॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 5వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

రామసుగ్రీవుల సఖ్యం, వాలివధ ప్రతిజ్ఞ

హనుమంతుని పరిచయవచనం, అగ్నిసాక్షిగా సఖ్యం, సుగ్రీవుడు తన భయాన్ని నివేదించడం, రాముని వాలివధ ప్రతిజ్ఞ, శుభశకునాలు

హనుమంతుడు ఋష్యమూకం నుండి మలయపర్వతానికి వెళ్ళి, వీరులైన ఆ ఇద్దరి గురించి కపిరాజు సుగ్రీవునికి నివేదిస్తాడు. ఈ రాముడు మహాప్రాజ్ఞుడూ, దృఢమైన విక్రమం గలవాడూ, సత్యపరాక్రముడూ; తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి వచ్చాడు. ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టిన దశరథుని కుమారుడైన ఇతడు ధర్మంలో ప్రసిద్ధుడు, తండ్రి ఆదేశాన్ని పాలించేవాడు. హనుమంతుని కథనక్రమమే నీతిచతురమైనది — మొదట పురుషుని పరాక్రమం, తరువాత వంశం, తరువాత ధర్మనిష్ఠ, తరువాత తండ్రి మహత్త్వం, చివరకు దుఃఖకారణం. ఎవరి తండ్రి రాజసూయాశ్వమేధ యజ్ఞాలతో అగ్నిని తృప్తిపరిచాడో, బ్రాహ్మణులకు దక్షిణలూ లక్షలకొద్దీ గోవులూ దానం చేశాడో, తపస్సుతో సత్యవాక్యంతో భూమిని పాలించాడో — అతని కుమారుడే ఇతడు, ఒక స్త్రీ కారణంగా అరణ్యానికి వచ్చాడు. ‘స్త్రీహేతోః’ (స్త్రీ కారణంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — సత్యంతో భూమిని పాలించిన తండ్రి కుమారుడు కూడా సత్యరక్షణ కోసమే వనానికి వచ్చాడు అని. నియమవ్రతుడూ మహాత్ముడూ అయిన ఇతడు దండకారణ్యంలో నివసిస్తుండగా ఇతని భార్యను రావణుడు అపహరించాడు; ఆమెను వెదకుతూ ఇతడు నిన్ను శరణుకోరి వచ్చాడు. ఈ సోదరులు రామలక్ష్మణులు నీతో స్నేహం కోరుతున్నారు; వారిని ఆదరించి పూజించు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ పరమ పూజనీయులు. శరణుకోరినవానిని పూజించడమే స్నేహానికి మొదటి లక్షణమని హనుమంతుని ఆశయం. ఇలా మంత్రిశ్రేష్ఠుడు ఇద్దరి ప్రయోజనాన్నీ ఒకే వాక్యంలో కలుపుతాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు కేవలం వార్తాహరుడు కాదు, సంధికర్త — చెప్పవలసినదే చెబుతాడు, శ్రోత హృదయంలో నమ్మకం కలిగించేదాన్నే ముందుగా నిలుపుతాడు. రాముని తండ్రి చేసిన యజ్ఞదానాలను వర్ణిస్తూ అతడు సుగ్రీవునికి సూచిస్తాడు — ఇలాంటి వంశపు పురుషుడు ప్రతిజ్ఞను విడిచిపెట్టడు అని. ‘శరణుకోరి వచ్చాడు’ అనే పదం రెండింతల అర్థాన్ని మోస్తుంది; బలవంతుడైనా రాముడు ఇక్కడ యాచకునిలా చెప్పబడ్డాడు, దానితో సుగ్రీవుని భయం తొలగిపోతుంది, గౌరవమూ పెరుగుతుంది.

హనుమంతుని మాట విని వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు మిక్కిలి చూడముచ్చటైన రూపాన్ని ధరించి ప్రీతితో రాఘవునితో మాట్లాడాడు. మునుపు అతడు శంకించాడు, ఇప్పుడు మాత్రం శంక లేకుండా ప్రసన్నంగా ఉన్నాడు — రూపం మారడమే అంతఃకరణం మారడాన్ని సూచిస్తుంది. నువ్వు ధర్మంలో శిక్షణ పొందినవాడవు, గొప్ప తపస్సు గలవాడవు, అందరిపట్లా వాత్సల్యం గలవాడవు; వాయుపుత్రుడు నీ గుణాలను నాకు యథార్థంగా చెప్పాడు అని అతడు అంటాడు. నావంటి వానరునితో నువ్వు స్నేహం కోరడమే నాకు సత్కారం, అదే ఉత్తమమైన లాభం. ఇక్కడ సుగ్రీవుని వినయం గమనించదగినది — రాజైనప్పటికీ అతడు తనను కేవలం వానరునిగా భావిస్తాడు, రాముణ్ణి ఉపకారిగా భావిస్తాడు. నా స్నేహం నీకు నచ్చితే, ఇదిగో నా బాహువు చాచబడింది; చేతితో చేయి పట్టుకో, స్థిరమైన మర్యాద (ఒప్పందం) కట్టబడుగాక. ‘మర్యాద కట్టబడుగాక’ అనే పదంతో స్నేహం కేవలం భావం కాదు, నియమబద్ధమైన సంబంధం అని స్పష్టమవుతుంది. చాచిన బాహువే సంధికి ప్రత్యక్ష చిహ్నం, మాటకంటే ఎక్కువ ప్రమాణం అని తెలుస్తుంది.

సుగ్రీవుని ఈ చక్కని మాట విని మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సుతో రాముడు తన చేతితో అతని చేతిని నొక్కాడు; సంతోషంతో స్నేహాన్ని ఆశ్రయించి అతనిని గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు. మాటతో చేసిన ప్రతిజ్ఞ స్పర్శతో దృఢపడుతుందని భావం. తరువాత శత్రువులను అణచే హనుమంతుడు భిక్షురూపాన్ని విడిచిపెట్టి రెండు కట్టెలను మథించి అగ్నిని పుట్టించాడు; మంత్రే సంబంధానికి సాక్షిని ఉపస్థితం చేస్తాడు. మండుతున్న ఆ అగ్నిని పుష్పాలతో అర్చించి సత్కరించి, ఏకాగ్రచిత్తుడై మిక్కిలి సంతోషంతో అతడు దానిని వారిద్దరి మధ్య ఉంచాడు. తరువాత సుగ్రీవుడూ రాఘవుడూ మండుతున్న అగ్నికి ప్రదక్షిణం చేసి మిత్రులయ్యారు. అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన ఈ సఖ్యం వివాహంలా సంస్కారయుక్తమైనది, అందుచేత విడదీయరానిది అని సూచించబడుతుంది. మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సులు గల ఆ వానరుడూ రాఘవుడూ ఇద్దరూ ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ తృప్తి పొందలేదు — చూడడంతోనే ప్రీతి పెరుగుతుంది, తరగదు. ‘నువ్వు నా హృదయానికి ప్రియమైన మిత్రుడవు, మన ఇద్దరి దుఃఖమూ సుఖమూ ఒకటే’ అని రాముడు అంటాడు; ఇదే స్నేహపు లక్షణం. ఇక్కడ కవి క్రమంగా మూడు సాధనాలను చూపిస్తాడు — మాట, స్పర్శ, అగ్ని; ప్రతిదీ ముందుదానికంటే దృఢమైనది. హనుమంతుడు భిక్షురూపాన్ని విడిచిపెట్టడం కూడా అర్థవంతం — కపటంతో ఆరంభమైన సంబంధం ఇప్పుడు సత్యంలో ప్రతిష్ఠితమైంది. మండుతున్న అగ్నిని పుష్పాలతో అర్చించడం, ప్రదక్షిణం — ఈ రెండూ లోకప్రసిద్ధ సంస్కారాలు; వాటితో వానరుని నరుని మైత్రి ధర్మబద్ధమైంది. వారిద్దరి మధ్య ఉంచిన అగ్ని ఇద్దరికీ సమానమైన సాక్షి; ఎవరూ ఎక్కువ కాదు, ఎవరూ తక్కువ కాదు అని దీనితో సూచించబడుతుంది. దీనితో వానరునికి నరునితో సమానత్వం స్థాపించబడింది.

సంతోషించినవానిలా సుగ్రీవుడు రాఘవునితో ఈ మాట చెప్పి, ఆకులు దట్టంగా ఉన్నదీ బాగా పూచినదీ అయిన సాలవృక్షపు కొమ్మను విరిచి, ఆ కొమ్మను పరచి రాఘవునితో కలిసి కూర్చున్నాడు. ఆసనం ఇవ్వడం కూడా ఆతిథ్యంలో భాగం; వనంలో దొరికేదానితోనే సత్కారం చేయబడుతుంది. సంతోషించిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు కూడా లక్ష్మణునికి మిక్కిలి పూచిన చందనవృక్షపు కొమ్మను ఇచ్చాడు — యజమానిని అనుకరించడం సేవకుని ధర్మం. తరువాత సంతోషించిన సుగ్రీవుడు సంతోషంతో చెమ్మగిల్లిన కళ్ళతో మృదువైన మధురమైన వాక్కుతో రామునితో అన్నాడు. సంతోషంతో పాటు భయం కూడా అతని మాటలో కలిసి ఉంది — అవమానించబడి భయంతో బాధపడుతూ నేను ఇక్కడ తిరుగుతున్నాను, భార్యను కోల్పోయి వనంలో భయపడుతూ ఈ దుర్గమమైన స్థలాన్ని ఆశ్రయించాను. కలవరపడిన మనస్సుతో భయపడుతూ వనంలో నివసిస్తున్నాను; అన్న వాలి చేత అవమానించబడ్డాను, అతనితో వైరం కట్టుకున్నాను. రాముని దుఃఖంతో తన దుఃఖం సమానమని చూపిస్తూ, భయంతో బాధపడుతున్న నాకు అభయం ఇవ్వు అని అతడు యాచిస్తాడు. ఇద్దరి భార్యలూ అపహరించబడ్డారు, ఇద్దరూ వనవాసులే — ఈ సమానత్వమే స్నేహానికి మూలం. ‘వినికృతః’ (అవమానించబడినవాడు) అనే పదం అవమానాన్ని సూచిస్తుంది, ‘హృతభార్యః’ (భార్యను కోల్పోయినవాడు) అనేది నష్టాన్ని; రెండింటి కలయికతో సుగ్రీవుని సంపూర్ణ దుర్దశ బయటపడింది. దుర్గాన్ని ఆశ్రయించడం కూడా అతని దౌర్బల్యానికి సాక్ష్యం — రాజైనా అతడు కొండపై దాక్కొని ఉంటున్నాడు. ఇదంతా విని రాముని కరుణ మేల్కొంటుంది అని, తరువాతి ప్రతిజ్ఞావచనానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది. సాలవృక్షపు కొమ్మపై కలిసి కూర్చోవడం కూడా సమానత్వానికే చిహ్నం — రాజు రాజును కింద కూర్చోబెట్టడు. హనుమంతుడు చందనపు కొమ్మను ఇవ్వడంతో లక్ష్మణుని గౌరవమూ కాపాడబడింది.

‘నాకు భయం లేకుండా ఉండేటట్లు చేయడానికి నువ్వు తగినవాడవు’ అని అనగా, తేజస్వీ, ధర్మజ్ఞుడూ, ధర్మప్రియుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు నవ్వుతున్నట్లుగా సుగ్రీవునితో అన్నాడు. ఇక్కడ నవ్వు అవజ్ఞకు కాదు, ఓదార్పుకు చిహ్నం. మహాకపీ, ఉపకారమే మిత్రునికి ఫలమని నాకు తెలుసు — అని అతడు ఆరంభంలోనే స్నేహపు సిద్ధాంతాన్ని నిలుపుతాడు. నీ భార్యను అపహరించిన ఆ వాలిని వధిస్తాను అని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. తరువాత బాణవర్ణన — సూర్యునిలా ప్రకాశించే నా ఈ పదునైన బాణాలు వ్యర్థం కావు; దుర్వర్తనుడైన ఆ వాలిపై అవి వేగంగా పడతాయి. కంకపక్షి ఈకలు అమర్చినవీ, మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటివీ, తీక్ష్ణమైన మొనలు గలవీ, తిన్నని కణుపులు గలవీ అయిన అవి రోషంతో ఉన్న పాముల్లా ఉన్నాయి. విషసర్పాల వంటి తీక్ష్ణమైన బాణాలతో చంపబడి, చెదిరిన పర్వతంలా నేలపై పడిన వాలిని ఈరోజే చూడు అని కూడా అన్నాడు. శత్రువును పర్వతంతో పోల్చడంతో అతని గొప్పతనం కూడా సూచించబడుతుంది, అయినా అతడు పడిపోవడం తప్పదనే నిశ్చయం. తనకు హితమైన ఆ మాట విని సుగ్రీవుడు పరమప్రీతుడయ్యాడు. బాణాల వర్ణనలో నాలుగు విశేషణాలు — వ్యర్థం కాకపోవడం, తీక్ష్ణత, తిన్నని కణుపులు, రోషం; వీటితో ఆయుధపు గుణాలూ ధనుర్ధారి నిశ్చయమూ ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి. ‘ఈరోజే చూడు’ అనే వర్తమానకాలపు మాట ప్రతిజ్ఞ త్వరగా సిద్ధించడాన్ని సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుని ప్రీతి కేవలం వైరం తీరుతుందని కాదు, ఆశ్రయం దొరికిందని కూడా కలిగింది. ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ అనే రెండు పదాలతో తన బలంపై రాముని నిశ్చయం సూచించబడింది — ఎవరికి పని సులభమో, అతని ముఖంలోనే చిరునవ్వు ఉదయిస్తుంది. సుగ్రీవుని భయం కూడా ఆ చిరునవ్వుతోనే తొలగిపోయింది.

శ్రేష్ఠమైన మాట పలుకుతూ సుగ్రీవుడు అన్నాడు — నరసింహా, వీరా, నీ అనుగ్రహంతో నేను ప్రియమైన భార్యనూ రాజ్యాన్నీ పొందుతాను. నరదేవా, శత్రువైన ఆ అన్నను మళ్ళీ నన్ను హింసించకుండా ఉండేటట్లు చెయ్యి. తరువాత కవి శకునాన్ని చెబుతాడు — సుగ్రీవరాముల ప్రణయం జరుగుతున్న ఈ సందర్భంలో, సీత యొక్క పద్మాల వంటి ఎడమ కళ్ళూ, కపీంద్రుడు వాలి యొక్క బంగారం వంటి ఎడమ కళ్ళూ, నిశాచరుల యొక్క నిప్పుల వంటి ఎడమ కళ్ళూ ఒకేసారి అదిరాయి — స్త్రీకి శుభాన్నీ పురుషులకు అశుభాన్నీ సూచిస్తూ. ఒకే శకునంతో సీత విముక్తీ, వాలి రాక్షసుల వినాశమూ సూచించబడ్డాయి అనేది సర్గ ఉపసంహారం. నిమిత్తశాస్త్రంలో స్త్రీలకు ఎడమ అవయవం అదరడం శుభం, పురుషులకు అశుభం అనేది స్థితి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి