॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 11వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

దుందుభివధ, మతంగశాపం

వాలి పరాక్రమ వర్ణన, సముద్రుడూ హిమవంతుడూ దుందుభిని తిరస్కరించడం, కిష్కింధ ద్వారం దగ్గర ద్వంద్వయుద్ధం, మతంగశాపం, ఎముకల గుట్టనూ సాలవృక్షాలనూ చూపడం, రాముడు కళేబరాన్ని విసరడం

సంతోషాన్నీ పౌరుషాన్నీ పెంచే రాముని మాట విని సుగ్రీవుడు రాఘవుణ్ణి పూజిస్తాడు, ప్రశంసిస్తాడు — ‘కోపిస్తే నువ్వు యుగాంతపు సూర్యునిలా, మండుతున్నవీ, మర్మాలను ఛేదించేవీ, తీక్ష్ణమైనవీ అయిన బాణాలతో లోకాలను దహించగలవు, ఇందులో సందేహం లేదు’ అని. అయినా అతడు రాముణ్ణి జాగ్రత్తపరుస్తాడు — ‘వాలికి ఉన్న పౌరుషాన్నీ, వీర్యాన్నీ, ధైర్యాన్నీ ఏకాగ్రమనస్సుతో విని, ఆ తరువాత ఏమి చేయాలో అది చెయ్యి’ అని. తరువాత మూడు శ్లోకాలతో వాలి అతిమానుష బలాన్ని వర్ణిస్తాడు. సూర్యుడు ఉదయించకముందే అతడు పశ్చిమసముద్రం నుండి తూర్పుసముద్రానికీ, దక్షిణసముద్రం నుండి ఉత్తరసముద్రానికీ దాటివెళతాడు, అతనికి అలసట కలగదు. పర్వతాల పైభాగాలను ఎక్కి గొప్ప శిఖరాలను వేగంగా పైకి ఎగరేసి మళ్ళీ పట్టుకుంటాడు. వనాలలో సారవంతమైన రకరకాల అనేక చెట్లను తన బలాన్ని ప్రదర్శిస్తూ అతడు వేగంగా విరిచేశాడు. ఈ మూడు ఉదాహరణలతో — గమనం, ఎగరేయడం, విరచడం — వాలి మూడు విధాల సామర్థ్యం చూపబడింది. ఇక్కడ గమనించాలి — సుగ్రీవుడు రాముణ్ణి సందేహంతో కాదు, సత్యాన్ని నివేదించడం ద్వారానే పరీక్షిస్తాడు; మిత్రునికి సత్యం కోరేవాడు అతని ఎదుట శత్రువు బలాన్ని కూడా దాచడు. ‘యుగాంతపు సూర్యుడు’ అనే ఉపమానంతో రాముని తేజస్సు ప్రళయకాలికమైనదిగా చెప్పబడింది, అయినా వెంటనే వాలి బలం వర్ణించబడుతుంది — దీనితో ఇద్దరి పోలిక శ్రోత మనస్సులో తనంతట తానే పుడుతుంది. ‘సూర్యుడు ఉదయించకముందే’ అనే పదంతో కాలపు స్వల్పత్వమూ, ‘నాలుగు సముద్రాలు’ అనే దానితో దేశపు విశాలతా సూచించబడ్డాయి; ఒక్క ప్రాతఃకాలంలోనే అతడు నాలుగు దిక్కులూ తిరుగుతాడని అర్థం. శిఖరాలను ఎగరేయడంలో కేవలం విసరడమే కాదు, మళ్ళీ పట్టుకోవడం కూడా చెప్పబడింది — అది ఇంకా దుష్కరం, ఎందుకంటే పడుతున్న గొప్ప పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకోవడానికి గొప్ప స్థిరత్వం అవసరం.

తరువాత సుగ్రీవుడు దుందుభి కథను ఆరంభిస్తాడు. దుందుభి అనేవాడు కైలాసశిఖరంలా ప్రకాశించే దున్నపోతు (మహిషం) రూపం గలవాడు; వీర్యవంతుడైన అతడు వెయ్యి ఏనుగుల బలాన్ని ధరించేవాడు. వీర్యగర్వంతో దుష్టాత్ముడై, వరదానంతో మోహితుడైన ఆ మహాకాయుడు నదులకు పతి అయిన సముద్రుని దగ్గరికి వెళ్ళాడు. అలలు గలదీ, రత్నాల రాశీ అయిన సముద్రాన్ని దాటి ‘నాకు యుద్ధం ఇవ్వు’ అని ఆ మహార్ణవంతో అన్నాడు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడూ మహాబలుడూ అయిన సముద్రుడు లేచి, కాలం ప్రేరేపించిన ఆ అసురునితో అన్నాడు — ‘యుద్ధవిశారదా, నీకు యుద్ధం ఇవ్వడానికి నేను సమర్థుడను కాను; నీకు యుద్ధం ఇవ్వగలవాడెవరో చెబుతాను, విను. మహారణ్యంలో తపస్వులకు పరమశరణమైన పర్వతరాజు ఉన్నాడు, శంకరుని మామగారు, హిమవంతుడనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు. గొప్ప జలధారలతో కూడినవాడూ, అనేక గుహలూ జలపాతాలూ గలవాడూ అయిన అతడు యుద్ధంలో నీకు సాటిలేని ప్రీతిని కలిగించగలడు’ అని. ఇక్కడ సముద్రుడు భయంతో కాదు, ధర్మబుద్ధితోనే యుద్ధాన్ని పరిహరిస్తాడు; అయినా దుందుభి దానిని భయంగానే భావిస్తాడు. ‘వరదానంతో మోహితుడు’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — వరమే ఇతని వినాశానికి మూలం, ఎందుకంటే వరంతో లభించిన బలగర్వం వివేకాన్ని నశింపజేస్తుంది. సముద్రుని ప్రత్యుత్తరం నీతిశాస్త్రానికి ఉదాహరణ — అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని చెప్పడు, ‘యుద్ధం ఇవ్వడానికి సమర్థుడను కాను’ అనే మృదువైన మాటతో వివాదాన్ని పరిహరిస్తాడు, సమర్థుడైన ఇంకొకరిని సూచిస్తాడు; దీనితో యుద్ధాన్ని కోరని ధీరుని మార్గం చూపబడింది. హిమవంతుని వర్ణనలో ‘తపస్వులకు శరణం’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — తపస్వులకు శరణమైనవాడు యుద్ధానికి స్థానం కాదని ధ్వనిస్తుంది, అయినా దుందుభి దానిని గ్రహించడు. ‘నదులకు పతి’ అనే విశేషణంతో సముద్రుని గాంభీర్యమూ, ‘రత్నాల రాశి’ అనే దానితో అతని ఐశ్వర్యమూ సూచించబడ్డాయి; ఇంత గొప్పవానిని కూడా సవాలు చేస్తూ ఆ అసురుడు తన ఉన్మాదాన్నే బయటపెట్టుకుంటాడు. ‘మహిషం’ అనే రూపనిర్దేశంతో అతని పశుత్వమూ బుద్ధిస్థూలతా సూచించబడ్డాయి, ‘కైలాసశిఖరంలా ప్రకాశించే’ అనే దానితో అతని తెల్లని విశాలమైన శరీరం.

‘ఇతడు భయపడ్డాడు’ అని సముద్రుని గురించి భావించి ఆ అసురోత్తముడు విల్లు నుండి విడిచిన బాణంలా హిమవంతుని వనానికి వచ్చాడు. అక్కడ ఆ పర్వతానికి చెందిన, గజరాజుల వంటి తెల్లని శిలలను అనేకంగా నేలపైకి విసిరి గర్జించాడు. అప్పుడు తెల్లని మేఘం వంటి ఆకారం గలవాడూ, సౌమ్యుడూ, ప్రీతికరమైన రూపం గలవాడూ అయిన హిమవంతుడు తన శిఖరంపైనే నిలిచి అన్నాడు — ‘ధర్మప్రియుడా దుందుభీ, నన్ను బాధించడం నీకు తగదు; యుద్ధకర్మలలో నేను నేర్పరిని కాను, తపస్వులకు శరణమైనవాడను’ అని. ఆ మాట విని క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో దుందుభి అన్నాడు — ‘నువ్వు యుద్ధంలో అసమర్థుడవైతే, లేదా నా భయంతో ప్రయత్నం మానుకుంటే, యుద్ధం కోరుతున్న నాకు యుద్ధం ఇవ్వగలవాడెవడో చెప్పు’ అని. అప్పుడు మాటలలో నేర్పరీ ధర్మాత్ముడూ అయిన హిమవంతుడు క్రోధంతో మునుపెన్నడూ చెప్పని మాట చెప్పాడు — ‘వాలి అనే మహాప్రాజ్ఞుడూ, ఇంద్రుని కుమారుడూ, ప్రతాపవంతుడూ అయిన వానరుడు సాటిలేని కాంతి గల కిష్కింధలో నివసిస్తున్నాడు. యుద్ధవిశారదుడైన అతడు, నముచికి ఇంద్రుడు ఇచ్చినట్లు, నీకు గొప్ప ద్వంద్వయుద్ధం ఇవ్వగలడు. ఇక్కడ యుద్ధం కోరితే అతని దగ్గరికి త్వరగా వెళ్ళు; అతడు యుద్ధకర్మలో ఎల్లప్పుడూ అసహనశీలుడైన శూరుడు’ అని. ఇలా ఇద్దరు మహాపురుషులూ యుద్ధాన్ని పరిహరిస్తారు, చివరకు దుందుభి తానే మృత్యుముఖం వైపు నడిపించబడతాడు. ఈ భాగంలో మూడు స్వరాలు వినిపిస్తాయి — అసురుని దర్పం, హిమవంతుని శాంతి, చివరకు అతని కోపం. హిమవంతుడు మొదట మృదువైన మాటతోనే తిరస్కరిస్తాడు; ‘ధర్మప్రియుడా’ అనే సంబోధనతో అతడు అసురుణ్ణి కూడా ధర్మంలో నిలపాలనుకుంటాడు, ఇది శిష్టుని లక్షణం. కాని ‘అనుక్తపూర్వమ్’ (మునుపెన్నడూ చెప్పని) అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తాడు — హిమవంతుడు ఎప్పుడూ చెప్పనిది ఈరోజు క్రోధంతో చెబుతున్నాడు; అంటే వాలి దగ్గరికి పంపడం కూడా అతని కోపపు ఫలమే. ఇక్కడ దుందుభి మృత్యుమార్గం ఇద్దరు మహాపురుషుల చేత సూచించబడింది — సముద్రుడు హిమవంతునికి, హిమవంతుడు వాలికి — దీనితో ముందు చెప్పిన ‘కాలం ప్రేరేపించిన’ అనే పదం సార్థకమవుతుంది. ‘నముచికి ఇంద్రుడిలా’ అనే ఉపమానంతో వాలి ఇంద్రపుత్రత్వం గుర్తుచేయబడుతుంది, అలాగే అసురుని నియతమైన పరాజయమూ సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే నముచి ఇంద్రుని చేత చంపబడ్డాడు. ‘యుద్ధకర్మలో అసహనశీలుడు’ అనే విశేషణంతో వాలి అసహనం — మునుపటి సర్గలో కూడా కనిపించినది — మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. ఇలా కవి ఒకే గుణాన్ని అనేకచోట్ల చూపిస్తూ పాత్ర స్వభావాన్ని దృఢపరుస్తాడు. ‘విల్లు నుండి విడిచిన బాణంలా’ అనే ఉపమానంతో అసురుని గమనవేగం సూచించబడింది; శిలలను విసరడం అతని గర్వపు మొదటి కర్మ. హిమవంతుడు ‘తన శిఖరంపైనే నిలిచి’ అనే పదంతో అతడు స్థానం నుండి కదలలేదని ధైర్యం చూపబడింది.

హిమవంతుని మాట విని కోపావిష్టుడైన దుందుభి అప్పుడు వాలి నగరమైన కిష్కింధకు వెళ్ళాడు. దున్నపోతు రూపాన్ని ధరించి, తీక్ష్ణమైన కొమ్ములతో భయంకరంగా ఉన్న అతడు వర్షాకాలంలో ఆకాశంలో నీటితో నిండిన మహామేఘంలా ఉన్నాడు. తరువాత ఆ మహాబలుడు కిష్కింధ ద్వారానికి వచ్చి భూమిని కంపింపజేస్తూ దుందుభి (నగారా) లాగా గర్జించాడు — పేరుకు తగినట్లే అతని గర్జన. దగ్గరలోని చెట్లను విరుస్తూ, గిట్టలతో భూమిని చీలుస్తూ, గర్వంతో కొమ్ముతో ఆ ద్వారాన్ని గీకుతూ అతడు ఏనుగులా ఉన్నాడు. అంతఃపురంలో ఉన్న వాలి ఆ శబ్దాన్ని విని సహించలేక, తారలతో కూడిన చంద్రునిలా స్త్రీలతో కలిసి బయటికి దూకాడు. వనచరులైన వానరులందరికీ ఈశ్వరుడైన అతడు మితంగా, స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గల మాటతో దుందుభితో అన్నాడు — ‘ఈ నగరద్వారాన్ని అడ్డగించి ఎందుకు గర్జిస్తున్నావు? మహాబలుడా దుందుభీ, నువ్వు నాకు తెలుసు; ప్రాణాలు కాపాడుకో’ అని. బుద్ధిమంతుడైన వానరేంద్రుని ఆ మాట విని క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో దుందుభి బదులిచ్చాడు. ఇక్కడ ‘మితమైన, స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గల’ అనే పదంతో వాలి సంయమమూ, ‘ఎర్రబడిన కళ్ళతో’ అనే దానితో అసురుని అసంయమమూ సూచించబడ్డాయి. దుందుభి వర్ణనలో నాలుగు క్రియాపదాలు వాడబడ్డాయి — గర్జించాడు, విరుస్తూ, చీలుస్తూ, గీకుతూ — వాటితో అతని ఉద్ధతత్వం సర్వాంగాలా చూపబడింది. ‘దుందుభి దుందుభిలా’ అనే యమకం ఇక్కడ రమణీయం — పేరుతో కూడా అతడు ఒక వాద్యవిశేషం, నాదంతో కూడా. ‘ఏనుగులా’ అనే ఉపమానంతో ద్వారాన్ని కొమ్ముతో గీకే ఏనుగు దర్పం గుర్తుచేయబడుతుంది. వాలి బయటికి రావడం కూడా ‘తారలతో చంద్రునిలా’ అనే సౌమ్యమైన ఉపమానంతో వర్ణించబడింది — అంతఃపురం నుండి స్త్రీలతో కలిసి బయటికి వస్తున్న అతడు యుద్ధోన్ముఖుడిలా కాకుండా నిశ్చింతగా ఉన్నవానిలా కనిపిస్తాడు; దీనితో అతని ఆత్మవిశ్వాసం సూచించబడింది. అతని మాట కూడా ‘మితమైనది’ — తక్కువ అక్షరాలు గలది, ‘స్పష్టమైన అక్షరాలూ పదాలూ గలది’ — స్పష్టమైనది; క్రోధంలో కూడా సంయమం అనేది రాజగుణం. ‘ప్రాణాలు కాపాడుకో’ అనేది కరుణాపూర్వకమైన నిషేధం, సవాలు కాదు. దీనితో వాలి మొదట ధర్మపక్షంలోనే నిలిచాడని తెలుస్తుంది.

‘వీరుడా, స్త్రీల సన్నిధిలో మాటలు చెప్పడం నీకు తగదు; ఈరోజు నాకు యుద్ధం ఇవ్వు, అప్పుడు నీ బలం తెలుసుకుంటాను’ అని అసురుడు అన్నాడు. ‘లేదా ఈ ఒక్క రాత్రి నా కోపాన్ని అణచుకుంటాను; తెల్లవారేవరకు ఇష్టం వచ్చినట్లు కామభోగాలను అనుభవించు. దానాలు ఇవ్వు, వానరులను కౌగిలించుకో; సర్వవానరేంద్రా, మిత్రజనాన్ని తృప్తిపరచు. కిష్కింధను కడసారిగా బాగా చూసుకో, నగరంలో నీతో సమానమైనవానిని నియమించు, స్త్రీలతో కలిసి క్రీడించు — నీ దర్పాన్ని అణచేవాడిని నేనే. మత్తులో ఉన్నవాణ్ణి, ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాణ్ణి, దెబ్బతిన్నవాణ్ణి, ఆయుధం లేనివాణ్ణి, బలహీనుణ్ణి, మదంతో మోహితుడైన నీవంటివాణ్ణి చంపేవాడు లోకంలో భ్రూణహత్య చేసినవాడవుతాడు’ అని. ఈ మాటతో అసురుడు తన ఔదార్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాడు, నిజానికి వాలిని మత్తులో ఉన్నవానిగా అవమానిస్తున్నాడు. అప్పుడు వాలి తార మొదలైన స్త్రీలందరినీ పంపివేసి, క్రోధంలో కూడా మెల్లగా నవ్వి ఆ అసురేశ్వరునితో అన్నాడు — ‘యుద్ధంలో నీకు భయం లేకపోతే, ఇతడు మత్తులో ఉన్నాడని భావించకు; ఈ యుద్ధంలో ఈ మదం వీరపానమే అని గ్రహించు’ అని. మదం వీరపానంగా మారడం ఇక్కడ రమణీయమైన జవాబు. అసురుని మాటలో రెండు భాగాలు — మొదట యుద్ధయాచన, తరువాత ఎగతాళితో కూడిన అనుమతి. ‘ఈ రాత్రి కోపాన్ని అణచుకుంటాను’ అంటూ అతడు ఔదార్యపు ఆభాసాన్ని చూపిస్తాడు, నిజానికి ‘ఇదే నీ చివరి రాత్రి’ అని సూచిస్తాడు; ‘కిష్కింధను కడసారిగా బాగా చూసుకో’ అనే మాటతో మరణమే వ్యక్తమవుతుంది. ‘భ్రూణహా’ అనే శబ్దప్రయోగం ధర్మశాస్త్రానికి సంబంధించినది — మత్తులో ఉన్నవాణ్ణి లేదా ఏమరుపాటుగా ఉన్నవాణ్ణి చంపడం మహాపాతకమనే స్మృతివచనాన్ని అనుసరించి అతడు తనను ధర్మిష్ఠునిలా నిలుపుకుంటాడు. వాలి జవాబు మాత్రం ఒక్క మాటతోనే అతనిని నిరసిస్తుంది — ‘ఈ మదం యుద్ధంలో వీరపానం’ అని. మద్యపానం దోషం, వీరపానం మాత్రం శౌర్యాన్ని పెంచేది; ఇలా దోషాన్నే గుణంగా మార్చి అతడు అసురుని ఆక్షేపణను నిష్ఫలం చేస్తాడు. స్త్రీలను పంపివేయడం కూడా అతని యుద్ధసన్నద్ధతను సూచిస్తుంది.

అతనితో ఇలా చెప్పి మిక్కిలి కోపించిన వాలి తండ్రి మహేంద్రుడు ఇచ్చిన బంగారు మాలను పైకి ఎత్తి యుద్ధానికి నిలిచాడు. కొండ వంటి ఆ దుందుభిని కొమ్ములు పట్టుకొని కపికుంజరుడు గర్జిస్తూ గిరగిరా తిప్పాడు, బలవంతంగా పడగొట్టాడు, పెద్దగా గర్జించాడు; పడగొట్టబడుతున్న అతని చెవులనుండి రక్తం స్రవించింది. ఒకరిపై ఒకరు విజయం కోరుతున్న దుందుభికీ వాలికీ క్రోధావేశంతో భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది. ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వాలి పిడికిళ్ళతో, మోకాళ్ళతో, కాళ్ళతో, శిలలతో, చెట్లతో యుద్ధం చేశాడు. అక్కడ ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటున్న వానరాసురులలో అసురుడు యుద్ధంలో క్షీణించాడు, ఇంద్రపుత్రుడు మాత్రం పెరిగాడు. తరువాత ఆ దుందుభిని పైకెత్తి అతడు నేలపై పడగొట్టాడు; ప్రాణాలు తీసే ఆ యుద్ధంలో నలిగిపోయిన దుందుభి శరీరపు రంధ్రాల నుండి చాలా రక్తం స్రవించింది, ఆ మహాబాహువు నేలపై పంచత్వాన్ని పొందాడు. ప్రాణం పోయి అచేతనంగా ఉన్న అతనిని రెండు చేతులతో తూచి వేగశాలి అయిన వాలి ఒక్క ఊపుతోనే యోజనం దూరం విసిరాడు. ఇలా దుందుభి గర్వానికి అంతం, కాని ఆ విసరడమే వాలి శాపానికి కారణమవుతుంది. యుద్ధవర్ణనలో కవి క్రమంగా వేగాన్ని పెంచుతాడు. మొదట మాలను ఎత్తడం — తండ్రి మహేంద్రుడు ఇచ్చిన బంగారు మాల, దాని ప్రస్తావనతో వాలి దివ్యజన్మ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. తరువాత కొమ్ములు పట్టుకోవడం, తిప్పడం, నేలపై పడగొట్టడం, గర్జన, చెవులనుండి రక్తస్రావం — ఈ ఐదు క్రమాలతో మొదటి దెబ్బ వర్ణించబడింది. తరువాత ‘ఒకరిపై ఒకరు విజయం కోరుతున్న’ అనే పదంతో ఇద్దరి ఉత్సాహమూ సూచించబడింది; యుద్ధం ఏకపక్షమైనది కాదు. పిడికిళ్ళు, మోకాళ్ళు, కాళ్ళు, శిలలు, చెట్లు అనే ఐదు రకాల సాధనాలు లెక్కించబడ్డాయి — గోళ్ళూ దంతాలే ఆయుధాలుగా గల వానరుల సహజ యుద్ధరూపం ఇది. ‘అసురుడు క్షీణించాడు, ఇంద్రపుత్రుడు పెరిగాడు’ అని ఒకే అర్ధశ్లోకంలో ఇద్దరి వ్యతిరేక గతి చూపబడింది — ఇది వాల్మీకికి ప్రియమైన శైలి. చివరకు ‘పంచత్వాన్ని పొందాడు’ అనే సౌమ్యమైన పదంతో మరణం చెప్పబడింది. ‘ప్రాణం పోయి అచేతనంగా’ అనే రెండు విశేషణాలతో మృత్యునిశ్చయం మళ్ళీ దృఢపరచబడింది; ‘రెండు చేతులతో తూచి’ అనే మాటతో విసరడానికి ముందు తూచడం చెప్పబడింది, ఇది ముందు రాముడు కాలి బొటనవేలితో తూచడంతో విరుద్ధంగా నిలుస్తుంది. యోజనం దూరం విసరడం కేవలం బలప్రదర్శన కాదు, కథలో తరువాత వచ్చే శాపానికి నిమిత్తం కూడా — ఒకే కర్మతో జయమూ అపజయమూ రెండూ కలిగాయి అనేది ఈ కావ్యపు వక్రత.

వేగంగా విసిరివేయబడిన అతని నోటినుండి రక్తబిందువులు గాలికి ఎగిరి మతంగుని ఆశ్రమం మీద పడ్డాయి. అక్కడ పడిన రక్తపు చుక్కలను చూసి ముని క్రుద్ధుడై ఆలోచించాడు — ‘నన్ను ఒక్కసారిగా రక్తంతో తాకించినవాడు ఎవడు? దురాత్ముడూ, దుర్బుద్ధీ, సంస్కారం లేని మనస్సు గలవాడూ, మూఢుడూ అయిన వీడెవడు?’ అని. ఇలా అని ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు బయటికి వచ్చి పర్వతాకారంలో ఉన్న, ప్రాణం పోయిన దున్నపోతు నేలపై పడి ఉండడం చూశాడు. తపస్సుతో ‘ఇది వానరుడు చేసినది’ అని తెలుసుకొని, విసిరిన వానరునిపై మహాశాపాన్ని విడిచాడు — ‘రక్తధారలతో నేను ఆశ్రయించిన ఈ వనాన్ని ఎవడు దూషించాడో, వాడు ఇక్కడికి ప్రవేశించకూడదు; ప్రవేశిస్తే వానికి వధ తప్పదు. విసురుతూ వీడు ఈ చెట్లను కూడా విరిచేశాడు. ఆ దుర్బుద్ధి నా ఆశ్రమం చుట్టూ పూర్తి యోజనం పరిధిలోకి వస్తే, అతడు నిశ్చయంగా బతికి ఉండడు. నా వనాన్ని ఆశ్రయించిన ఇతని సచివులు కూడా ఇక్కడ నివసించకూడదు; ఇది విని వారు సుఖంగా వెళ్ళిపోవచ్చు. వారు కూడా ఇక్కడే ఉంటే, వారిని కూడా తప్పక శపిస్తాను. పుత్రునిలా కాపాడుకున్న ఈ నా వనంలో వారు ఆకులనూ మొలకలనూ నాశనం చేస్తున్నారు, పండ్లూ దుంపలూ లేకుండా చేస్తున్నారు. ఈరోజే గడువు; రేపు నేను ఏ వానరుణ్ణి చూస్తానో అతడు అనేక వేల సంవత్సరాలు శిలగా అయిపోతాడు’ అని. ఈ సర్గలో శాపపు విస్తారమే అన్నిటికంటే ఎక్కువ, ఎందుకంటే అదే తరువాతి కథకు ఆధారం — ఋష్యమూకం సుగ్రీవునికి శరణమవుతుంది అని. ముని క్రోధం ఆకస్మికమైనది కాదు; అతడు మొదట ఆలోచిస్తాడు, తరువాత బయటికి వచ్చి చూస్తాడు, తరువాత తపస్సుతో కారణాన్ని తెలుసుకుంటాడు, అప్పుడే శపిస్తాడు — ఇది న్యాయపూర్వకమైన క్రమం. ‘అకృతాత్మా’ అనే పదంతో సంస్కారం లేని చిత్తమూ, ‘బాలిశః’ అనే దానితో అవివేకమూ సూచించబడ్డాయి. శాపపు విస్తారం కూడా విచిత్రమైనది — కేవలం వాలి మాత్రమే కాదు, అతని సచివులు కూడా నిషేధించబడ్డారు; కాని వారికి బయటికి వెళ్ళిపోయే అవకాశం ఇవ్వబడింది, వాలికి మాత్రం ఇవ్వబడలేదు. ‘పుత్రునిలా కాపాడుకున్న’ అనే పదంతో మునికి వనంపై ఉన్న ప్రేమ ప్రకాశించింది — తపస్వులకు వనం పుత్రునితో సమానమే. శాపవచనంలో ‘నిశ్చయంగా బతికి ఉండడు’ అనేది నిశ్చయార్థక పదం, ‘తప్పక శపిస్తాను’ అనేది రెండవ నిశ్చయం; రెండింటితోనూ ముని మాట వ్యర్థం కాదని సూచించబడింది. ‘ఆకులనూ మొలకలనూ నాశనం చేస్తున్నారు, పండ్లూ దుంపలూ లేకుండా చేస్తున్నారు’ అని అతడు వానరుల సహజదోషాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు. ‘మర్యాదా’ (గడువు) అనే పదంతో కాలసీమ నిర్దేశించబడింది, దానితో శాపం హఠాత్తుగా కాకుండా అవకాశం ఇచ్చి ప్రవర్తిస్తుంది. చివరకు ‘శిలగా అయిపోతాడు’ అనే శిలారూపప్రాప్తి శాపానికి పరమ సీమ. ఇలా ఒకే వనం ఒకరికి రక్షణ, మరొకరికి నిషేధం అవుతుంది — దీనితో కవి ధర్మపు సూక్ష్మగతిని చూపిస్తాడు. ఇదంతా సమీక్షిత సంస్కరణలో సంక్షిప్తంగానే ఉంది, ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రం విస్తారంగా చదవబడుతుంది. ‘గాలికి ఎగిరి’ అనే పదంతో బిందువులు యోజనం దూరం వెళ్ళడం సంభావ్యం చేయబడింది — గాలి తీసుకువెళ్ళగా అవి ఆశ్రమాన్ని చేరాయి, నేరుగా విసిరివేయబడలేదు; దీనితో వాలి అపరాధం ఇష్టం లేకుండా జరిగినదని కూడా ధ్వనిస్తుంది, అయినా శాపం నివారించబడదు.

తరువాత ముని పలికిన మాట విని ఆ వానరులు ఆ వనం నుండి బయటికి వెళ్ళిపోయారు; వారిని చూసి వాలి అన్నాడు — ‘మతంగవనవాసులారా, మీరందరూ నా దగ్గరికి ఎందుకు వచ్చారు? వనవాసులకు క్షేమమేనా?’ అని. అప్పుడు ఆ వానరులందరూ బంగారు మాల ధరించిన వాలికి కారణాన్నంతా, శాపాన్ని కూడా చెప్పారు. వానరులు చెప్పిన ఆ మాట విని వాలి మహర్షిని సమీపించి దోసిలి జోడించి యాచించాడు; కాని మహర్షి అతనిని పట్టించుకోకుండా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు, వాలి శాపాన్ని మోయవలసి వచ్చిందని భయంతో కలవరపడ్డాడు. అప్పటినుండి శాపభయంతో భయపడిన ఆ వానరుడు మహాపర్వతమైన ఋష్యమూకంలోకి ప్రవేశించాలని గాని, దానిని చూడాలని గాని కోరడు. ‘అతడు ప్రవేశించడని తెలిసే నేను మంత్రులతో కలిసి విషాదం లేకుండా ఈ మహావనంలో సంచరిస్తున్నాను’ అని సుగ్రీవుడు రామునికి చెబుతాడు. తరువాత అతడు ప్రత్యక్షప్రమాణాన్ని చూపిస్తాడు — ‘వీర్యగర్వంతో విసిరివేయబడిన దుందుభి యొక్క, కొండశిఖరం వంటి గొప్ప ఎముకల గుట్ట ఇదిగో ప్రకాశిస్తోంది; కొమ్మలు వేలాడుతున్న ఈ ఏడు విశాలమైన సాలవృక్షాలు కూడా, వాటిలో ఒక్కదానిని వాలి తన బలంతో ఆకులు లేకుండా చేయగలడు. అతని ఈ అసమానమైన వీర్యాన్ని నేను వెల్లడించాను; యుద్ధంలో ఆ వాలిని నువ్వు ఎలా చంపగలవు?’ అని. వాలి ప్రశ్నలో ‘వనవాసులకు క్షేమమేనా’ అనే మాటలో కరుణ కనిపిస్తుంది — అతడు ప్రజల క్షేమాన్ని అడుగుతాడు, ఇది రాజగుణం. కాని జవాబు విని అతడు కోపించడు, దోసిలి జోడించి మహర్షిని యాచిస్తాడు — దీనితో అతని వినయం కూడా నిరూపితమవుతుంది. అయినా మహర్షి అతనిని పట్టించుకోకుండా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశిస్తాడు; శాపం ఉపసంహరించబడలేదు. ‘కలవరపడ్డాడు’ అనే పదంతో మొదటిసారిగా వాలి భయపడినట్లు చూపబడింది — సముద్రాలను దాటేవాడు ముని మాటకు వ్యథ చెందుతాడు అనేది తపస్సు మహిమ. ‘బంగారు మాల ధరించిన’ అనే విశేషణంతో ముందు చెప్పిన ఇంద్రుడు ఇచ్చిన మాల మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది. సుగ్రీవుని మాటలో ‘విషాదం లేకుండా’ అనే రెండు పదాలు ప్రత్యేకంగా గమనించదగినవి — ఋష్యమూకంపై అతడు నిర్భయుడు, అందుకే అక్కడ ఉంటున్నాడు. చివరకు అతడు రెండు ప్రత్యక్షసాక్ష్యాలను చూపిస్తాడు — ఎముకల గుట్ట, ఏడు సాలవృక్షాలు. ఇవి కేవలం కథ కాదు, కళ్ళకు కనిపించే వస్తువులు; అందుచేత సుగ్రీవుని మాట పరీక్షించదగినది కూడా అవుతుంది. ‘నిష్పత్రయితుమ్’ (ఆకులు లేకుండా చేయడానికి) అనే ఒక్క పదమే వాలి సాలవృక్షాలను భేదించే సామర్థ్యాన్ని మోస్తుంది, ఏడు అనే సంఖ్య ముందు పరీక్షకు ప్రమాణంగా ఉపయోగపడుతుంది. ‘ఆ వాలిని ఎలా చంపగలవు’ అనే ప్రశ్న అవజ్ఞ కాదు, మిత్రుని చింత. ‘మంత్రులతో కలిసి’ అనే పదంతో సుగ్రీవుడు ఒంటరివాడు కాదు, పరివారం గలవాడు అని సూచించబడింది, అదే ముందు రాజ్యప్రాప్తికి బీజం.

అలా మాట్లాడుతున్న సుగ్రీవునితో లక్ష్మణుడు నవ్వుతూ అన్నాడు — ‘ఏ కార్యం జరిగితే వాలివధను నువ్వు నమ్ముతావు?’ అని. సుగ్రీవుడు బదులిచ్చాడు — ‘పూర్వం వాలి ఈ ఏడు సాలవృక్షాలను ఇలా ఒక్కొక్కదానిని అనేకసార్లు చీల్చాడు. రాముడు ఒక్క బాణంతో వీటిలో ఒక్క చెట్టును చీల్చగలిగితే, రాముని విక్రమాన్ని చూసి వాలి చంపబడినట్లే భావిస్తాను. లక్ష్మణా, చంపబడిన దున్నపోతు ఎముకలను ఒక్క కాలితో ఎత్తి వేగంగా రెండువందల ధనుస్సుల దూరం విసరగలిగినా సరే’ అని. ఇలా చెప్పి సుగ్రీవుడు ఎర్రని కొనలు గల కళ్ళు గల కాకుత్స్థుడు రాముని గురించి ముహూర్తకాలం ఆలోచించి మళ్ళీ అన్నాడు — ‘వాలి శూరుడు, శూరుడనని అభిమానించేవాడు, బలపౌరుషాలకు ప్రసిద్ధుడు, బలవంతుడు, యుద్ధాలలో ఓడిపోనివాడు. దేవతలకు కూడా దుష్కరమైన అతని కర్మలు కనిపిస్తాయి; వాటిని తలచుకొని భయపడి నేను ఋష్యమూకాన్ని ఆశ్రయించాను. జయించరానివాడూ, ఎదుర్కోలేనివాడూ, అసహనశీలుడూ అయిన ఆ వానరేంద్రుని తలచుకుంటూ ఈ ఋష్యమూకాన్ని విడిచిపెట్టడం లేదు. హనుమంతుడు మొదలైన అనురక్తులైన మంత్రులతో కలిసి కలవరపడుతూ, శంకిస్తూ మహావనంలో తిరుగుతున్నాను. మిత్రవత్సలా, నీలో ప్రశంసనీయుడైన సన్మిత్రుడు నాకు లభించాడు; హిమవంతుని ఆశ్రయించినట్లు నిన్ను ఆశ్రయించాను. అయితే అతని బలం నాకు తెలుసు, నీ వీర్యం మాత్రం యుద్ధంలో నేను ప్రత్యక్షంగా చూడలేదు. నేను నిన్ను తూచడం లేదు, అవమానించడం లేదు, భయపెట్టడం లేదు; అతని భయంకరమైన కర్మల వల్లనే నాలో పిరికితనం పుట్టింది. నిజమే, నీ వాక్కూ, ప్రమాణమూ, ధైర్యమూ, ఆకృతీ బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా పరమ తేజస్సును సూచిస్తున్నాయి’ అని. అది విని రాముడు చిరునవ్వుతో బదులిచ్చాడు — ‘మా విక్రమంపై నీకు నమ్మకం లేకపోతే, యుద్ధంలో ప్రశంసనీయమైన నమ్మకాన్ని నీకు కలిగిస్తాను’ అని. లక్ష్మణుని ప్రశ్న సంక్షిప్తమైనది కాని మర్మాన్ని తాకేది — ‘ఏ కార్యం జరిగితే నమ్ముతావు’ అని; అంటే సందేహం తొలగడానికి ప్రమాణం చెప్పు అని. దీనితో కవి సుగ్రీవునికి తన ఆశంకను స్పష్టం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తాడు, అతనిపై దోషం మోపడు. సుగ్రీవుడు రెండు పరీక్షలను నిర్దేశిస్తాడు — సాలవృక్షాలను చీల్చడం, ఎముకలను విసరడం; రెండూ వాలి చేసిన కర్మలే, అందుచేత నేరుగా పోలిక సాధ్యం. ‘అసకృత్’ (అనేకసార్లు) అనే పదంతో వాలి దానిని అనేకసార్లు చేశాడని సూచించబడుతుంది, దానితో పరీక్ష కాఠిన్యం పెరుగుతుంది. తరువాత సుగ్రీవుడు తన మనఃస్థితిని వివరిస్తాడు. ‘శూరుడు, శూరుడనని అభిమానించేవాడు’ అనే రెండు పదాలలో మొదటిదానితో వాస్తవమైన శౌర్యమూ, రెండవదానితో అతని అభిమానమూ చెప్పబడ్డాయి. ‘దేవతలకు కూడా దుష్కరమైన’ అనేది అతిశయోక్తి కాదు, ముందు వర్ణించిన కర్మల ముగింపు. ‘కలవరపడుతూ, శంకిస్తూ’ అనే రెండు పదాలతో నిరంతర భయం చెప్పబడింది. ‘హనుమంతుడు మొదలైన అనురక్తులైన మంత్రులు’ అనే పదంతో హనుమంతుని శ్రేష్ఠత్వం మొదటిసారిగా సూచించబడింది. ‘హిమవంతుని ఆశ్రయించినట్లు నిన్ను ఆశ్రయించాను’ అనే ఉపమానం మనోహరమైనది — ఋష్యమూక పర్వతం శరణంగా ఉండేది, ఇప్పుడు రాముడే పర్వతం. అయినా అతడు స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘నీ వీర్యం నేను ప్రత్యక్షంగా చూడలేదు’ అని; ఇది అవజ్ఞ కాదు, సత్యవాదిత్వం. ‘తూచడం లేదు, అవమానించడం లేదు, భయపెట్టడం లేదు’ అనే మూడు నిషేధాలతో అతడు తన ఆశయాన్ని శుద్ధం చేసుకుంటాడు. ‘బూడిదతో కప్పబడిన అగ్నిలా’ అనే ఉపమానంతో రాముని గూఢమైన తేజస్సు సూచించబడింది — బయటికి కనిపించనిది లోపల మండుతోంది. రాముని జవాబు కూడా సంక్షిప్తమే — వాదం లేదు, కోపం లేదు, ‘నమ్మకం కలిగిస్తాను’ అని కర్మతోనే జవాబు; ‘చిరునవ్వుతో’ అనే పదంతో అతని స్థైర్యం చూపబడింది. ఇక్కడ సుగ్రీవుని దీర్ఘమైన మాట పదకొండు శ్లోకాలలో విస్తరించింది, అది సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; ప్రచలిత పాఠం దానితో సుగ్రీవుని మనోవిజ్ఞానాన్ని సూక్ష్మంగా చిత్రిస్తుంది — భయం, నమ్మకం, సంశయం, క్షమాయాచన అన్నీ ఒకేచోట కలిసి ఉన్నాయి. ఇలాంటి మిశ్రభావాన్ని వాల్మీకి సాధారణంగా మనుషులలోనే చూపిస్తాడు, ఇక్కడ మాత్రం ఒక వానరునిలో.

ఇలా చెప్పి సుగ్రీవుణ్ణి ఓదారుస్తూ లక్ష్మణుని అన్నా మహాబాహువూ అయిన రాఘవుడు దుందుభి కళేబరాన్ని లీలగా కాలి బొటనవేలితో తూచి పది యోజనాల దూరం విసిరాడు — అసురుని ఎండిపోయిన శరీరాన్ని ఆ వీర్యవంతుడు కాలి బొటనవేలితోనే పైకి ఎగరేశాడు. విసిరివేయబడిన కళేబరాన్ని చూసి సుగ్రీవుడు మళ్ళీ లక్ష్మణుని ఎదుట, వానరుల ఎదుట, తపిస్తున్న సూర్యునిలా ఉన్న రామునితో ఈ అర్థవంతమైన మాట అన్నాడు — ‘మిత్రమా, పూర్వం అలసిపోయి మత్తులో ఉన్న నా అన్న వాలి విసిరినప్పుడు ఈ కళేబరం తడిగా, మాంసంతో కూడి, తాజాగా ఉంది; ఇప్పుడు మాత్రం, రాఘవా, ఇది తేలికగా, మాంసం లేకుండా, గడ్డిపోచలా అయిపోయింది, రఘునందనా, దీనిని నువ్వు ఇలా సంతోషంగా విసిరావు. అందుచేత ఇక్కడ నీదో అతనిదో ఎవరి బలం ఎక్కువో తెలుసుకోలేం; తడిది, ఎండినది అనేది చాలా పెద్ద తేడా. నాయనా, నీ బలానికీ అతని బలానికీ మధ్య ఆ సందేహమే మిగిలి ఉంది; ఒక్క సాలవృక్షాన్ని చీలిస్తే బలాబలాలు స్పష్టమవుతాయి. ఏనుగు తొండంలా పొడవైన ఈ విల్లుకు నారి ఎక్కించి, చెవిదాకా లాగి మహాబాణాన్ని విడువు’ అని. చివరలో దీర్ఘవృత్తాలతో శోభించే రెండు శ్లోకాలతో అతడు ముగిస్తాడు — ‘నువ్వు ప్రయోగించిన బాణం ఈ సాలవృక్షాన్ని చీలుస్తుంది, ఇందులో సందేహం లేదు; రాజా, ఇక ఆలోచన చాలు, నాకు ప్రియమైనది తప్పక చెయ్యి — నీకు నా మీద ఒట్టు. తేజస్సులలో ఎప్పుడూ సూర్యుడు శ్రేష్ఠుడైనట్లు, మహాపర్వతాలలో హిమవంతుడు శ్రేష్ఠుడైనట్లు, చతుష్పాదాలలో సింహం శ్రేష్ఠమైనట్లు, మనుషులలో విక్రమంలో నువ్వు శ్రేష్ఠుడవు’ అని. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన పోలిక చేస్తాడు — వాలి ఒక్క యోజనం విసిరాడు, రాముడు పది యోజనాలు; వాలి రెండు చేతులతో, రాముడు కాలి బొటనవేలితోనే, అదీ ‘లీలగా’. అయినా సుగ్రీవుడు తృప్తిపడడు, ఎందుకంటే తడిదానికీ ఎండినదానికీ తేడా ఉందని అతడు యుక్తితో చూపిస్తాడు. ఈ యుక్తి కృతఘ్నత కాదు, సూక్ష్మబుద్ధికి లక్షణం; అసత్యమైన ప్రశంస చేయకపోవడంతోనే మైత్రి దృఢమవుతుంది. ‘ఏనుగు తొండంలా పొడవైన’ అనేది విల్లుకు ఉపమానం, ‘చెవిదాకా’ అనేది లాగడానికి హద్దు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. సమీక్షిత సంస్కరణ ఈ రెండు శ్లోకాలను అసలు చదవదు, అందుచేత అక్కడ పోలికకు అవకాశం లేదు; ఛందస్సు మారడం సర్గాంతాన్ని సూచిస్తుంది అనేది వాల్మీకి సామాన్యరీతి. ‘నీకు నా మీద ఒట్టు’ అని శపథం పెట్టి సుగ్రీవుడు తన ప్రార్థనను నిర్బంధంగా చేస్తాడు. చివరి శ్లోకంతో అతడు రాముణ్ణి మూడు ఉపమానాలతో స్తుతిస్తాడు — సూర్యుడు, హిమవంతుడు, సింహం; ఈ ముగ్గురూ తమతమ వర్గాలలో శ్రేష్ఠులు, అలాగే రాముడు మనుషులలో.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి