సర్గ
సుగ్రీవుడు రాముని ఓదార్చడం, రాముని సత్యప్రతిజ్ఞ
సుగ్రీవుని కన్నీటి జవాబు, సీతాన్వేషణ ప్రతిజ్ఞ, శోకనింద ధైర్యప్రశంస, రాముడు స్వస్థత పొందడం, సత్యశపథం, పరస్పర సంభాషణ
దుఃఖితుడైన రాముడు ఇలా అనగా వానరుడు సుగ్రీవుడు దోసిలి జోడించి, కన్నీటితో, కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో ఈ మాట అన్నాడు. మొదట అతడు సత్యాన్ని నివేదిస్తాడు — ఆ పాపి రాక్షసుని నివాసం నాకు ఏ మాత్రమూ తెలియదు, ఆ నీచకులజుని సామర్థ్యమూ విక్రమమూ వంశమూ నాకు తెలియవు. తెలియనిదాన్ని సంకోచం లేకుండా చెప్పడం వల్లనే అతడు నమ్మదగినవాడవుతాడు; తెలియనిదాన్ని తెలిసినట్లు చెప్పకపోవడం మిత్రునికి మొదటి గుణం. తరువాత ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — శత్రువులను అణచేవాడా, సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; నువ్వు మైథిలిని పొందేటట్లు ప్రయత్నం చేస్తాను. పరివారంతో సహా రావణుని చంపి, నా పౌరుషాన్ని సంతృప్తిపరచి, నువ్వు ప్రీతి చెందేటట్లు త్వరలోనే చేస్తాను. తరువాత ఓదార్పు మొదలుపెడతాడు — దైన్యాన్ని ఆశ్రయిస్తే ఏమి ఫలం? ఇక చాలు; నీలోనే ఉన్న ధైర్యాన్ని గుర్తుచేసుకో. నీవంటి పురుషులకు ఇలాంటి బుద్ధిలాఘవం తగదు. నేను కూడా భార్యావిరహం వల్ల కలిగిన గొప్ప ఆపదను పొందాను, అయినా నేను ఇలా శోకించను, ధైర్యాన్నీ విడిచిపెట్టను అని తన దృష్టాంతంతో ఉపదేశిస్తాడు. ఇతరులకు చేసే ఉపదేశం తన ఆచరణతో సమర్థించబడితేనే ఫలిస్తుంది అనేది నీతి. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుని మాటలో నాలుగు అంశాలు క్రమంగా కనిపిస్తాయి — తెలియదని నివేదించడం, సత్యప్రతిజ్ఞ, కార్యనిశ్చయం, తన దృష్టాంతంతో ఓదార్పు. ‘కన్నీటితో, కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో’ అనే పునరుక్తితో అతని కరుణ ప్రకటితమైంది; మిత్రుని దుఃఖంతో అతని గొంతు కూడా పూడుకుపోయింది. ‘దౌష్కులేయస్య’ (నీచకులజుని) అనే పదంలో రావణుని నింద కూడా ఇమిడి ఉంది — నీచకులంలో పుట్టినవాడు అని. ‘నా పౌరుషాన్ని సంతృప్తిపరచి’ అనే మాటలో సుగ్రీవుడు తన బలాన్ని ప్రదర్శించడం కూడా ఒక ప్రయోజనమని చెబుతాడు; వీరుని ప్రతిజ్ఞ కేవలం పరార్థం కాదు, స్వధర్మరూపమైనది కూడా.
నేను సాధారణ వానరుడనైనా ఆమె కోసం శోకించడం లేదు; మహాత్ముడూ వినయవంతుడూ ధైర్యశాలీ అయిన నువ్వు ఇక ఎందుకు శోకించాలి అని సుగ్రీవుడు అంటాడు. తన లఘుత్వాన్ని అంగీకరించి ఇతరుని మహత్త్వాన్ని స్థాపిస్తూ అతడు ఉపదేశాన్ని మధురం చేస్తాడు. ఉబికి వచ్చిన కన్నీటిని ధైర్యంతో అణచుకోవడానికి నువ్వు తగినవాడవు; సత్త్వం గలవారి మర్యాదనూ ధైర్యాన్నీ విడిచిపెట్టడం నీకు తగదు. ఆపదలోనైనా, ధనకష్టంలోనైనా, భయంలోనైనా, ప్రాణాంతకమైన సంకటంలోనైనా తన బుద్ధితో విమర్శించుకొనే ధైర్యశాలి కుంగిపోడు. ఎప్పుడూ దైన్యాన్నే అనుసరించే మూఢుడైన మనిషి మాత్రం బరువెక్కిన పడవ నీటిలో మునిగినట్లు శోకంలో నిస్సహాయంగా మునిగిపోతాడు. ఇక్కడ పడవ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — బరువు బయటిది, మునగడం మాత్రం తాను చేసుకున్నదే. ఇదిగో నేను దోసిలి జోడించాను; ప్రేమతో నిన్ను ప్రసన్నుణ్ణి చేసుకుంటున్నాను — పౌరుషాన్ని ఆశ్రయించు, శోకానికి సందు ఇవ్వడం నీకు తగదు. శోకాన్ని అనుసరించేవారికి సుఖం ఉండదు, తేజస్సూ క్షీణిస్తుంది; అందుచేత నువ్వు శోకించడం తగదు. శోకంతో ఆక్రాంతుడైనవాని ప్రాణాలకే సందేహం కలుగుతుంది; అందుచేత రాజేంద్రా, శోకాన్ని విడిచిపెట్టు, కేవలం ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు శోకపు మూడు దోషాలను చూపిస్తాడు — సుఖనాశం, తేజఃక్షయం, ప్రాణసంశయం. ‘బాలిశః’ అనే పదంతో పిల్లవానిలా అవివేకి అని చెప్పబడింది; వివేకమే ధైర్యానికి మూలమని ధ్వనిస్తుంది. ‘తన బుద్ధితో విమర్శించుకొనే’ అనే పదాలతో ఉపాయచింతనే సంకటంలో శరణమని సూచించబడింది. దోసిలి జోడించడం వానరరాజు వినయానికి పరమ సీమ — రాజైనా అతడు మిత్రుని ఎదుట యాచకుడవుతాడు. శోకానికి ‘అంతరమ్’ అంటే సందు అని అర్థం; శత్రువు సందు చూసుకొని ప్రవేశించినట్లు శోకమూ ప్రవేశిస్తుంది. ‘శోకంతో ఆక్రాంతుడైనవాని ప్రాణాలకే సందేహం’ అనే మాట ఉపదేశమంతటికీ ముగింపు — శోకం కేవలం మనస్సుకు పీడ కాదు, ప్రాణాలకూ హాని.
మిత్రభావంతో హితం చెబుతున్నాను, నీకు ఉపదేశించడం లేదు — అని సుగ్రీవుడు తన హద్దును గుర్తుచేసుకుంటాడు; మిత్రుడు హితం చెబుతాడు, గురువులా శాసించడు. నా మైత్రిని గౌరవిస్తూ నువ్వు శోకించకూడదు అని కూడా అన్నాడు. ఆ సుగ్రీవుడు మధురంగా ఓదార్చగా రాఘవుడు కన్నీటితో తడిసిన ముఖాన్ని వస్త్రపు కొనతో తుడుచుకున్నాడు. సుగ్రీవుని మాటతో స్వస్థుడైన ప్రభువు కాకుత్స్థుడు సుగ్రీవుణ్ణి కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నాడు — సుగ్రీవా, ప్రేమగల హితుడైన మిత్రుడు ఏమి చేయాలో, ఏది తగినదో యుక్తమైనదో, అది నువ్వు చేశావు. మిత్రమా, నువ్వు అనునయించగా ఇదిగో నేను స్వస్థుడనయ్యాను; ఈ కాలంలో ప్రత్యేకించి ఇలాంటి బంధువు దుర్లభం. ‘ఈ కాలంలో ప్రత్యేకించి’ అనే పదాలతో ఆపత్కాలపు ప్రాముఖ్యం సూచించబడింది — సంపదలో మిత్రులు అనేకులు, విపత్తులో మాత్రం అరుదు. ‘నీకు ఉపదేశించడం లేదు’ అనే మాటతో సుగ్రీవుడు ఉపదేశకుని అహంకారాన్ని వర్జిస్తాడు; హితవచనం మిత్రత్వంతోనే ఇవ్వబడింది అని. రాముడు వస్త్రపు కొనతో ముఖం తుడుచుకోవడం చిన్న పని, కాని దానితో శోకం ముగిసిందని సూచించబడింది. కౌగిలింత ప్రత్యుపకారంలా ఉంది — ఓదార్పు పొందినవాడే ఓదార్చినవాణ్ణి ఆలింగనం చేసుకుంటాడు. ‘ఇలాంటి బంధువు దుర్లభం’ అనే రాముని మాట సుగ్రీవునికి గొప్ప ఆదరం — ఓదార్చగలవాడే నిజమైన బంధువు అని.
అయితే మైథిలిని వెదకడంలో, భయంకరుడూ దురాత్ముడూ అయిన రాక్షసుడు రావణుని అన్వేషణలో నువ్వు ప్రయత్నం చేయాలి అని రాముడు కార్యాన్నే మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — ఓదార్పు స్వీకరించబడింది, కాని కర్తవ్యం మరవబడలేదు. నేను ఏమి చేయాలో అది నిస్సంకోచంగా చెప్పు; వర్షాకాలంలో మంచి పొలంలో వలె నీకు అంతా ఫలిస్తుంది. మంచి పొలం ఉపమానంతో రాముడు తన సహాయం తప్పక ఫలిస్తుందని సూచిస్తాడు — విత్తనం వ్యర్థం కాదు. వానరశ్రేష్ఠా, నేను అభిమానంతో పలికిన ఈ మాటను నువ్వు సత్యమని గ్రహించు. నేను ఇంతకుముందు అబద్ధం చెప్పలేదు, ఎప్పుడూ చెప్పబోను; ఇది నీకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, సత్యంతోనే శపథం చేస్తున్నాను — అనే రాముని మాట రామాయణమంతటికీ మూలసూత్రంలా ఉంది. ‘విస్రబ్ధేన’ (నిస్సంకోచంగా) అనే పదం నమ్మకపు పూర్ణతను చెబుతుంది — సంకోచం లేకుండా చెప్పు అని. ‘అభిమానంతో పలికినది’ అని చెప్పి రాముడు తాను ఇంతకుముందు చెప్పిన వాలివధ వచనం ఆత్మశ్లాఘరూపం కాదు, సత్యప్రతిజ్ఞారూపం అని స్పష్టం చేస్తాడు. ‘సత్యంతోనే శపథం చేస్తున్నాను’ అని చివరలో సత్యమే శపథానికి సాధనంగా చేయబడింది, ఇంకేదీ కాదు.
తరువాత రాఘవుని మాటను, ముఖ్యంగా ఆయన చేసిన ప్రతిజ్ఞను విని, మంత్రులైన వానరులతో కలిసి సుగ్రీవుడు సంతోషించాడు. ఇలా ఏకాంతంలో కలిసిన ఆ నరుడూ వానరుడూ ఇద్దరూ ఒకరికొకరు సరిపోలే సుఖదుఃఖాలను గురించి మాట్లాడుకున్నారు — సమానదుఃఖం గలవారికి సమానమైన సంభాషణ అనేది స్నేహపు ఫలం. చివరకు వానరులకూ రాజులకూ అధిపతీ మహానుభావుడూ అయిన ఆ రాముని మాట విని, విద్వాంసుడూ వానరవీరులలో ముఖ్యుడూ అయిన సుగ్రీవుడు అప్పుడు తన కార్యం హృదయంలో పూర్తయినట్లే భావించాడు. కార్యం ఇంకా పూర్తి కాలేదు, కాని రాముని ప్రతిజ్ఞే సిద్ధి అని అతని నమ్మకం — దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘ఏకాంతసంపృక్తౌ’ (ఏకాంతంలో కలిసినవారు) అనే పదంతో నిర్జనప్రదేశంలో కలిసి కూర్చున్నారని తెలుస్తుంది; రాజనీతిలో రహస్యమంత్రాంగం స్నేహపు లక్షణం. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది. ‘హృదయంలో పూర్తయినట్లు భావించాడు’ అనే పదాలతో మానసికమైన సిద్ధే అప్పటికి అతని లాభమని చూపబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥