సర్గ
సీత ఆభరణాల దర్శనం, రాముని శోకరోషాలు
సీతను తెస్తానని సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞ, అపహరణ వృత్తాంతం, ఆభరణాల దర్శనం, రాముని విలాపం, లక్ష్మణుడు నూపురాలను గుర్తుపట్టడం, రాముని రోషవచనం
మళ్ళీ ప్రీతుడైన సుగ్రీవుడు రఘునందనుడైన రాఘవునితో అన్నాడు — నా మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడైన ఈ సచివుడు హనుమంతుడు నువ్వు ఏ కారణంతో నిర్జనమైన వనానికి వచ్చావో ఆ వృత్తాంతాన్ని చెప్పాడు. తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి వనంలో నివసిస్తున్న నీ భార్య, జనకుని కుమార్తె మైథిలిని రాక్షసుడు అపహరించాడు. నీకు దూరమై, బుద్ధిమంతుడైన లక్ష్మణునికీ దూరమై ఆమె ఏడుస్తూ ఉంది; అవకాశం కోసం చూస్తున్న వాడు గ్రద్ద జటాయువును చంపి, నీకు భార్యావియోగ దుఃఖాన్ని కలిగించాడు. ‘అంతరమ్’ (అవకాశం, సందు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — రాక్షసులు బలంతో కాదు, సందు చూసుకొనే పని సాధించారు అని. తరువాత సుగ్రీవుడు ఓదారుస్తాడు — భార్యావియోగం వల్ల కలిగిన దుఃఖం నుండి నువ్వు త్వరలోనే విముక్తుడవుతావు; పోయిన వేదశ్రుతిని తిరిగి తెచ్చినట్లు ఆమెను మళ్ళీ తెస్తాను. శత్రువులను అణచేవాడా, రసాతలంలో ఉన్నా ఆకాశంలో ఉన్నా నీ భార్యను తెచ్చి ఇస్తాను. వేదశ్రుతి ఉపమానం అత్యంత అర్థవంతమైనది — పోయినా మళ్ళీ దొరికేదీ, తానే పవిత్రంగా నిలిచేదీ అయినట్టిది సీత అని ధ్వనిస్తుంది. రసాతలం, ఆకాశం అనే ప్రస్తావనతో అన్వేషణకు అపరిమితమైన వ్యాప్తి సూచించబడింది. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుని మాటలో మూడు భాగాలు — మొదట హనుమంతుని నివేదనను మళ్ళీ చెప్పడం, తరువాత రాముని దుఃఖానికి కారణం చెప్పడం, చివరకు తన ప్రతిజ్ఞ. మునుపటి సర్గలో చేసిన స్నేహం ఇప్పుడు కార్యంతో సఫలమవుతోంది; మిత్రుని దుఃఖాన్ని తన దుఃఖంలా గ్రహించడం స్నేహధర్మం. ‘నచిరాత్’ (త్వరలోనే) అనే పదంతో కాలపు స్వల్పత్వం చెప్పబడింది, దానితో రామునికి త్వరగా ఓదార్పు కలుగుతుంది. జటాయువు వధ ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడింది — ప్రాణాలు విడిచిన ఆ పక్షి జ్ఞాపకం కూడా రాముని శోకాన్ని పెంచుతుంది.
రాఘవా, నా ఈ మాట సత్యమని తెలుసుకో — విషం కలిపిన ఆహారాన్ని జీర్ణం చేసుకోలేనట్లు, ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా ఆమెను జీర్ణించుకోలేరు. అందుచేత మహాబాహూ, శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; ఆ కాంతను నేను నీకు తెస్తాను. ఊహను బట్టి ఆమె మైథిలే అని నాకు తెలుసు, ఇందులో సందేహం లేదు; భయంకరకర్ముడైన రాక్షసుడు అపహరించుకుపోతుండగా ఆమెను నేను చూశాను. ‘రామా రామా’ అనీ ‘లక్ష్మణా’ అనీ వికృతస్వరంతో అరుస్తూ, రావణుని ఒడిలో నాగరాజు భార్యలా గిలగిలలాడుతూ ఆమె కనిపించింది. ఆడపాము పోలికతో ఆమె నిస్సహాయతా, కదలికా ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. నాతో కలిపి ఐదుగురం — నాలుగురు మంత్రులతో కలిసి కొండ కింద ఉన్న నన్ను — చూసి ఆమె ఉత్తరీయాన్నీ శుభమైన ఆభరణాలనూ విడిచిపెట్టింది. రాఘవా, వాటిని మేము తీసుకొని దాచి ఉంచాం; వాటిని నేను తెస్తాను, నువ్వు గుర్తుపట్టాలి. సీత బుద్ధికౌశలం ఇక్కడ ప్రకాశిస్తుంది — నిస్సహాయురాలైనా ఆమె దారి తెలియడానికి చిహ్నాన్ని విడిచిపెడుతుంది. తరువాత రాముడు ప్రియంగా మాట్లాడే సుగ్రీవునితో అన్నాడు — మిత్రమా, త్వరగా తీసుకురా, ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు అని. ‘మిత్రమా’ అనే సంబోధనతో కొత్త స్నేహపు మొదటి ఉపయోగం సూచించబడింది. ‘విషం కలిపిన ఆహారం’ అనే ఉపమానంతో సుగ్రీవుడు రావణుని వినాశాన్ని సూచిస్తాడు — ఆమెను అనుభవించాలని కోరేవాడే ఆమె వల్ల నశిస్తాడు. ‘ఊహను బట్టి తెలుసు’ అనే మాటలో సుగ్రీవుని సత్యనిష్ఠ ప్రకాశిస్తుంది; నిశ్చితం కానిదాన్ని నిశ్చితమైనట్లు చెప్పడు. కొండ కింద నాలుగురు మంత్రులతో ఉన్న సుగ్రీవుణ్ణి ఆమె దూరం నుండే చూసింది; ఆ క్షణంలో ఆమె వివేకంతో చిహ్నాన్ని విడిచిపెట్టింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు’ అని చెప్పి సుగ్రీవుడు దేవాసురుల సామర్థ్యాన్ని కూడా మించిన సీత పాతివ్రత్యబలాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రెండుసార్లు ‘మహాబాహూ’ అనే సంబోధనతో రాముని బలం గుర్తుచేయబడుతుంది, దానితో శోకస్థానంలో ఉత్సాహం పుడుతుంది.
ఇలా చెప్పబడిన సుగ్రీవుడు రాఘవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో త్వరగా కొండలోని లోతైన గుహలోకి ప్రవేశించాడు. ఉత్తరీయాన్నీ ఆ ఆభరణాలనూ తీసుకొని ‘ఇదిగో చూడు’ అని ఆ వానరుడు రామునికి చూపించాడు. తరువాత ఆ వస్త్రాన్నీ శుభమైన ఆభరణాలనూ తీసుకొని రాముడు మంచుతో కప్పబడిన చంద్రునిలా కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోయినవాడయ్యాడు. ఇక్కడ ఉపమానం సూక్ష్మమైనది — వెలుగు నశించలేదు, కేవలం కప్పబడింది; అలాగే రాముని ధైర్యం కూడా నశించలేదు, శోకంతో కప్పబడింది. సీతపై ప్రేమతో ఉబికిన కన్నీటితో తడిసి, ‘హా ప్రియా’ అని ఏడుస్తూ అతడు ధైర్యాన్ని విడిచిపెట్టి నేలపై పడిపోయాడు. ఆ ఉత్తమమైన అలంకారాన్ని పదేపదే హృదయానికి హత్తుకొని, కలుగులో ఉన్న కోపించిన పాములా గట్టిగా నిట్టూర్చాడు. పాము ఉపమానంతో శోకంలో దాగి ఉన్న రోషం కూడా సూచించబడింది — ఈరోజు నిట్టూర్పుగా బయటికి వస్తున్నదే ముందు బాణంగా బయటికి వస్తుంది. గుహలో దాచి ఉంచిన ఆభరణాలు అనే వర్ణనతో సుగ్రీవుని జాగ్రత్త చూపబడింది — ఇతరులు దాచి ఉంచినదాన్ని కాపాడాలని అతనికి తెలుసు. ‘ఇదిగో చూడు’ అనే చిన్న వాక్యమే గొప్ప శోకానికి కారణమవుతుంది. రాముడు పడిపోవడం ఇక్కడ దౌర్బల్యం కాదు, ప్రేమ గాఢతను సూచిస్తుంది. పదహారవ శ్లోకంలో ‘మంచుతో కప్పబడిన చంద్రునిలా’ అనే ఉపమానం రాముని సౌమ్యత్వాన్ని కూడా సూచిస్తుంది; పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘హా ప్రియా’ అనే ఒక్క పదమే విప్రలంభశృంగారాన్నంతా మోస్తుంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘బహుశః’ (పదేపదే) అనే పదంతో మళ్ళీ మళ్ళీ హృదయానికి హత్తుకోవడం సూచించబడుతుంది.
ఆగని కన్నీటి వేగంతో రాముడు పక్కనే నిలిచిన సౌమిత్రిని చూసి దీనంగా విలపించడం మొదలుపెట్టాడు. లక్ష్మణా, చూడు — అపహరించబడుతున్న వైదేహి తన శరీరం నుండి ఈ ఉత్తరీయాన్నీ ఈ భూషణాలనూ నేలపై విడిచిపెట్టింది. అపహరించబడుతున్న సీత ఈ భూషణాన్ని పచ్చికతో కూడిన నేలపైనే తప్పక విడిచిపెట్టి ఉంటుంది, ఎందుకంటే దాని రూపం చెక్కుచెదరకుండా కనిపిస్తోంది అని అతడు ఊహిస్తాడు. శోకంతో కలవరపడినా రాముడు ప్రమాణంతోనే మాట్లాడతాడు — ఇది అతని ప్రకృతికి చిహ్నం. ఇలా అనగా లక్ష్మణుడు ఈ మాట అన్నాడు — కేయూరాలను (భుజకీర్తులను) నేను ఎరుగను, కుండలాలనూ ఎరుగను; నూపురాలను మాత్రం నిత్యమూ పాదాలకు నమస్కరించడం వల్ల గుర్తుపడతాను అని. ఈ మాట లక్ష్మణుని వినయానికీ శీలానికీ పరమ ప్రమాణం — వదిన పాదాలను మాత్రమే అతడు చూశాడు, ఇంకేమీ చూడలేదు. తరువాత రాఘవుడు సుగ్రీవునితో ఈ మాట అన్నాడు. ‘దాని రూపం అలాగే కనిపిస్తోంది’ అనే హేతువాక్యంతో రాముడు తన ఊహకు ప్రమాణాన్ని కూడా చూపిస్తాడు — గట్టి నేలపై పడి ఉంటే విరిగినట్లు కనిపించేవి; విరగకుండా కనిపిస్తున్నాయి, అందుచేత పచ్చికనేలపై పడ్డాయి అని. శోకంతో ఆక్రాంతుడైనా అతని బుద్ధి చలించదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుని జవాబు సంక్షిప్తమూ స్పష్టమూ — తనకు తెలియనిదాన్ని తెలియదని సంకోచం లేకుండా చెప్పాడు; ఇదే సత్యవాది లక్షణం.
సుగ్రీవా, చెప్పు — అపహరించబడుతున్న ఆమె ఏ ప్రదేశం వైపు వెళ్ళడం నువ్వు గమనించావు? భయంకరరూపుడైన రాక్షసుడు నా ప్రాణప్రియను అపహరించాడు. నాకు గొప్ప ఆపదను కలిగించిన ఆ రాక్షసుడు ఎక్కడ నివసిస్తాడు? వాని కారణంగానే నేను రాక్షసులందరినీ నాశనం చేస్తాను. మైథిలిని అపహరించి నాకు రోషం కలిగించి వాడు తప్పకుండా తన జీవితాంతానికి మృత్యుద్వారాన్ని తెరిచాడు. ‘మృత్యుద్వారాన్ని తెరిచాడు’ అనే రూపకంతో కవి చూపిస్తాడు — రావణుడు తానే తన వినాశానికి ఆరంభం చేశాడు అని. చివరకు రాముడు వానరాధిపతిని ప్రార్థిస్తాడు — ఏ నిశాచరుడు బలాత్కారంగా నా ప్రియతమను వనం నుండి అపహరించాడో, ఆ నా శత్రువు గురించి చెప్పు; ఈరోజే వాణ్ణి యముని సన్నిధికి పంపుతాను అని. ‘రాక్షసులందరినీ నాశనం చేస్తాను’ అనే రాముని రోషవచనం ఇక్కడ మొదటిసారిగా సర్వవ్యాపి అవుతుంది; ఇంతకుముందు అతడు ఒక్కని వధకే ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. చివరలో దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చిన శ్లోకంలో ‘విమథ్య’ (బలాత్కారంగా మథించి) అనే పదం కపటపు క్రౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥