సర్గ
సుగ్రీవుని పునరాహ్వానం, రాముని ప్రతిజ్ఞ
కిష్కింధ సమీపంలో దాగి ఉండడం, సుగ్రీవుని క్రోధం, రాముని సత్యప్రతిజ్ఞ, వాలిని పిలవడం, మహానాదంతో ప్రాణుల భయం
వారందరూ వడివడిగా వాలి నగరమైన కిష్కింధకు వెళ్ళి దట్టమైన అడవిలో చెట్ల చాటున దాగి నిలిచారు. అడవులంటే ఇష్టపడే, విశాలమైన మెడ గల సుగ్రీవుడు ఆ అడవిలో నలువైపులా చూపు సారించి తీవ్రమైన క్రోధాన్ని తెచ్చుకున్నాడు. ‘ఆత్మానమావృత్య’ (తమను కప్పుకొని) అనే పదం యుద్ధనీతిని సూచిస్తుంది — మొదట దాగడం, తరువాత పిలవడం. ‘క్రోధమాహారయత్’ (క్రోధాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే మాట మర్మస్పర్శి — క్రోధం తనంతట తాను రాలేదు, సుగ్రీవుడే దానిని తెచ్చుకున్నాడు; భయం స్థానంలో క్రోధాన్ని ఇష్టపూర్వకంగా నిలిపాడు. రాముని సహాయం పొందిన తరువాతనే అతడు మళ్ళీ ఆ క్రోధాన్ని ధరించగలుగుతున్నాడని ధ్వని. ఇక్కడ చెట్ల ఆశ్రయం రెండు విధాలు — దాగడానికీ, గమనించడానికీ; మునుపటి సర్గలో అవే చెట్లు దారికి శోభగా ఉండేవి.
అప్పుడు పరివారంతో చుట్టుముట్టబడిన సుగ్రీవుడు తన నాదాలతో ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు భయంకరంగా గర్జించి వాలిని యుద్ధానికి పిలిచాడు. వాయువేగం ముందు నడిచే మహామేఘంలా గర్జిస్తూ, బాలసూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ, గర్వించిన సింహం నడక గల అతడు కార్యదక్షుడైన రాముని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరుల వలతో వ్యాపించిన, పుటం పెట్టిన బంగారపు తోరణాలు గల, ధ్వజాలతో యంత్రాలతో నిండిన వాలి నగరమైన కిష్కింధకు చేరుకున్నాము. వీరా, ఇంతకుముందు వాలివధ విషయంలో నీవు చేసిన ప్రతిజ్ఞను త్వరగా సఫలం చెయ్యి — వచ్చిన ఋతువు తీగను ఫలవంతం చేసినట్లు.’ ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — ఋతువు తీగను బలవంతంగా ఫలవంతం చేయదు, స్వభావంచేతనే; అలాగే రాముని ప్రతిజ్ఞ కూడా స్వభావసిద్ధమే అని సుగ్రీవుని విశ్వాసం. నగరవర్ణన మూడు విశేషణాలతో — వానరసైన్యం, బంగారు తోరణాలు, ధ్వజయంత్రాలు — దుర్గపు బలాన్ని సూచిస్తుంది. ‘గర్జన్నివ మహామేఘః’ (మహామేఘంలా గర్జిస్తూ) అనే ఉపమానంతో నాదపు గాంభీర్యం, ‘బాలార్కసదృశః’ (బాలసూర్యునిలాంటివాడు) అనే దానితో అతని వర్ణమూ తేజస్సూ సూచించబడ్డాయి. సింహపు నడక అనే గమనం కూడా యుద్ధానికి సిద్ధమైనవాని చిహ్నం — శబ్దం, వర్ణం, గతి అనే మూడు విధాలుగా సుగ్రీవుని ఉత్సాహం చిత్రించబడింది. ‘ప్రాప్తాః స్మః’ (చేరుకున్నాము) అనే బహువచనంతో అతడు తనను రామునితో కలిసినవానిగా భావిస్తున్నాడు — ఒంటరితనపు భయం పోయింది. ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేయడం మిత్రుని అధికారం, సందేహం కాదు. ‘పరివారైః పరివృతః’ (పరివారంతో చుట్టుముట్టబడి) అనే పదంతో ఇంతకుముందు ఒంటరిగా చేసిన ఆహ్వానానికీ దీనికీ ఉన్న భేదం సూచించబడింది.
శత్రుసంహారకుడైన రాముడు సుగ్రీవునితో అవే మాటలు చెప్పాడు — ‘ఈ గజపుష్పితో నీవు గుర్తింపు చిహ్నాన్ని చేసుకున్నావు. లక్ష్మణుడు దీనిని పెకలించి నీ మెడలో వేశాడు; మెడకు చుట్టుకున్న ఈ తీగతో నీవు మరింత శోభిస్తున్నావు — ఆకాశంలో నక్షత్రమాలతో కూడిన, తారుమారైన సూర్యునిలా. ఈనాడు యుద్ధంలో ఒక్క బాణప్రయోగంతోనే వాలి వల్ల కలిగిన నీ భయాన్నీ వైరాన్నీ తొలగిస్తాను. సుగ్రీవా, సోదరుని రూపంలో ఉన్న ఆ శత్రువును నాకు చూపించు. వాలి చంపబడి అడవిలో దుమ్ములో గిలగిలలాడేదాకా — నా చూపుమేరకు వచ్చి కూడా అతడు ప్రాణాలతో తిరిగివెళితే, అప్పుడు నీవు నన్ను దోషిగా భావించవచ్చు, వెంటనే నిందించవచ్చు. నా ఒక్క బాణంతో ఏడు సాలవృక్షాలు చీలిపోవడం నీవు ప్రత్యక్షంగా చూశావు.’ ఇక్కడ గుర్తింపు ప్రయోజనం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — పన్నెండవ సర్గలో పోలిక వల్ల బాణం విడువబడలేదు; ఇప్పుడు తీగే భేదచిహ్నం. ‘తదేవ వచనమ్’ (అవే మాటలు) అనే పదం రాముని స్థిరత్వాన్ని సూచిస్తుంది — పన్నెండవ సర్గలో చెప్పినదే మళ్ళీ, తక్కువా కాదు ఎక్కువా కాదు. ‘విపరీతః సూర్యః’ (తారుమారైన సూర్యుడు) అనే ఉపమానం విచిత్రమైనది — సూర్యుడు స్వయంగా నక్షత్రాలకు కాంతినిచ్చేవాడు, కాని ఇక్కడ నక్షత్రమాలతో అలంకరించబడ్డాడు; అలాగే సుగ్రీవుడు స్వయంగా తేజస్వి, తీగతో మాత్రం గుర్తించబడ్డాడు. ‘పాంసుషు చేష్టతే’ (దుమ్ములో గిలగిలలాడుతాడు) అనే మాట వాలి పతనానికి ముందుచిత్రం. ‘సప్త సాలాః దారితాః’ (ఏడు సాలవృక్షాలు చీలిపోయాయి) అని గుర్తుచేయడం ద్వారా రాముడు తన బలానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని చూపుతున్నాడు — విశ్వాసం మాటలతో కాదు, కార్యంతోనే కలిగింది. ‘గర్హేచ్చ మాం భవాన్’ (నీవు నన్ను నిందించవచ్చు) అనే మాటతో రాముడు తానే నిందకు అవకాశం ఇస్తున్నాడు — ఇది ఆత్మవిశ్వాసపు పరాకాష్ఠ.
‘ఆ బలం చేత ఈనాడు వాలి రణంలో చంపబడినట్లే అనుకో. చాలాకాలంగా కష్టంలో ఉన్నా నేను ఇంతకుముందు ఎన్నడూ అసత్యం చెప్పలేదు; ధర్మంపట్ల ఆశతో నిండిన నేను ఎన్నటికీ చెప్పను. ప్రతిజ్ఞను సఫలం చేస్తాను — కలవరాన్ని విడిచిపెట్టు. ఇంద్రుడు వర్షంతో మొలకెత్తిన వరిపొలాన్ని ఫలవంతం చేసినట్లు నేను కూడా చేస్తాను. సుగ్రీవా, బంగారు మాల ధరించిన వాలిని పిలవడానికి ఆ ధ్వని చెయ్యి, దానితో ఆ వానరుడు బయటకు దూకుతాడు.’ ‘చిరం కృచ్ఛ్రేఽపి’ (చాలాకాలం కష్టంలో ఉన్నా) అనే పదంతో రాముడు తన వనవాస దుఃఖాన్ని సూచిస్తున్నాడు — కష్టంలో కూడా సత్యాన్ని విడువలేదు, కాబట్టి ఇప్పుడు కూడా విడువడు. ‘ధర్మలోభః’ (ధర్మంపట్ల ఆశ) అనే ప్రయోగం రమణీయమైనది — లోభం సాధారణంగా దోషం, ధర్మ విషయంలో మాత్రం గుణం. వర్షమూ బాణమూ — రెండూ ఆకాశం నుండి పడే శక్తులే; ఒకటి జీవనాన్ని ఇస్తుంది, మరొకటి మృత్యువును; అయినా రెంటి ఫలమూ సుగ్రీవుని మనోరథసిద్ధే. ‘నిష్పతేత్’ (బయటకు దూకుతాడు) అనే క్రియాపదంతో వాలి వేగంగా బయటకు రావడం సూచించబడింది. ధనుస్సు బలం ఇంతకుముందే చూపబడింది, ఇప్పుడు మాట బలం చూపబడుతోంది — ఆ రెంటి కలయికే రాముని ప్రతిజ్ఞ.
‘విజయగర్వం గలవాడూ, జయాన్ని పొగడుకునేవాడూ, నీచేత ఎన్నడూ అవమానించబడనివాడూ, యుద్ధమంటే ఇష్టపడేవాడూ అయిన వాలి ఏ సంకోచమూ లేకుండా బయటకు వస్తాడు. తమ పరాక్రమం తెలిసిన శూరులు యుద్ధంలో శత్రువులు చేసే అవమానాన్ని విని సహించరు — ముఖ్యంగా స్త్రీల ఎదుట.’ రాముడు ఇక్కడ కేవలం యుద్ధనీతిని చెప్పడం లేదు, వీరుని మనస్తత్వాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — అవమానమే అతనికి భరించరానిది. ‘స్త్రీసమక్షమ్’ (స్త్రీల ఎదుట) అనే మాట తరువాతి సర్గలో తార వారించడాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ఈ మాటలు విని బంగారు పింగళవర్ణం గల సుగ్రీవుడు సిద్ధమయ్యాడు. ‘అసంగేన’ (సంకోచం లేకుండా) అనే పదం ఆలస్యం లేకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది — అతనికి పిలుపే చాలు. ‘జితకాశీ జయశ్లాఘీ’ (విజయగర్వం గలవాడు, జయాన్ని పొగడుకునేవాడు) అనే రెండు విశేషణాలు వాలి గర్వాన్ని సూచిస్తాయి; ఆ గర్వమే అతడు బయటకు రావడానికి కారణమని రాముని లెక్క.
సుగ్రీవుడు ఆకాశాన్ని చీల్చుతున్నాడా అన్నట్లు క్రూరమైన నాదంతో గర్జించాడు. ఆ ధ్వనికి బెదిరిన ఆవులు కాంతి కోల్పోయి, రాజు దోషాలకు గురై కలవరపడే కులస్త్రీలలా పోతున్నాయి; జింకలు యుద్ధంలో ఓడిన గుర్రాలలా వేగంగా పరుగెత్తుతున్నాయి; పక్షులు పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహాలలా నేలపై రాలుతున్నాయి. అప్పుడు మేఘంలా గర్జించిన, శౌర్యంతో పెరిగిన తేజస్సు గల సూర్యపుత్రుడు త్వరగా, నమ్మకంతో మళ్ళీ నాదం చేశాడు — గాలికి చలించే అలలు గల నదీపతి సముద్రంలా. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; అందులో ఆవులు, జింకలు, పక్షులు అనే మూడింటి భయం క్రమంగా వర్ణించబడింది. మూడు ఉపమానాలూ పతనాన్నే సూచిస్తాయి — శ్రీభ్రంశం, పలాయనం, పుణ్యక్షయం. ఆవులకు ఇచ్చిన ‘హతప్రభాః’ (కాంతి కోల్పోయినవి) అనే విశేషణం భయపు లోతును సూచిస్తుంది — భయంతో శోభ కూడా నశిస్తుంది. ఆవులు గ్రామానికి చెందినవి, జింకలు అడవికి, పక్షులు ఆకాశానికి — మూడు స్థానాలలోనూ భయం వ్యాపించిందని కవి యోజన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥