॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 3వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

హనుమంతుని పరిచయం, రాముడు అతనిని ప్రశంసించడం

హనుమంతుడు భిక్షురూపంలో రాఘవుల దగ్గరికి వెళ్ళడం, వారి రూపప్రశంస, ప్రశ్న, ఆత్మపరిచయం, రాముడు హనుమంతుని వాక్కును ప్రశంసించడం, లక్ష్మణుని ప్రత్యుత్తరం

మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని మాటను బాగా గ్రహించి హనుమంతుడు ఋష్యమూక పర్వతం నుండి రాఘవులిద్దరూ ఉన్నచోటికి దూకాడు. ‘విజ్ఞాయ’ (బాగా గ్రహించి) అనే పదంతో సూచించబడుతుంది — అతడు ఆజ్ఞను కేవలం వినడు, దాని తాత్పర్యాన్ని కూడా గ్రహిస్తాడు; ఉత్తమదూతకు ఇదే మొదటి గుణం. వానరరూపంలో నమ్మకం కలగదని ఆలోచించి, మారుతాత్మజుడు తన కపిరూపాన్ని విడిచిపెట్టి నేర్పుతో కూడిన కపటబుద్ధితో భిక్షురూపాన్ని ధరించాడు. ‘శఠబుద్ధితయా’ (కపటబుద్ధితో) అనే మాట కపటాన్ని నిందించదు, యజమాని కార్యంలో నియుక్తుడైనవాని నీతికౌశలాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత అతడు మృదువైన, మిక్కిలి మనోహరమైన వాక్కుతో వినయంగా సమీపించి, రాఘవులకు నమస్కరించి మాట్లాడాడు, యథావిధిగా ప్రశంసించాడు. విధిపూర్వకంగా పూజించి ఆ వానరోత్తముడు సత్యపరాక్రములూ, రాజర్షులలా దేవతలలా ఉన్నవారూ, తాపసులూ, తీక్ష్ణమైన వ్రతాలు గలవారూ అయిన వారిద్దరితో తనకు తోచినట్లు మృదువైన మాట చెప్పాడు. నమస్కారం, ప్రశంస, పూజ, మృదువాక్యం — ఈ నాలుగు మెట్లతో దూత సంభాషణను ఆరంభిస్తాడు. రెండవ సర్గలో సుగ్రీవుడు ‘సాధారణ మనిషిలా వెళ్ళి వారిద్దరినీ తెలుసుకో’ అని ఆదేశించినదానికే ఇక్కడ పాలన. కాని హనుమంతుడు సాధారణ మనిషి రూపం కాకుండా భిక్షురూపాన్ని ధరిస్తాడు; ఎందుకంటే తాపసులతో తాపసవేషంలోనే సంభాషించడం ఉచితమని అతడు గ్రహిస్తాడు. దూత స్వతంత్ర ప్రజ్ఞ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ప్రకాశిస్తుంది. ‘విధిపూర్వకంగా పూజించి’ అనే మాటలతో శిష్టాచార పాలన చెప్పబడింది.

‘శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల మీరు ఈ ప్రదేశానికి ఎలా వచ్చారు? మృగగణాలనూ ఇతర వనచరులనూ భయపెడుతూ, పంపా తీరంలో మొలిచిన చెట్లను అన్ని వైపులా పరికిస్తూ, శుభమైన నీరు గల ఈ నదిని శోభింపజేస్తూ ఉన్న వేగశాలులైన మీరిద్దరూ ఎవరు? ధైర్యవంతులూ, బంగారు కాంతి గలవారూ, నారచీరలు ధరించినవారూ, నిట్టూరుస్తున్నవారూ, శ్రేష్ఠమైన భుజాలు గలవారూ, ఈ ప్రాణులను బాధిస్తున్నవారూ అయిన మీరు ఎవరు?’ హనుమంతుడు మొదట ప్రత్యక్షంగా కనిపించేదాన్నే వర్ణిస్తాడు — వేషం తాపసునిది, తేజస్సు రాజుది; నిట్టూర్పు శోకానిది, భుజాలు వీరునివి. ఈ వైషమ్యమే అతని ప్రశ్నకు మూలం. ‘సింహంలా చూసేవారూ, వీరులూ, మహాబలపరాక్రమాలు గలవారూ, ఇంద్రధనుస్సు వంటి విల్లులను పట్టుకున్న శత్రునాశకులూ; శ్రీమంతులూ, రూపసంపన్నులూ, శ్రేష్ఠమైన వృషభాల వంటి విక్రమం గలవారూ, ఏనుగు తొండం వంటి భుజాలు గలవారూ, కాంతిమంతులూ, నరశ్రేష్ఠులూ మీరు.’ సింహం, వృషభం, ఏనుగు అనే మూడు ఉపమానాలతో వరుసగా దృష్టీ, విక్రమమూ, భుజాలూ వర్ణించబడతాయి. ప్రశ్న అనేకసార్లు మళ్ళీ మళ్ళీ అడగబడుతుంది — ‘ఎలా వచ్చారు’, ‘మీరిద్దరూ ఎవరు’ అని; దీనితో సంభాషణ ద్వారం తెరుచుకుంటుంది. నిజానికి అతనికి వారి పరిచయం దాదాపు తెలుసు, అయినా వారి నోటినుండే వినాలనుకుంటాడు — ఇది దూతకౌశలం. ‘భయపెడుతూ’, ‘బాధిస్తూ’ అనే రెండు పదాలలో సూక్ష్మమైన నింద కూడా దాగి ఉంది — ప్రశాంతమైన వనంలో మీ రాకతో కలవరం కలిగింది అని. ‘బంగారు కాంతి గలవారు’ అనే వర్ణనతో తపస్సు వల్ల కూడా క్షీణించని తేజస్సు సూచించబడుతుంది; ‘నిట్టూరుస్తున్నవారు’ అనేది లోపలి దుఃఖం. ఇలా బాహ్యమైన తేజస్సునూ ఆంతరిక శోకాన్నీ ఒకేచోట చూసి హనుమంతుడు విస్మయం చెందాడు.

‘మీ కాంతితో ఈ పర్వతరాజు ప్రకాశిస్తోంది. దేవతలలా ఉన్నవారూ, రాజ్యానికి అర్హులూ అయిన మీరు ఈ ప్రదేశానికి ఎలా వచ్చారు? పద్మపత్రాల వంటి కళ్ళు గలవారూ, జటామండలం ధరించినవారూ, ఒకరినొకరు పోలినవారూ అయిన మీరు దేవలోకం నుండి ఇక్కడికి వచ్చారా? చంద్రసూర్యులు యాదృచ్ఛికంగా భూమికి వచ్చినట్లు ఉన్నారు, విశాలమైన వక్షస్సులు గల మనుషులై ఉండీ దేవరూపం గలవారు! సింహాల వంటి మూపులూ, గొప్ప ఉత్సాహమూ గలవారు, మదించిన ఎద్దుల్లా ఉన్నారు; మీ బాహువులు పొడవైనవీ, బాగా గుండ్రనివీ, ఇనుపగదల వంటివీ. అన్ని ఆభరణాలకూ అర్హమైన అవి ఎందుకు అలంకరించబడలేదు? సముద్రాలతో వనాలతో కూడినదీ, వింధ్యమేరువులతో అలంకరించబడినదీ అయిన ఈ భూమినంతటినీ రక్షించడానికి మీరిద్దరూ యోగ్యులని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు ప్రశంస నెపంతో పరీక్ష చేస్తాడు — ‘రాజ్యానికి అర్హులు ఎందుకు వనవాసులయ్యారు?’ అనే ప్రశ్నతో అతడు వారి వృత్తాంతాన్ని రాబడతాడు. ‘అలంకరించబడని బాహువులు’ అనేది సూక్ష్మమైన సూచన — రాజ్యం విడిచిపెట్టబడింది అని అతని ఊహ. సుగ్రీవుని ఆదేశం ప్రకారం ప్రశంసతో నమ్మకం కలిగించబడుతుంది, ప్రశ్నతో ప్రయోజనం అడగబడుతుంది. ‘దేవలోకం నుండి ఇక్కడికి వచ్చారా?’ అనే ప్రశ్న ప్రశంసకు పరాకాష్ఠ; ‘చంద్రసూర్యులు యాదృచ్ఛికంగా భూమికి వచ్చినట్లు’ అనే ఉపమానంతో ఇద్దరి తేజస్సుల విలక్షణత సూచించబడుతుంది — రాముడు చల్లని చంద్రునిలా, లక్ష్మణుడు తీవ్రమైన సూర్యునిలా. ‘మనుషులై ఉండీ దేవరూపం గలవారు’ అనే పదాలతో హనుమంతుడు తన సందేహాన్ని బయటపెడతాడు — వీరు మనుషులే, కాని దేవాకారం గలవారు అని. ‘సముద్రాలతో వనాలతో కూడినదీ, వింధ్యమేరువులతో అలంకరించబడినదీ’ అనే భూవర్ణనతో రాజ్యపు విస్తారం సూచించబడుతుంది, దానితో వారి యోగ్యత గొప్పదని వ్యక్తమవుతుంది. ‘జటామండలం ధరించినవారు’ అనేది తాపసచిహ్నం, ‘పద్మపత్రాల వంటి కళ్ళు గలవారు’ అనేది రాజలక్షణం — మళ్ళీ అదే వైషమ్యం.

‘చిత్రమైనవీ, నునుపైనవీ, చిత్రమైన పూతలు గలవీ, బంగారంతో అలంకరించబడినవీ అయిన ఈ రెండు విల్లులు ఇంద్రుని వజ్రాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. పదునైన బాణాలతో నిండిన అమ్ములపొదులు చూడముచ్చటగా ఉన్నాయి — ప్రాణాలు తీసేవీ, భయంకరమైనవీ, మండుతున్నవీ అయిన పాములతో నిండినట్లున్నాయి. గొప్ప పరిమాణం గలవీ, విశాలమైనవీ, పుటం పెట్టిన బంగారపు అలంకారాలు గలవీ అయిన ఈ రెండు కత్తులు కుబుసం విడిచిన పాముల్లా విరాజిల్లుతున్నాయి.’ ఆయుధాల ఈ విస్తారమైన వర్ణన రెండు విధాలుగా సార్థకం — ఒకవైపు ప్రశంస, మరొకవైపు శంక; ఎందుకంటే తాపసునికి ఆయుధాలతో ఏమి పని? ‘ఇలా మాట్లాడుతున్న నాతో మీరు ఎందుకు మాట్లాడడం లేదు?’ అని చివరకు అతడే మౌనానికి కారణం అడుగుతాడు — చాలా చెప్పాను, జవాబు మాత్రం రాలేదు అని దూత చేసే వినయపూర్వకమైన నింద. పాము ఉపమానం మూడుసార్లు వాడబడింది — బాణాలు మండుతున్న పాముల్లా, కత్తులు కుబుసం విడిచిన పాముల్లా; దానితో ఆయుధాల భయంకరత్వమూ సౌందర్యమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. ‘చిత్రమైన పూతలు గలవి’ అనేది విల్లుల అలంకారం, రాజపురుషుల చిహ్నమే.

‘సుగ్రీవుడనే ఒక ధర్మాత్ముడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఉన్నాడు; ఆ వీరుడు అన్న చేత అవమానించబడి దుఃఖితుడై లోకమంతా తిరుగుతున్నాడు. వానరముఖ్యులకు రాజైన ఆ మహాత్ముడు సుగ్రీవుడు పంపగా నేను వచ్చాను; నేను హనుమంతుడనే వానరుడను. ఆ ధర్మాత్ముడు మీతో స్నేహం కోరుతున్నాడు. నన్ను అతని మంత్రిగా, వానరునిగా, వాయుపుత్రునిగా తెలుసుకోండి — సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయడం కోసం భిక్షురూపంలో దాగి, కోరినచోటికి వెళ్ళగలవాడినీ కోరినట్లు సంచరించగలవాడినీ, ఋష్యమూకం నుండి ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ దూత మొదట యజమానిని పరిచయం చేస్తాడు, తరువాత తనను; మొదట ప్రయోజనం చెబుతాడు — స్నేహం కోరుతున్నాడు అని; చివరకు తన వేషానికి కారణాన్ని తానే బయటపెడతాడు, దానితో కపటశంక మిగలదు. ఇలా చెప్పి మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన హనుమంతుడు వీరులైన ఆ రామలక్ష్మణులతో మళ్ళీ ఏమీ మాట్లాడలేదు — చెప్పవలసినది చెప్పి మౌనంగా ఉండడం కూడా దూతకు గుణమే. ‘కశ్చిత్’ (ఒకడు) అనే పదంతో హనుమంతుడు యజమానిని సాధారణుడిలా ప్రస్తావిస్తాడు — అతిప్రశంస దూతకు శోభించదు అనేది నీతి. ‘లోకమంతా తిరుగుతున్నాడు’ అనే మాట కరుణను పుట్టిస్తుంది. ‘కోరినచోటికి వెళ్ళగలవాడినీ కోరినట్లు సంచరించగలవాడినీ’ అని తన గురించి చెప్పడంతో అతడు తన వాయుపుత్రత్వాన్నీ సామర్థ్యాన్నీ సూచిస్తాడు, అయినా గర్వం ప్రకటించబడదు. చెప్పవలసినదాని క్రమం కూడా నేర్పుతో కూడినది — మొదట యజమాని దుఃఖం, తరువాత తనను పంపడం, తరువాత స్నేహప్రార్థన, చివరకు వేషానికి కారణం.

అతని ఆ మాట విని సంతోషించిన ముఖంతో శ్రీమంతుడైన రాముడు పక్కనే నిలిచిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘ఇతడు మహాత్ముడైన కపీంద్రుడు సుగ్రీవుని మంత్రి; అతనినే కోరుకుంటున్న నా దగ్గరికి ఇక్కడికి వచ్చాడు.’ ‘అతనినే కోరుకుంటున్న’ అనే పదాలతో కవి దైవం అనుకూలించడాన్ని సూచిస్తాడు — ఎవరిని వెదకడానికి వెళుతున్నారో, అతని దూతే తనంతట తానే వచ్చాడు. ‘సౌమిత్రీ, సుగ్రీవుని మంత్రీ, మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ, శత్రువులను అణచేవాడూ అయిన ఆ కపితో స్నేహంతో కూడిన మధురమైన మాటలతో మాట్లాడు.’ రాముడు తానే మాట్లాడడు, లక్ష్మణుణ్ణి నియోగిస్తాడు; ఇది మర్యాదపాలన — మొదటి సంభాషణలో చిన్నవాడే మాట్లాడాలి అని, లేదా దూతతో దూతలాగే వ్యవహరించాలి అనే నీతి. ‘సంతోషించిన ముఖంతో’ అనే పదంతో చాలాకాలం తరువాత రాముని ముఖంలో మొదటిసారిగా సంతోషం కనిపిస్తుంది. ‘స్నేహంతో కూడిన మధురమైన మాటలతో’ అని జవాబు చెప్పే విధానం కూడా నిర్దేశించబడింది.

‘ఋగ్వేదంలో శిక్షణ పొందనివాడూ, యజుర్వేదాన్ని ధరించనివాడూ, సామవేదం తెలియనివాడూ ఇలా మాట్లాడలేడు. ఇతడు తప్పకుండా వ్యాకరణాన్నంతా అనేకసార్లు విన్నాడు; ఇంత ఎక్కువగా మాట్లాడినా ఇతడు ఒక్క అపశబ్దమూ పలకలేదు. ఇతని ముఖంలో, కళ్ళలో, నుదుటిపై, కనుబొమలలో, ఇతర అవయవాలన్నిటిలో ఎక్కడా ఏ దోషమూ కనిపించలేదు. ఇతని మాట అతివిస్తారం కానిది, సందేహం లేనిది, ఆలస్యం లేనిది, బాధ కలిగించనిది; అది వక్షస్సులో నిలిచి, కంఠంగుండా వచ్చి, మధ్యమస్వరంలో ఉంది. సంస్కారమూ క్రమమూ గలదీ, అద్భుతమైనదీ, ఆలస్యం లేనిదీ, హృదయానికి సంతోషం కలిగించేదీ, కల్యాణమైనదీ అయిన వాక్కును ఇతడు ఉచ్చరిస్తున్నాడు. మూడు స్థానాల నుండి స్పష్టంగా వెలువడే ఈ చిత్రమైన వాక్కుతో ఎవరి మనస్సు ఆరాధించబడదు — కత్తి ఎత్తిన శత్రువుదైనా సరే!’ ఈ ప్రశంస భారతీయ వాగ్విజ్ఞానానికి సంక్షిప్త శాస్త్రమే — త్రయీవిద్య, వ్యాకరణ సంస్కారం, అంగచేష్టల నిర్దోషత, వాక్యపు నాలుగు గుణాలు, వక్షస్సు-కంఠం-శిరస్సు అనే మూడు స్థానాలు, మధ్యమస్వరం. ఈ ప్రశంసలోని విశేషం — రాముడు హనుమంతుని బలాన్నీ రూపాన్నీ ప్రశంసించడు, వాక్కునే ప్రశంసిస్తాడు; ఎందుకంటే దూతకు ముఖ్యసాధనం వాక్కే. ‘ఇంత ఎక్కువగా మాట్లాడినా ఒక్క అపశబ్దమూ పలకలేదు’ అనేది ప్రశంసలోని సూక్ష్మత — ఎక్కువగా మాట్లాడేవానికి దోషం సులభంగా దొర్లుతుంది, అయినా ఇక్కడ ఒక్క దోషమూ రాలేదు. ‘ముఖంలో కళ్ళలో…’ అనే శ్లోకంతో అంగచేష్టల పరీక్ష కూడా సూచించబడుతుంది — వక్త అభిప్రాయం ముఖంతో కళ్ళతో వ్యక్తమవుతుంది, అక్కడ కూడా ఇతడు నిర్దోషి. ఈ భాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు, ప్రచలిత పాఠానికి మాత్రం అలంకారం. శ్రోత హృదయాన్ని ఆరాధించడమే వాక్కుకు పరమఫలం అనేది ఇక్కడి సిద్ధాంతం.

‘పాపరహితుడా, ఏ రాజుకు ఇలాంటి దూత ఉండడో, అతని కార్యాల గతులు ఎలా సిద్ధిస్తాయి? ఎవరికి ఇలాంటి గుణగణాలు గల కార్యసాధకులు ఉంటారో, అతని ప్రయోజనాలన్నీ దూతవాక్యాల ప్రేరణతో సిద్ధిస్తాయి.’ ఇక్కడ రాముడు హనుమంతుని ప్రశంసను సుగ్రీవుని భాగ్యంగా మారుస్తాడు — ఉత్తమదూతే రాజు సిద్ధికి మూలం. దీనితో సుగ్రీవునితో స్నేహపు ఔచిత్యం తనంతట తానే సిద్ధిస్తుంది, ఎందుకంటే ఎవరి దూత ఇలాంటివాడో ఆ యజమానీ శ్రేష్ఠుడై ఉండాలి అనే అర్థాపత్తి. ‘గతయః’ (గతులు) అనే బహువచనంతో కార్యసిద్ధికి అనేక మార్గాలు సూచించబడతాయి.

ఇలా చెప్పబడిన, మాటల మర్మం తెలిసిన సౌమిత్రి, సుగ్రీవుని మంత్రీ మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ అయిన వాయుపుత్రుడైన ఆ కపితో అన్నాడు — ‘విద్వాంసుడా, మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని గుణాలు మాకు తెలుసు; ఆ వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవునినే మేము వెదకుతున్నాం. హనుమంతా, సుగ్రీవుని మాట ప్రకారం నువ్వు ఇక్కడ ఏమి చెబుతున్నావో, సజ్జనశ్రేష్ఠుడా, నీ మాట ప్రకారం మేము అలాగే చేస్తాం.’ ‘తెలుసు’ అనే మాటతో దనువు (కబంధుడు) చెప్పినది గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘నీ మాట ప్రకారం’ అనే మాటతో దూతకు సమ్మానం జరుగుతుంది — కేవలం యజమాని మాట ప్రకారమే కాదు, దూత మాట ప్రకారం కూడా అని. అతని ఆ నేర్పుతో కూడిన మాట విని సంతోషరూపుడైన వాయుపుత్రుడైన ఆ కపి విజయం సిద్ధించడంపై మనస్సు నిలిపి, అప్పుడు వారిద్దరితో స్నేహం చేయాలని కోరుకున్నాడు. దూత కార్యం సిద్ధించింది, సుగ్రీవుని విజయమూ నిశ్చయమైంది అని అతని ఆనందం. ఇక్కడ కవి సర్గను సంధిస్థానంలో ముగిస్తాడు — స్నేహానికి కోరిక పుట్టింది, కలయిక మాత్రం తరువాతి సర్గలో. ‘విజయం సిద్ధించడంపై మనస్సు నిలిపి’ అనే పదాలతో హనుమంతుని దూరదృష్టి సూచించబడుతుంది — స్నేహం కేవలం మైత్రి కాదు, సుగ్రీవుని విజయానికి ఉపాయం. ‘సజ్జనశ్రేష్ఠుడా’ అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుడు దూత గుణాలను అంగీకరిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి