॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 8వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సుగ్రీవుడు దుఃఖాన్ని నివేదించడం, రాముడు వైరకారణం అడగడం

సఖ్యధర్మ వర్ణన, సాలవృక్షపు కొమ్మల ఆసనం, వాలి చేసిన అవమానం, రాముని బాణవర్ణన ప్రతిజ్ఞ, సుగ్రీవుడు కన్నీటిని అణచుకోవడం, వైరకారణ ప్రశ్న

రాముని ఆ మాటతో పరితృప్తుడై సంతోషించిన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని అన్నా శూరుడూ అయిన రామునితో ఈ మాట అన్నాడు — నిస్సందేహంగా నేను దేవతల అనుగ్రహానికి అన్ని విధాలా పాత్రుడను, ఎందుకంటే గుణసంపన్నుడైన నువ్వు నాకు మిత్రుడవయ్యావు. పాపరహితుడా, నువ్వు సహాయుడవైతే దేవతల రాజ్యాన్ని కూడా పొందవచ్చు; ఇక స్వరాజ్యం సంగతి చెప్పేదేముంది, ప్రభూ. అందుచేత నేను బంధువులకూ మిత్రులకూ గౌరవపాత్రుడను, ఎందుకంటే రఘువంశంలో పుట్టిన మిత్రుడు నాకు అగ్నిసాక్షిగా లభించాడు. నేను కూడా నీకు తగిన మిత్రుడనని నువ్వు నెమ్మదిగా తెలుసుకుంటావు; నాలోని గుణాలను నేనే చెప్పుకోలేను. ఆత్మశ్లాఘను వదిలిపెట్టి అతడు కాలాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తాడు. తరువాత స్నేహపు సామాన్యధర్మాలను వర్ణిస్తాడు — కృతాత్ములైన నీవంటి మహాత్ముల ప్రీతి ఆత్మవంతుల ధైర్యంలా నిశ్చలంగా ఉంటుంది. వెండినీ బంగారాన్నీ శుభమైన ఆభరణాలనూ సజ్జనులు సజ్జనులతో విభజించుకోనివిగా భావిస్తారు. ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా, దుఃఖితుడైనా సుఖితుడైనా, నిర్దోషి అయినా దోషి అయినా — మిత్రుడే పరమ గతి. ధనత్యాగం, సుఖత్యాగం, దేశత్యాగం కూడా — అలాంటి స్నేహాన్ని చూసి సజ్జనులు మిత్రుని కోసం చేస్తారు. ఇది సఖ్యశాస్త్రానికి సంపూర్ణ సంగ్రహం — మిత్రుడు గుణాలతో పరీక్షించబడడు, ఆపదలో స్థిరంగా ఉండడంతోనే. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుని మాట రెండుగా విభజించబడింది — మొదటి సగంలో తన సౌభాగ్యవర్ణన, రెండవ సగంలో స్నేహపు సామాన్యలక్షణం. ‘దేవతల అనుగ్రహానికి పాత్రుడను’ అనే మాటతో అతడు రాముడు దొరకడాన్ని తన ప్రయత్నఫలంగా కాకుండా దైవానుగ్రహంగా లెక్కిస్తాడు; ఇది వినయానికి పరాకాష్ఠ. ‘దేవతల రాజ్యాన్ని కూడా పొందవచ్చు’ అనే అతిశయోక్తితో రాముని సామర్థ్యం స్తుతించబడింది, కాని తన కోరిక స్వరాజ్యం మాత్రమే అని కూడా సూచించబడింది. ‘నెమ్మదిగా తెలుసుకుంటావు’ అనే పదాలతో కాలంతోనే మిత్రుని పరీక్ష జరుగుతుందని చూపబడింది. విభజించుకోని ధనం, అవస్థలతో సంబంధం లేని ప్రీతి, త్యాగసామర్థ్యం — ఈ మూడూ స్నేహానికి స్తంభాలుగా ఇక్కడ క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి. ‘మిత్రుడే పరమ గతి’ అనే వాక్యం సర్గ ఉపదేశసారంలా నిలుస్తుంది. ‘వెండి అయినా బంగారం అయినా’ అనే మూడు ఉదాహరణలతో ధనపు అన్ని రకాలూ గ్రహించబడ్డాయి; ‘ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా’ అని అవస్థల మూడు ద్వంద్వాలు చెప్పబడ్డాయి — సంపద, సుఖం, దోషం. ఇలా అన్ని అవస్థలలోనూ మిత్రుడు ఒకేరూపంగా నిలుస్తాడు అనేది సిద్ధాంతం. ‘సజ్జనులు సజ్జనులతో’ అనే పునరుక్తితో ఇది సత్పురుషుల ధర్మమే, అందరిదీ కాదు అనే నియమం చేయబడింది. ఈ ప్రకరణం రామాయణపు నీతిభాగాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.

లక్ష్మణుని ముందు, బుద్ధిమంతుడైన ఇంద్రునిలా శోభతో ప్రకాశిస్తున్న రాముడు, ప్రియంగా మాట్లాడే సుగ్రీవునితో ‘అది అలాగే’ అన్నాడు. ఒక్క మాటతోనే ఉపదేశమంతా ఆమోదించబడింది. తరువాత నిలిచి ఉన్న రామునీ మహాబలుడైన లక్ష్మణునీ చూసి సుగ్రీవుడు వనంలో అన్ని వైపులా చంచలమైన దృష్టిని సారించాడు. దగ్గరలోనే ఆ వానరేశ్వరుడు ఒక సాలవృక్షాన్ని చూశాడు — బాగా పూచినదీ, కొద్దిగా ఆకులతో నిండినదీ, తుమ్మెదలతో శోభిస్తున్నదీ. దాని ఆకులు దట్టంగా ఉన్న, బాగా శోభిస్తున్న ఒక కొమ్మను విరిచి రామునికి పరచి, సుగ్రీవుడు రాఘవునితో కలిసి కూర్చున్నాడు. వారిద్దరూ కూర్చోవడం చూసి హనుమంతుడు కూడా సాలవృక్షపు కొమ్మను పెకలించి వినయవంతుడైన లక్ష్మణుణ్ణి కూర్చోబెట్టాడు. సాలపుష్పాలు చల్లబడిన ఆ శ్రేష్ఠపర్వతంపై సుఖంగా కూర్చున్న రాముడు ప్రశాంతమైన సముద్రంలా కనిపించాడు. సముద్రోపమానంతో గాంభీర్యమూ శాంతీ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. తరువాత సంతోషించిన సుగ్రీవుడు మృదువైన శుభమైన వాక్కుతో, ప్రేమతో, సంతోషంతో అక్షరాలు తడబడుతుండగా రామునితో అన్నాడు — సంతోషంతో అక్షరాలు కూడా తడబడుతున్నాయని భావం. ‘ఇంద్రునిలా’ అనే ఉపమానంతో రాముని ఐశ్వర్యమూ లక్ష్మణుని అనుచరత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. సుగ్రీవుని చంచలమైన దృష్టి అతని స్వభావసిద్ధమైన వానరచాపల్యాన్నీ భయం వల్ల కలిగిన జాగ్రత్తనూ సూచిస్తుంది. చెట్టు కొమ్మను పరచడం ఇక్కడ ఆతిథ్యం, హనుమంతుడు అనుకరించడం స్వామిభక్తికి లక్షణం. ‘వినయవంతుడు’ అనే లక్ష్మణుని విశేషణం అతని శీలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అన్న పక్కన అతడు ఎప్పుడూ వినయంతో ఉంటాడు. పూలు చల్లబడిన పర్వతశిఖరంపై కూర్చున్న రామసుగ్రీవుల చిత్రం ఇక్కడ రమణీయమైనది, తరువాత చెప్పబోయే దుఃఖకథకు నేపథ్యం కూడా. ‘కొద్దిగా ఆకులతో నిండినదీ, బాగా పూచినదీ’ అనే వర్ణనతో వృక్షపు ఋతుశోభ సూచించబడింది; తుమ్మెదలు శోభింపజేయడం అక్కడ మధువు ఉందని చూపిస్తుంది. ఇలాంటి రమణీయమైన స్థలంలో దుఃఖకథ ఆరంభమవుతుందనే విరోధంతో కరుణరసం పెరుగుతుంది. ‘అది అలాగే’ అనే రాముని సంక్షిప్తమైన జవాబు అతని స్వభావసిద్ధమైన గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది — మాట అవసరమైనచోటే అతడు మాట్లాడతాడు.

అన్న చేత అవమానించబడి భయంతో బాధపడుతూ నేను ఇలా తిరుగుతున్నాను; భార్యను కోల్పోయి మిక్కిలి దుఃఖితుడనై శ్రేష్ఠమైన ఋష్యమూక పర్వతాన్ని ఆశ్రయించాను. రాఘవా, భయపడుతూ, భయంలో మునిగి, కలవరపడిన మనస్సుతో నేను వనంలో నివసిస్తున్నాను; అన్న వాలి చేత అవమానించబడ్డాను, అతనితో వైరం కట్టుకున్నాను. సర్వలోకాలకూ అభయమిచ్చేవాడా, భయంతో బాధపడుతున్నవాడినీ అనాథనూ అయిన నన్ను అనుగ్రహించడానికి నువ్వు తగినవాడవు. ‘సర్వలోకాలకూ అభయమిచ్చేవాడా’ అనే సంబోధనతో యాచనకు బలం పెరుగుతుంది — అందరికీ అభయమిచ్చేవాడు ఒక్కనికి ఎలా ఇవ్వకుండా ఉంటాడు? ఇలా చెప్పబడిన తేజస్వీ, ధర్మజ్ఞుడూ, ధర్మప్రియుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు నవ్వుతున్నట్లుగా సుగ్రీవునితో అన్నాడు — ఉపకారమే మిత్రునికి ఫలం, అపకారమే శత్రువుకు లక్షణం; నీ భార్యను అపహరించిన ఆ వాలిని ఈరోజే వధిస్తాను. ‘ఈరోజే’ అనే పదం ప్రతిజ్ఞ తక్షణమైనదని సూచిస్తుంది. ‘వినికృతః’ (అవమానించబడినవాడు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడుతుంది — ఐదవ సర్గలో కూడా అదే చెప్పబడింది; ప్రచలిత పాఠంలో ఈ ప్రకరణం రెండుసార్లు ముద్రించబడిందని ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి. ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ — రాముని చిరునవ్వు మళ్ళీ అతని నిశ్చయానికి చిహ్నం. ‘ఉపకారమే మిత్రునికి ఫలం, అపకారమే శత్రువుకు లక్షణం’ అనే సూత్రరూప వాక్యం మిత్రామిత్రుల భేదాన్ని రెండు చిన్న పదాలతోనే నిర్ణయిస్తుంది. ‘భార్యను కోల్పోయి మిక్కిలి దుఃఖితుడనై’ అనే పదాలతో సుగ్రీవుని దుఃఖం రాముని దుఃఖంతో సమానమని మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది; సమానదుఃఖం గలవారి స్నేహం మరింత దృఢమవుతుందని కవి చూపిస్తాడు. ‘అనాథుడను’ అనే పదంతో సుగ్రీవుడు రాజపదవిని మరిచిపోయి కేవలం శరణార్థిగా ఉపస్థితుడయ్యాడు.

మహాభాగా, ఈకలు గలవీ, తీక్ష్ణమైన తేజస్సు గలవీ, కార్తికేయుడు పుట్టిన రెల్లువనంలో పుట్టినవీ, బంగారంతో అలంకరించబడినవీ అయిన ఈ బాణాలు నావి. కంకపక్షి ఈకలతో కప్పబడినవీ, మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటివీ, మంచి కణుపులు గలవీ, మిక్కిలి పదునైన మొనలు గలవీ అయిన అవి రోషంతో ఉన్న పాముల్లా ఉన్నాయి. బాణవర్ణనలో ఆయుధపు పుట్టుకా, ఆకారమూ, తీక్ష్ణతా, భయంకరతా క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి. పాపం చేసినవాడూ, వాలి అనే పేరు గలవాడూ, నీకు అన్న అయినా శత్రువైనవాడూ అయిన వాణ్ణి బాణాలతో చంపబడి చెదిరిన పర్వతంలా చూడు అని కూడా అన్నాడు. ‘అన్న అయినా శత్రువు’ అనే విరోధాభాసంతో వాలి దోషమే ప్రకాశిస్తుంది — అన్నగా ఉండీ శత్రువయ్యాడు. రాఘవుని మాట విని సేనాపతి సుగ్రీవుడు సాటిలేని సంతోషాన్ని పొందాడు, ‘బాగుంది బాగుంది’ అని అన్నాడు. కార్తికేయుని జన్మస్థానమైన రెల్లువనంలో పుట్టినవి అని బాణాల మాహాత్మ్యం చెప్పబడింది; దానితో అవి ఎదురులేనివని ధ్వనిస్తుంది. ‘రోషంతో ఉన్న పాముల్లా’ అనే ఉపమానం బాణాల గమనాన్నీ విషాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. ‘బాగుంది బాగుంది’ అనే పునరుక్తి సుగ్రీవుని ఆనందాతిశయాన్ని చూపిస్తుంది. ‘చెదిరిన పర్వతంలా’ అనే ఉపమానంతో వాలి గొప్పతనమూ అంగీకరించబడింది, పతనమూ నిశ్చితమని — రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘బంగారంతో అలంకరించబడినవి’ అని బాణాల శోభ కూడా చెప్పబడింది; ఆయుధం కూడా రాజయోగ్యమైనదని ధ్వనిస్తుంది.

రామా, నేను శోకంతో కృంగిపోయాను, నువ్వు శోకార్తులకు గతివి; మిత్రుడవని భావించే నీ దగ్గర విలపిస్తున్నాను. చేయి అందించి అగ్నిసాక్షిగా నువ్వు నాకు మిత్రుడవయ్యావు, ప్రాణాలకంటే కూడా నాకు ఎక్కువ — సత్యంగా శపథం చేస్తున్నాను. మిత్రుడవని భావించి నిస్సంకోచంగా చెబుతున్నాను — నాలోపల ఉండి నిత్యమూ మనస్సును హరించే దుఃఖాన్నే నివేదిస్తున్నాను. ఇంతవరకు మాట చెప్పి, కన్నీటితో మసకబారిన కళ్ళతో, కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో అతడు గట్టిగా మాట్లాడలేకపోయాడు. నదీప్రవాహంలా ఒక్కసారిగా ఉబికి వచ్చిన కన్నీటి వేగాన్ని సుగ్రీవుడు రాముని సన్నిధిలో ధైర్యంతో అణచుకున్నాడు. నదీవేగ ఉపమానంతో శోకపు ఆకస్మికతా ప్రబలతా చెప్పబడ్డాయి. ఆ కన్నీటిని అణచుకొని, శుభమైన కళ్ళను తుడుచుకొని, నిట్టూర్చి, ఆ తేజస్వి మళ్ళీ రాఘవునితో మాట్లాడాడు. మిత్రుని ఎదుట కూడా ఏడవడం శోభించదు అనే వీరుని మర్యాద ఇక్కడ కాపాడబడింది. ‘నువ్వు శోకార్తులకు గతివి’ అనే మాటతో సుగ్రీవుడు రాముణ్ణి కేవలం మిత్రునిగానే కాదు, ఆశ్రయంగా కూడా భావిస్తాడు. అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన స్నేహం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — ఐదవ సర్గలో చేసినది ఇక్కడ ఫలిస్తోంది. ‘ప్రాణాలకంటే కూడా ఎక్కువ’ అనే పదాలతో మిత్రుడు ప్రాణాలకంటే ప్రియుడని చెప్పబడింది. కన్నీటిని అణచుకోవడం సుగ్రీవుని వీరత్వానికి ప్రమాణం — ఇతరునికి ధైర్యాన్ని ఉపదేశించినవాడు తానూ దానిని ఆచరిస్తాడు. ‘గట్టిగా మాట్లాడలేకపోయాడు’ అనే వర్ణనతో శోకపు ప్రత్యక్షలక్షణం చూపబడింది; మాట ఆగిపోవడమే లోపలి దుఃఖానికి ప్రమాణం. ‘నదీప్రవాహంలా ఉబికి వచ్చిన’ అనే ఉపమానంలో వేగమూ ప్రవాహమూ రెండూ ఇమిడి ఉన్నాయి; అణచుకోవడం మాత్రం గట్టు కట్టడం లాంటిది.

రామా, పూర్వం వాలి నన్ను నా రాజ్యం నుండి దించివేశాడు; కఠినమైన మాటలు వినిపించి బలవంతుడైన అతడు నన్ను తరిమివేశాడు. ప్రాణాలకంటే గొప్పదైన నా భార్యను అతడు అపహరించాడు; నా మిత్రులను బంధనాలలో పెట్టాడు. ఆ దుష్టాత్ముడు నా వినాశం కోసం ప్రయత్నిస్తున్నాడు; అతడు పంపిన వానరులను నేను అనేకసార్లు చంపాను. ఈ శంకతోనే నిన్ను చూసి కూడా నేను భయపడి దగ్గరికి రాలేదు — భయంలో ఉన్నవారందరూ భయపడతారు కదా. హనుమంతుడు మొదలైన వీరు మాత్రమే నాకు సహాయులు; అందుచేత కష్టంలో ఉన్నా నేను ప్రాణాలు నిలుపుకుంటున్నాను. ప్రేమగల ఈ కపులు నన్ను అన్ని వైపులా రక్షిస్తున్నారు, నేను వెళ్ళేచోటికి కూడా వస్తారు, నేను నిలిచినచోట నిత్యమూ నిలుస్తారు. ఇది నా సంక్షేపం; విస్తారంగా చెప్పి ఏమి ప్రయోజనం? విఖ్యాతమైన పౌరుషం గల నా అన్న వాలి నాకు శత్రువు. అతని వినాశంతోనే నా దుఃఖం వెంటనే తుడిచిపెట్టుకుపోతుంది; నా సుఖమూ జీవితమూ అతని వినాశంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి. శోకార్తుడనైన నేను నా శోకానికి ముగింపు ఏదో నివేదించాను; దుఃఖంలో ఉన్నా సుఖంలో ఉన్నా మిత్రునికి మిత్రుడే నిత్యమూ గతి. చివరకు అతడు తన దుఃఖపు కారణాన్నీ ఫలాన్నీ ఒకేచోట సంగ్రహించి మిత్రుని శరణుకోరతాడు. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుడు తాను కోల్పోయిన నాలుగింటిని లెక్కిస్తాడు — రాజ్యం, భార్య, మిత్రులు, నిర్భయత; వీటికి ప్రతీకారం ఒక్క వాలివధతోనే సాధ్యమని ఉపసంహరిస్తాడు. ‘భయంలో ఉన్నవారందరూ భయపడతారు’ అనే సామాన్యవచనంతో తన భయం సిగ్గుపడవలసినది కాదని అతడు నిరూపిస్తాడు. హనుమంతుడు మొదలైన సహాయుల వర్ణన కూడా కృతజ్ఞతకు ప్రకాశం — వారి కారణంగానే అతడు ప్రాణాలు నిలుపుకుంటున్నాడు. ‘ఇది నా సంక్షేపం’ అనే మాటతో కథ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది, విస్తారం తరువాతి సర్గలో అని సూచించబడింది. ‘విఖ్యాతమైన పౌరుషం గలవాడు’ అనే వాలి విశేషణం శత్రువు బలాన్ని అంగీకరిస్తూ సుగ్రీవుని సత్యనిష్ఠను చూపిస్తుంది — భయంతో కూడా అతడు శత్రువును తక్కువచేయడు. ‘అతని వినాశంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి’ అనే పదంతో సుఖానికీ జీవితానికీ ఒకటే మూలమని చెప్పబడింది. ‘మిత్రుడే గతి’ అనే ముగింపువాక్యం మళ్ళీ స్నేహధర్మాన్నే గుర్తుచేస్తుంది, దానితో సర్గ ఆరంభంలో చెప్పినదానితో ముగింపు కలుస్తుంది. ‘అతడు పంపిన వానరులను అనేకసార్లు’ అనే మాటతో వాలి ద్వేషపు నిరంతరత సూచించబడింది; ఒక్కసారి కాదు, మళ్ళీ మళ్ళీ అతడు చంపడానికి దూతలను పంపాడు. సుగ్రీవుడు వారిని ఇష్టం లేకుండానే చంపాడని ధ్వనిస్తుంది.

ఈ మాట విని రాముడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ఈ వైరం ఏ కారణంగా కలిగింది? యథార్థంగా వినాలనుకుంటున్నాను. వానరా, వైరకారణాన్ని విని, బలాబలాలను నిర్ణయించుకొని, వెంటనే చర్య తీసుకుంటాను. న్యాయనిష్ఠుడైన రాముని మర్యాద ఇది — ప్రతిజ్ఞ చేసిన కార్యమైనా విచారపూర్వకంగానే చేయబడుతుంది. నువ్వు అవమానించబడ్డావని విని నాకు బలమైన ఆగ్రహం కలిగింది; వర్షాకాలపు నీటి వేగంలా అది హృదయాన్ని కంపింపజేస్తూ పెరుగుతోంది. సంతోషంగా, నిస్సంకోచంగా చెప్పు — విల్లు ఎక్కుపెట్టి నేను బాణం విడిచేంతలోనే నీ శత్రువు నిర్మూలమవుతాడు అనేది నిశ్చయం. మహాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు ఇలా అనగా సుగ్రీవుడు నలుగురు వానరులతో కలిసి సాటిలేని సంతోషాన్ని పొందాడు. తరువాత సంతోషించిన ముఖంతో సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని అన్నకు వైరకారణాన్ని యథార్థంగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — దీనితో తరువాతి సర్గ కథ ఆరంభమవుతుంది. రాముని ప్రశ్న రెండు ప్రయోజనాలను సాధిస్తుంది — వైరపు మూలాన్ని తెలుసుకోవడం, బలాబలాలను నిశ్చయించడం; దీనితో అతని రాజనీతికౌశలం ప్రకాశిస్తుంది. ‘వర్షాకాలపు నీటి వేగంలా’ అనే ఉపమానంతో ఆగ్రహం పెరగడం సహజమూ అనివార్యమూ అని చెప్పబడింది. ‘విల్లు ఎక్కుపెట్టేంతలోనే’ అనే మాటలో కాలపు స్వల్పత్వమూ ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. ‘తత్త్వతః’ (యథార్థంగా) అనే పదం రెండుసార్లు వాడబడింది — రాముని ప్రశ్నలో, సుగ్రీవుని కథారంభంలో; దానితో కథ యాథార్థ్యం సూచించబడుతుంది. ‘నలుగురు వానరులతో కలిసి’ అనే పదాలతో సుగ్రీవుని పరివారం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — హనుమంతుడు మొదలైన నలుగురే అతనికి మిగిలిన బలం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి