుల గ్రహయుద్ధం, అశ్వినీ దేవతల పోలిక; మొదటిది యుద్ధపు ఘోరతను, రెండవది ఇద్దరు యోధులను వేరుచేయడం అసాధ్యమని సూచిస్తాయి. అశ్వినీ దేవతలు ఒకే రూపం గలవారని ప్రసిద్ధి, కాబట్టి ఈ ఉపమానం పోలికకు ప్రమాణమే. ‘తలైః’ (అరచేతులతో), ‘ముష్టిభిః’ (పిడికిళ్ళతో) అనే మాటలు ఆ ఇద్దరు వానరుల యుద్ధం ఆయుధాలు లేనిదని చూపుతాయి. ‘క్రోధమూర్ఛితౌ’ (కోపంతో వివశులైనవారు) అనే పదం ఇద్దరిలోనూ వివేకం నశించిందని చెబుతుంది — దానివల్లనే పోలిక మరింత దుర్భేద్యమైంది, ఎందుకంటే కోపంలో ముఖకవళికలు కూడా ఒకేలా ఉంటాయి.
అతడు వనంలోకి ప్రవేశించడం చూసి వాలి శాపభయంతో ‘నీవు బతికిపోయావు’ అని చెప్పి అక్కడి నుండి వెనుదిరిగాడు. మహాబలుడైనా ముని వాక్కు కారణంగా అతడు ఆ సరిహద్దు దాటలేడు — పదకొండవ సర్గలోని శాపం ఇక్కడ ఫలిస్తోంది. రాఘవుడు కూడా సోదరునితో, హనుమంతునితో కలిసి వానరుడైన సుగ్రీవుడు ఉన్న అదే వనానికి వచ్చాడు. లక్ష్మణునితో కలిసి వచ్చిన రాముని చూసి, సిగ్గుపడిన సుగ్రీవుడు నేలవైపు చూస్తూ దీనంగా ఇలా అన్నాడు — ‘“పిలువు” అని నాతో చెప్పి, నీ పరాక్రమాన్ని చూపించి, శత్రువుచేత నన్ను కొట్టించి, ఇప్పుడు నీవు చేసినదేమిటి? రాఘవా, ఆ సమయంలోనే నీవు నిజం చెప్పి ఉండవలసింది — “వాలిని నేను చంపను” అని; అప్పుడు నేను ఇక్కడి నుండి వెళ్ళేవాడినే కాదు.’ ‘వసుధామ్ అవలోకయన్’ (నేలవైపు చూస్తూ) అనే పదం సిగ్గును, ‘దీనమ్’ అనే పదం క్షోభను సూచిస్తాయి. అతడు కోపంతో నిందించడు, బాధతోనే అడుగుతాడు — దీనివల్ల అతని మైత్రి చెక్కుచెదరకుండా నిలుస్తుంది. ‘ముక్తః హి అసి త్వమ్’ (నీవు బతికిపోయావు) అనే వాలి మాట రెండు విధాలుగా ధ్వనిస్తుంది — ఒకవైపు అతడు సుగ్రీవుని ప్రాణాలతో విడిచిపెడుతున్నాడు, మరొకవైపు తన అసమర్థతనే వెల్లడిస్తున్నాడు; శాపభయంతో అతడు సరిహద్దు దాటలేడు. ‘తస్యామ్ ఏవ వేలాయామ్’ (ఆ సమయంలోనే) అనే పదంతో సుగ్రీవుడు సమయపు ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతున్నాడు — తరువాత చెప్పిన మాట ఉపయోగపడదని.
ఈ విధంగా దీనమైన స్వరంతో కరుణగా మాట్లాడుతున్న మహాత్ముడైన సుగ్రీవునితో రాఘవుడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా సుగ్రీవా, విను, కోపాన్ని విడిచిపెట్టు; ఈ బాణాన్ని నేను ఏ కారణం చేత విడువలేదో విను. అలంకారంలో, వేషంలో, శరీర పరిమాణంలో, నడకలో నీవూ వాలీ ఒకరినొకరు పోలి ఉన్నారు. స్వరంలో, తేజస్సులో, చూపులో, పరాక్రమంలో, మాటలలో మీ ఇద్దరి మధ్య భేదాన్ని నేను గుర్తించలేకపోయాను. అందువల్ల రూపసాదృశ్యంతో మోహపడిన నేను, వానరోత్తమా, శత్రువులను సంహరించే, మహావేగం గల, ప్రాణాంతకమైన ఘోరబాణాన్ని విడువలేదు; పోలిక వల్ల శంకించి — మన ఇద్దరి మూలానికే ఘాతం కాకూడదని అలా చేశాను. వీరా, అజ్ఞానం వల్లనో తొందరపాటు వల్లనో నా చేత నీవు చనిపోయి ఉంటే, నా మూఢత్వమూ పిల్లతనమూ లోకమంతా ప్రచారమయ్యేవి, కపీశ్వరా. అభయమిచ్చినవానిని చంపడం మహా ఘోరమైన పాపం. నేనూ, లక్ష్మణుడూ, సుందరి అయిన సీతా — మేమంతా నీ అధీనంలో ఉన్నాము; ఈ అడవిలో నీవే మాకు శరణం. కాబట్టి నీవు మళ్ళీ యుద్ధం చెయ్యి, నన్ను శంకించకు, వానరా.’ ఇక్కడ రాముడు కేవలం కారణం చెప్పడమే కాదు, తనదే తప్పు అని ఊహించుకొని క్షమాపణ అడుగుతున్నట్లు మాట్లాడుతున్నాడు — ఇదే మహాత్ముల రీతి. రాముని సమాధానంలో పోలికకు సంబంధించిన అంశాలు లెక్కించబడ్డాయి — అలంకారం, వేషం, పరిమాణం, నడక, స్వరం, తేజస్సు, చూపు, పరాక్రమం, మాటలు; ఇంత విస్తారంగా మరే కవీ పోలికను వర్ణించడు. దీనివల్ల రాముని నిగ్రహం శైథిల్యం కాదు, సూక్ష్మ పరీక్షకు ఫలం అని సిద్ధిస్తుంది. ‘మూలఘాతః’ (మూలఘాతం) అనే పదంతో అతడు పెద్ద భయాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ఒక్క బాణం గురి తప్పితే అన్నదమ్ములిద్దరూ నశించిపోవచ్చని. ‘దత్తాభయవధః పాతకమ్’ (అభయమిచ్చినవానిని చంపడం పాపం) అనే ధర్మవాక్యం రాముని స్వభావానికి మూలం; ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్లో మాత్రం అవి రాముని ధర్మనిష్ఠను దృఢపరుస్తాయి.
‘ఈ ముహూర్తంలోనే నా ఒక్క బాణంతో కూలి నేలపై గిలగిలలాడుతున్న వాలిని యుద్ధరంగంలో చూడు. వానరేశ్వరా, నీవు నీకొక గుర్తు చేసుకో, దానితో ద్వంద్వయుద్ధంలోకి దిగిన నిన్ను నేను గుర్తుపట్టగలను’ అని రాముడు అన్నాడు. తరువాత అతడు లక్ష్మణునితో ఆదేశించాడు — ‘లక్ష్మణా, బాగా విరిసిన, శుభలక్షణాలు గల ఈ గజపుష్పి తీగను పెకలించి, మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవుని మెడలో వెయ్యి.’ అప్పుడు లక్ష్మణుడు కొండచరియపై పెరిగిన, పూలతో నిండిన ఆ గజపుష్పిని పెకలించి అతని మెడలో వేశాడు. మెడలో చుట్టుకొన్న ఆ తీగతో శ్రీమంతుడైన సుగ్రీవుడు కొంగల బారుతో అలంకరించబడిన సంధ్యామేఘంలా ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమానం ఎంతో రమ్యమైనది — నల్లని మేఘం, తెల్లని కొంగల వరుస, సంధ్యారాగం — ఈ మూడూ కలిసినట్లుగా ఉంది వానరుని మెడలో పూచిన తీగ. చివరకు శరీరకాంతితో వెలుగుతూ, రాముని మాటలతో ధైర్యం పొందిన అతడు రామునితో కలిసి వెళ్ళి మళ్ళీ కిష్కింధను చేరాడు. ‘రామవాక్యసమాహితః’ (రాముని మాటలతో స్థిరచిత్తుడైనవాడు) అనే పదం బయటి గుర్తు కాదు, రాముని మాటే అతని బలం అని సూచిస్తుంది. గుర్తు అనే ఈ ఆలోచన ఇక్కడ చాలా ఆచరణాత్మకమైనది — నిగ్రహానికి కారణమైన పోలికను తొలగించడానికి ఒక్క బాహ్యచిహ్నమే చాలు. ఆ పని లక్ష్మణుడు చేస్తాడు; దీనితో అతని మౌనమూ కార్యనిష్ఠా మళ్ళీ కనబడతాయి. తీగ వర్ణన కేవలం అలంకారం కాదు — గజపుష్పి తెల్లని పూలు గలది, వానరుడు నల్లనివాడు, కాబట్టి అది దూరం నుండి కూడా కనిపిస్తుంది; ఇలా కావ్యశోభా ప్రయోజనమూ ఒకేచోట కలిశాయి. సర్గ చివర ‘పునరాప’ (మళ్ళీ చేరాడు) అనే పదం మొదటి ప్రయత్నపు వైఫల్యాన్నీ రెండవదాని ఆరంభాన్నీ సూచిస్తుంది. ఇలా సర్గ పరాజయంతో కాక, మళ్ళీ బయలుదేరడంతో ముగుస్తుంది; ఈ సర్గ దీర్ఘవృత్తంతో కాక అనుష్టుప్ ఛందస్సుతోనే ముగియడం ఈ భాగంలో అరుదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥