సర్గ
లక్ష్మణుడు వృత్తాంతం చెప్పడం, హనుమంతుడు వారిని తీసుకువెళ్ళడం
హనుమంతుని ప్రశ్న, లక్ష్మణుడు దశరథునీ రామునీ పరిచయం చేయడం, సీతాపహరణ వృత్తాంతం, సుగ్రీవుని శరణుకోరడం, హనుమంతుని సహాయప్రతిజ్ఞ, వానరరూపంలో వారిని ఋష్యమూకానికి తీసుకువెళ్ళడం
‘ఇతనికి ఒక కార్యం ఉంది’ అనే ఆ మాట విని, మాటలోని మాధుర్యాన్ని కూడా గ్రహించి, సంతోషించిన హనుమంతుడు మనస్సుతో సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళ్ళాడు. ‘కృత్యవాన్’ (కార్యం గలవాడు) అనే పదం రెండు విధాలుగా సార్థకం — రామునికి ఒక కార్యం ఉంది, దానివల్ల సుగ్రీవుని కార్యమూ సిద్ధించవచ్చు అని. అతడు ఆలోచిస్తాడు — ‘మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి రాజ్యం తిరిగి రావడం జరగబోతోంది, ఎందుకంటే కార్యం గల ఇతడు వచ్చాడు, ఈ కార్యమూ చేతికి వచ్చింది.’ దూత కేవలం సందేశం మోసేవాడు కాదు, యజమాని భవిష్యత్తును కూడా చూస్తాడని ఇక్కడ చూపబడింది. తరువాత మిక్కిలి సంతోషించిన వానరోత్తముడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన హనుమంతుడు రామునితో అన్నాడు — ‘పంపా వనాలతో అలంకరించబడినదీ, రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండినదీ, దుర్గమమైనదీ, భయంకరమైనదీ అయిన ఈ వనానికి నువ్వు తమ్మునితో కలిసి ఎందుకు వచ్చావు?’ సుగ్రీవుడు ఆదేశించిన ప్రశ్న ఇదే — ‘వనంలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయోజనమేమిటో అడుగు’ అని. అతని ఆ మాట విని రాముడు ప్రేరేపించగా లక్ష్మణుడు దశరథుని కుమారుడైన మహాత్ముడు రాముని గురించి చెప్పాడు. రాముడు తానే మాట్లాడడు; మునుపటి సర్గలో ఆదేశించినట్లే లక్ష్మణుడు వక్త అవుతాడు. ఇక్కడ కవి హనుమంతుని అంతరంగాన్ని బయటపెడతాడు — బయటికి అతడు ప్రశ్న అడుగుతున్నాడు, లోపల మాత్రం సుగ్రీవుని భవిష్యత్తును లెక్కిస్తున్నాడు. ‘మనస్సుతో సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళ్ళాడు’ అనే పదాలతో అతని స్వామినిష్ఠ సూచించబడింది; శరీరంతో రాముని దగ్గర ఉన్నా మనస్సుతో యజమాని వైపు పరుగెడుతున్నాడు. ‘మిక్కిలి సంతోషించిన’ అనే విశేషణం రెండవసారి వాడబడింది, దానితో సంతోషం పెరగడం చూపబడుతుంది. ‘రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండిన దుర్గమమైన’ అనే వనవర్ణనతో ప్రశ్నకు ఔచిత్యం ఏర్పడుతుంది — ఇలాంటి వనానికి రాజపుత్రులు ఎందుకు వచ్చారు అని.
‘దశరథుడనే కాంతిమంతుడూ ధర్మప్రియుడూ అయిన రాజు ఉండేవాడు; అతడు స్వధర్మంతో నాలుగు వర్ణాలనూ నిత్యమూ పాలిస్తూ ఉండేవాడు. అతనిని ద్వేషించేవాడు ఎవరూ లేడు, అతడూ ఎవరినీ ద్వేషించడు; సర్వభూతాలకూ అతడు రెండవ పితామహునిలా ఉండేవాడు. సమృద్ధమైన దక్షిణలు గల అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలతో అతడు యజించాడు. అతని పెద్దకుమారుడు ఇతడు, ప్రజలు ‘రాముడు’ అని పిలిచేవాడు. ఇతడు సర్వభూతాలకూ శరణమిచ్చేవాడు, తండ్రి ఆదేశాన్ని పూర్తిగా పాటించేవాడు; దశరథుని కుమారులలో పెద్దవాడూ గుణాలలో శ్రేష్ఠుడూ. రాజలక్షణాలు గలవాడూ, రాజ్యసంపదకు అర్హుడూ అయినప్పటికీ, రాజ్యాన్ని కోల్పోయి నాతో కలిసి వనంలో నివసించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాడు. మహాభాగా, సాయంకాలం కాంతితో కూడిన సూర్యునిలా, మహాతేజస్సు గల ఈ జితేంద్రియుడు భార్య సీత అనుసరించగా వచ్చాడు.’ ‘పితామహునిలా’ అనే ఉపమానంతో దశరథుని వాత్సల్యం సూచించబడుతుంది; ‘సాయంకాలపు సూర్యుడు’ అనే ఉపమానంతో రాజ్యం అస్తమించినా క్షీణించని తేజస్సు చూపబడింది — సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నా కాంతిని విడిచిపెట్టడు. లక్ష్మణుని కథనక్రమం చక్కగా ప్రణాళిక వేయబడింది — మొదట తండ్రి ధర్మం, తరువాత అతడు ఎవరినీ ద్వేషించకపోవడం, తరువాత యజ్ఞాలు, తరువాత కుమారుని పేరు, తరువాత అతని గుణాలు, చివరకు వనవాసానికి కారణం. ఇలా పరిచయం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది, దానితో శ్రోత మనస్సులో రాముని మహత్త్వం స్థిరపడుతుంది. ‘ధర్మవత్సలః’ (ధర్మప్రియుడు) అనే విశేషణంతో ధర్మంపై ప్రేమ సూచించబడుతుంది — భయంతో కాదు, లోభంతో కాదు, ప్రీతితోనే ధర్మం పాలించబడింది. ‘రాజ్యసంపదకు అర్హుడు’ అని చెప్పిన వెంటనే ‘రాజ్యాన్ని కోల్పోయి’ అని చెప్పబడుతుంది; దీనితో విపర్యయపు తీవ్రత వ్యక్తమవుతుంది. సీత అనుసరించి రావడం కూడా సూచించబడింది, దానితో తరువాత ఆమె అపహరణం చెప్పబడుతుంది.
‘నేను ఇతని తమ్ముడను; కృతజ్ఞుడూ బహుజ్ఞుడూ అయిన ఇతని గుణాలవల్లనే దాస్యాన్ని పొందాను; పేరు లక్ష్మణుడు. సుఖాలకు అర్హుడూ, గొప్ప గౌరవానికి అర్హుడూ, సర్వభూతాల హితాన్ని కోరే మనస్సు గలవాడూ, ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయినవాడూ, వనవాసంలో ఆసక్తుడూ అయిన ఇతని భార్యను, ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు, కోరిన రూపం ధరించగల రాక్షసుడు అపహరించాడు. ఆ రాక్షసుడెవడో తెలియదు, ఇతని భార్యను ఎవడు అపహరించాడో కూడా తెలియదు.’ ‘గుణాలవల్ల దాస్యాన్ని పొందాను’ అనే వాక్యం లక్ష్మణుని స్వభావాన్ని ఒక్క మాటలోనే బయటపెడుతుంది — ఆజ్ఞతో కాదు, భయంతో కాదు, గుణాలకు ఆకర్షితుడై అతడు సేవకుడయ్యాడు. ‘దితి కుమారుడైన దనువు అనేవాడు శాపం వల్ల రాక్షసత్వాన్ని పొందాడు; అతడు సుగ్రీవుడు సమర్థుడైన వానరాధిపతి అని చెప్పాడు — ‘ఆ మహావీర్యుడు నీ భార్యను అపహరించినవాణ్ణి తెలుసుకుంటాడు’ అని. ఇలా చెప్పి ప్రకాశిస్తూ దనువు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ కబంధుని కథ అరణ్యకాండంలో విస్తారంగా చెప్పబడింది; ఇక్కడ అది సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడుతుంది, దానితో సుగ్రీవసఖ్యానికి మూలం స్పష్టమవుతుంది. ‘రహితే’ (ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు) అనే పదంతో రాక్షసుని పిరికితనం సూచించబడుతుంది — ఒంటరిగా ఉన్న స్త్రీని అపహరించడం, యుద్ధంతో కాదు. ‘ఆ రాక్షసుడెవడో తెలియదు’ అనే వాక్యంతో అన్వేషణ అవసరం స్థాపించబడుతుంది, ఎందుకంటే అపహరించినవాడు తెలిస్తే సుగ్రీవుని సహాయం అవసరం ఉండేది కాదు. ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తన దుఃఖాన్ని చెప్పడు, అన్న దుఃఖాన్ని మాత్రమే — ఇది అతని స్వభావానికి మళ్ళీ దర్శనం.
‘అడుగుతున్న నీకు ఇదంతా యథాతథంగా చెప్పాను. నేనూ రాముడూ ఇద్దరమూ సుగ్రీవుని శరణుకోరాం. ఇతడు ధనాలు దానం చేసి, సాటిలేని కీర్తిని పొంది, పూర్వం లోకనాథుడై ఉండి, ఇప్పుడు సుగ్రీవుణ్ణి నాథునిగా కోరుతున్నాడు. సీత ఎవరికి కోడలో, ఎవరు శరణమిచ్చేవాడూ ధర్మప్రియుడూ అయి ఉండేవాడో, అతని కుమారుడు, తానే శరణమిచ్చేవాడైనా, సుగ్రీవుని శరణుకోరాడు. పూర్వం సర్వలోకానికీ శరణమిచ్చేవాడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన నా గురువు ఈ రాఘవుడు సుగ్రీవుని శరణుకోరాడు. ఎవరి అనుగ్రహం ఉంటే ఈ ప్రజలు ఎల్లప్పుడూ ప్రసన్నులై ఉండేవారో, ఆ రాముడు వానరేంద్రుని అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాటలో కరుణా గౌరవమూ ఒకేసారి ఉన్నాయి. ‘శరణమిచ్చేవాడు శరణుకోరాడు’, ‘లోకనాథుడు నాథుణ్ణి కోరుతున్నాడు’, ‘ఎవరి అనుగ్రహంతో ప్రజలు ప్రసన్నులయ్యేవారో అతడు అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు’ — ఈ విరోధాభాసాలతో కవి దైవపు విపర్యయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ధ్వనింపజేస్తాడు. ‘ధనాలు దానం చేసి’ అనే పదాలతో రాముని పూర్వపు దానశీలత గుర్తుచేయబడుతుంది — దాత అయినవాడు ఈరోజు యాచకుడు; ఇదే కరుణరసానికి మూలం. లక్ష్మణుడు కేవలం వృత్తాంతం చెప్పడు, సుగ్రీవుని మనస్సును ఆకర్షించడానికి రాముని మహత్త్వాన్నీ దైన్యాన్నీ సమానంగా చూపిస్తాడు — దూత ద్వారా యజమానికి ఏమి చేరాలో అదే చెప్పాలి అనేది అతని నేర్పు.
‘ఏ రాజు దశరథుడు భూమిపై సర్వగుణసంపన్నులైన రాజులందరినీ ఎల్లప్పుడూ గౌరవించాడో, అతని పెద్దకుమారుడు, మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన ఈ రాముడు, వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుని శరణుకోరి వచ్చాడు. శోకంతో కృంగి శోకంతో బాధపడుతున్న రాముడు శరణుకోరగా, సుగ్రీవుడు యూథపతులతో కలిసి అనుగ్రహించడానికి తగినవాడు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తండ్రి మహిమను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — రాజులందరినీ గౌరవించిన రాజు కుమారుడు ఈరోజు ఒక వానరుని అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తున్నాడు అని. ‘యూథపతులతో కలిసి’ అనే మాటతో సుగ్రీవుడు ఒంటరిగా చేసే సహాయం సరిపోదు, సైన్యంతో కలిసి కావాలి అని సూచించబడుతుంది. ‘మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు’ అనే విశేషణంతో రాముని ఖ్యాతి సూచించబడుతుంది, ‘అనుగ్రహించడానికి తగినవాడు’ అనేది వినయపూర్వకమైన ప్రార్థన — ఆజ్ఞ కాదు, మూల్యం కాదు, యాచనే.
ఇలా కరుణగా, కన్నీరు కారుస్తూ మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రితో మాటలలో నేర్పరి అయిన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘బుద్ధిసంపన్నులూ, క్రోధాన్ని జయించినవారూ, ఇంద్రియాలను జయించినవారూ అయిన ఇలాంటివారిని వానరేంద్రుడు చూడవలసిందే; అదృష్టవశాత్తు మీరిద్దరూ దర్శనానికి వచ్చారు. అతడు కూడా రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవాడూ, వాలితో వైరం కట్టుకున్నవాడూ, భార్యను కోల్పోయినవాడూ, అన్నచేత మిక్కిలి అవమానించబడినవాడూ అయి భయంతో వనంలో నివసిస్తున్నాడు. సూర్యపుత్రుడైన ఆ సుగ్రీవుడు మాతో కలిసి సీతను వెదకడంలో మీకు సహాయం చేస్తాడు.’ హనుమంతుడు ఇక్కడ నేర్పుతో దుఃఖసామ్యాన్ని చూపిస్తాడు — ఇద్దరూ రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవారే, ఇద్దరి భార్యలూ అపహరించబడ్డారు, ఇద్దరూ వనంలో నివసిస్తున్నారు; అందుచేత స్నేహం సహజమే అని. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదంతో దైవానుకూల్యం సూచించబడుతుంది. హనుమంతుని జవాబులో మూడు అంగాలు — ప్రశంస, యజమాని దశను నివేదించడం, సహాయప్రతిజ్ఞ. ‘ఇలాంటివారిని వానరేంద్రుడు చూడవలసిందే’ అనే వాక్యంతో అతడు సుగ్రీవునికే లాభమని సూచిస్తాడు, దానితో శరణుకోరినవారి దైన్యం పెరగదు — ఇది గొప్ప ఔచిత్యం. ‘మాతో కలిసి’ అనే మాటతో వానరులందరి సహకారమూ ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది.
ఇలా చెప్పి హనుమంతుడు మధురమైన వాక్కుతో మృదువుగా రాఘవునితో అన్నాడు — ‘మంచిది, సుగ్రీవుని దగ్గరికి వెళదాం’ అని. ఇలా అంటున్న హనుమంతుణ్ణి ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు యథోచితంగా గౌరవించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వాయుపుత్రుడైన ఈ కపి సంతోషంతో చెబుతున్నదాన్ని బట్టి, అతడు (సుగ్రీవుడు) కూడా ఒక కార్యం గలవాడై మనల్ని చేరాడు; రాఘవా, నువ్వు కృతకృత్యుడవే. ఇతని ముఖవర్ణం ప్రసన్నంగా ఉంది, స్పష్టంగా సంతోషంతో మాట్లాడుతున్నాడు; వీరుడూ వాయుపుత్రుడూ అయిన హనుమంతుడు అబద్ధం చెప్పడు.’ మునుపటి సర్గలో రాముడు హనుమంతుని వాక్కును పరీక్షించాడు, ఇక్కడ లక్ష్మణుడు అతని ముఖవర్ణాన్నీ సంకేతాలనూ పరీక్షిస్తాడు — రెండు విధాలుగానూ నమ్మకం దృఢపడుతుంది. సుగ్రీవుడు హనుమంతునితో ‘సంకేతాలను బట్టి అన్నీ చెయ్యి’ అని చెప్పినదానినే ఇక్కడ లక్ష్మణుడు స్వయంగా ఆచరిస్తున్నాడు. ‘యథోచితంగా గౌరవించి’ అనే పదాలతో లక్ష్మణుని శిష్టాచారం చూపబడింది — దూతను గౌరవించడం కూడా యజమానిని గౌరవించడమే. ‘నువ్వు కృతకృత్యుడవే’ అనే వాక్యంతో ఆశ మొదటిసారిగా తలెత్తడం ప్రకాశిస్తుంది.
తరువాత మిక్కిలి ప్రాజ్ఞుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు వీరులైన ఆ రాఘవులిద్దరినీ తీసుకొని వానరరాజు దగ్గరికి వెళ్ళాడు. భిక్షురూపాన్ని విడిచిపెట్టి వానరరూపాన్ని ధరించి, ఆ కపికుంజరుడు వీరులిద్దరినీ వీపుపై ఎక్కించుకొని వెళ్ళాడు — వేషపు ప్రయోజనం తీరిపోయింది, అందుచేత స్వరూపాన్ని మళ్ళీ ధరించాడు. విస్తారమైన కీర్తి గలవాడూ, కపివీరుడూ, వాయుపుత్రుడూ, కార్యం సాధించినవానిలా సంతోషించినవాడూ, గొప్ప విక్రమం గలవాడూ, శుభమైన బుద్ధి గలవాడూ అయిన అతడు రామలక్ష్మణులతో కలిసి శ్రేష్ఠమైన పర్వతం వైపు బయలుదేరాడు. ‘కృతకృత్యవత్’ (కార్యం సాధించినవానిలా) అనే పదంతో కార్యం ఇంకా సిద్ధించకపోయినా సిద్ధించినట్లే భావిస్తున్నాడని అతని ఆశావాదం సూచించబడుతుంది. ఈ సర్గతో కిష్కింధాకాండపు మొదటి భాగం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రామసుగ్రీవులకు అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం జరుగుతుంది. ‘వీపుపై ఎక్కించుకొని’ అనే దృశ్యం కిష్కింధాకాండలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది; వానరుల సేవే ముందు రామకార్యానికి సాధనమవుతుంది. ‘గొప్ప విక్రమం గలవాడు’, ‘విస్తారమైన కీర్తి గలవాడు’ అనే విశేషణాలతో హనుమంతుని భావి మహత్త్వానికి సూచన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥