॥वाल्मीकिरामायणम् కిష్కింధాకాండ · 2వ సర్గ

కిష్కింధాకాండ

సర్గ

సుగ్రీవుని శంక, హనుమంతుని పంపడం

రామలక్ష్మణులను చూసి సుగ్రీవుని భయం, వానరుల పలాయనం, హనుమంతుని ఓదార్పు, సుగ్రీవుని నీతివచనం, గూఢచారిగా హనుమంతుని పంపడం

శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన వీరులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను చూసి సుగ్రీవుడు శంకించాడు. మునుపటి సర్గ చివర పుట్టిన భయం ఇక్కడ విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది. కలత చెందిన హృదయంతో అన్ని దిక్కులనూ పరికిస్తూ అతడు ఏ ఒక్కచోటా నిలవలేకపోయాడు; వానరశ్రేష్ఠుని చాపల్యం భయంతో కలిసి రెట్టింపయింది. మహాబలులైన వారిద్దరినీ చూస్తూ అతడు మనస్సును నిలుపుకోలేకపోయాడు; మిక్కిలి భయపడిన ఆ కపి చిత్తం కుంగిపోయింది. ‘వ్యవససాద’ (కుంగిపోయింది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — కేవలం భయమే కాదు, ఉత్సాహం కూడా క్షీణించింది అని. వాలి చేసిన వైరాన్ని తలచుకుంటూ అతడు ప్రతి మనిషిలోనూ శత్రువు దూతనే చూస్తాడు. ఇక్కడ శంకకు మూలం వారు ఆయుధాలు ధరించి ఉండడమే, వారి ఏ చేష్టా కాదు. వాల్మీకి ఇక్కడ సుగ్రీవుని దశను మూడు పదాలతో చూపిస్తాడు — శంక, ఉద్వేగం, విషాదం అని క్రమంగా భయం పెరగడం. రాజ్యం కోల్పోయినవాని హృదయానికి అంతటా శత్రువులే కనిపించడం సహజం.

ధర్మాత్ముడైన సుగ్రీవుడు గురులాఘవాలను విమర్శించి, ఆలోచించి, ఆ వానరులందరితో కలిసి మిక్కిలి కలవరపడ్డాడు. ‘గురులాఘవమ్’ అనేది రాజనీతికి చెందిన పారిభాషిక పదం — కార్యపు గౌరవాన్నీ లాఘవాన్నీ తూచి నిర్ణయం తీసుకోవాలి అని. తరువాత వానరాధిపతి రామలక్ష్మణులను చూస్తూనే తన మంత్రులకు తన శంకను చెప్పాడు — ‘వీరిద్దరూ తప్పకుండా వాలి పంపినవారే; కపటంగా నారచీరలు ధరించి ఈ దుర్గమమైన వనంలో తిరుగుతూ ఇక్కడికి వచ్చారు.’ తాపసవేషం కూడా అతని శంకను శమింపజేయదు, పైగా పెంచుతుంది; ఎందుకంటే కపటవేషమే గూఢచారి లక్షణమని అతడు భావిస్తాడు. తరువాత సుగ్రీవుని మంత్రులు గొప్ప ధనుర్ధారులైన వారిద్దరినీ చూసి ఆ కొండచరియ నుండి వేరొక ఉత్తమమైన శిఖరానికి వెళ్ళారు. భయం కలిగితే స్థలం మార్చడమే మొదటి ఉపాయం అనేది వానరుల స్వభావం. ఇక్కడ ఇదీ గమనించాలి — సుగ్రీవుడు ఒంటరిగా నిర్ణయించడు, మంత్రులతో కలిసి మంత్రాంగం చేస్తాడు; ఇది రాజధర్మ పాలన. కాని మంత్రాంగపు ఫలితం పలాయనమే అయింది, ఎందుకంటే భయం బుద్ధిని కప్పివేసింది. ‘దుర్గమమైన వనం’ అనే మాటతో ఋష్యమూక పరిసరాల దుర్గమత సూచించబడుతుంది, అక్కడ వాలి ప్రవేశం శాపంతో నిషేధించబడింది.

ఆ యూథపతులు త్వరగా వచ్చి, యూథపతులలో శ్రేష్ఠుడూ వానరశ్రేష్ఠుడూ అయిన సుగ్రీవుణ్ణి చుట్టుముట్టి అతని దగ్గర నిలిచారు. ఇలా ఒకే మార్గంలో కలిసి వెళుతూ, వారు కొండనుండి కొండకు దూకుతూ తమ వేగంతో కొండశిఖరాలను కంపింపజేస్తూ వెళ్ళారు. తరువాత మహాబలులైన వానరులందరూ దూకుతూ దుర్గమప్రదేశాలలో ఉన్న పూచిన చెట్లను విరిచేశారు — భయపు వేగం చెట్లపైనే విరుచుకుపడింది. వానరశ్రేష్ఠులు ఆ మహాపర్వతం నిండా అన్ని వైపులా దూకుతూ మృగాలనూ పిల్లులనూ పులులనూ భయపెడుతూ వెళ్ళారు. వానరుల భయం వనంలోని ప్రాణులన్నిటి భయమైందని కవి సూచిస్తాడు. తరువాత సుగ్రీవుని మంత్రులు ఆ పర్వతరాజంపై ఏకాగ్రచిత్తులై కపిముఖ్యునితో కలిసి అందరూ దోసిళ్ళు జోడించి నిలిచారు. ‘సమాహితాః’ (ఏకాగ్రచిత్తులై) అనే పదంతో చాపల్యం శమించడం సూచించబడుతుంది — మంత్రాంగానికి ఏకాగ్రత అవసరం. వానరుల గుంపుగా తిరిగే స్వభావం, శాఖామృగ స్వభావం, వేగం ఇక్కడ సజీవంగా చిత్రించబడ్డాయి. శిఖరాలు కంపించడం, చెట్లు విరగడం భయపు బాహ్యరూపం; అంతరంగరూపం మాత్రం సుగ్రీవుని చిత్తచాపల్యమే. ఒక రాజు భయంతో వనమంతా కలవరపడుతుంది అనే రాజనీతి గూఢోపదేశం ఇక్కడ నిక్షిప్తమై ఉంది. ‘ఆప్లవంతః’, ‘ప్లవమానాః’ (దూకుతూ) అని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడిన పదాలతో కవి వానరుల గమనపు విశేషాన్ని చూపిస్తాడు — వారు పరుగెత్తరు, ఎగిరి దూకుతూ వెళతారు. ‘దోసిళ్ళు జోడించి నిలిచారు’ అనే మాటతో చివరకు శాంతి — వేగం తరువాత వినయం.

భయంతో బెదిరిపోయి, వాలి పాపకార్యం గురించి శంకిస్తున్న సుగ్రీవునితో మాటలలో నేర్పరి అయిన హనుమంతుడు అన్నాడు — ‘వాలి కారణంగా కలిగిన ఈ గొప్ప కలవరాన్ని అందరూ విడిచిపెట్టండి; ఇది మలయమనే శ్రేష్ఠపర్వతం, ఇక్కడ వాలి భయం లేదు. వానరశ్రేష్ఠా, ఎవరి కారణంగా కలత చెందిన మనస్సుతో నువ్వు పారిపోయావో, క్రూరంగా కనిపించే ఆ క్రూరుడైన వాలిని నేను ఇక్కడ చూడడం లేదు. సౌమ్యుడా, పాపకర్ముడైన ఏ అన్నవల్ల నీకు భయమో, ఆ దుష్టాత్ముడైన వాలి ఇక్కడ లేడు; నీ భయానికి కారణం నాకు కనిపించడం లేదు. అయ్యో, నీ వానరత్వం స్పష్టంగానే బయటపడింది — చంచలచిత్తం వల్ల నిన్ను నువ్వు ఒక నిశ్చయంలో నిలుపుకోలేకపోతున్నావు.’ హనుమంతుని నిందలో స్నేహం దాగి ఉంది — కపిస్వభావమే చాపల్యానికి కారణమని అతడు గుర్తుచేస్తాడు. ‘బుద్ధివిజ్ఞానాలు గలవాడా, సంకేతాలను బట్టి అన్నీ చెయ్యి; బుద్ధిహీనుడైన రాజు సర్వభూతాలనూ శాసించలేడు కదా.’ సంకేతాలను గ్రహించడమే రాజుకు ముఖ్యసాధనం అనేది నీతి. హనుమంతుడు మొదట భయాన్ని తొలగిస్తాడు — ఈ స్థలం నిర్భయమైనది అని; తరువాత ప్రత్యక్షప్రమాణాన్ని ఉంచుతాడు — వాలి ఇక్కడ కనిపించడం లేదు అని; చివరకు యజమానిని నీతితో మందలిస్తాడు — రాజుకు స్థైర్యం లేకుండా రాజ్యం నిలవదు అని. దూత పనీ మంత్రి పనీ రెండూ ఇక్కడ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. ‘నిన్ను నువ్వు నిశ్చయంలో నిలుపుకోలేకపోతున్నావు’ అనే వాక్యం మర్మాన్ని తాకుతుంది — నిశ్చయం లేకపోవడమే నాయకుని గొప్ప దోషం. ‘సౌమ్యుడా’ అనే సంబోధనతో హనుమంతుడు యజమానిని ఓదారుస్తాడు; ‘వానరశ్రేష్ఠా’ అని అతని పదవిని గుర్తుచేస్తాడు; ‘బుద్ధివిజ్ఞానాలు గలవాడా’ అని అతని సామర్థ్యాన్ని మేల్కొలుపుతాడు. మూడు సంబోధనలతో మూడు విధాల ఉపచారం చేయబడింది.

హనుమంతుని ఆ శుభమైన మాటలన్నీ విని సుగ్రీవుడు అంతకంటే శుభమైన మాట చెప్పాడు — ‘పొడవైన బాహువులూ విశాలమైన కళ్ళూ గలవారై, బాణాలూ విల్లులూ కత్తులూ ధరించి, దేవపుత్రుల్లా ఉన్న వీరిద్దరినీ చూసి ఎవరికి భయం కలగదు? ఈ పురుషోత్తములిద్దరూ వాలి పంపినవారే అని నా శంక; రాజులకు మిత్రులు అనేకులు ఉంటారు, అందుచేత ఇక్కడ నమ్మకం తగదు. కపటంగా తిరిగే శత్రువులను మనిషి గుర్తించాలి; వారు తాము నమ్మకుండా ఉంటూ, నమ్మినవారి బలహీనతలను చూసి దెబ్బ కొడతారు కూడా. వాలి కార్యాలలో మేధావి; రాజులు విస్తృతంగా చూసేవారు, శత్రువులను చంపేవారు, వారిని సాధారణ వేషం ధరించిన మనుషుల ద్వారానే తెలుసుకోవాలి.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు హనుమంతుని నీతికే ప్రతినీతితో జవాబిస్తాడు — సంకేతాలను గ్రహించడం నాకూ అంగీకారమే, కాని అది పరీక్షపూర్వకంగానే జరగాలి అని. ‘వానరా, నువ్వు సాధారణ మనిషిలా వెళ్ళి వారిద్దరినీ తెలుసుకో — వారి సంకేతాల తీరుతో, రూపంతో, మాటలతో.’ సుగ్రీవుని జవాబు కేవలం భయం నుండి పుట్టినది కాదు, రాజనీతిశాస్త్రానికి అనుగుణమైనది — శత్రువు కపటంగా వస్తాడు, మిత్రవేషంలో దెబ్బ కొడతాడు, అందుచేత పరీక్షే శరణం. ‘రాజులకు మిత్రులు అనేకులు’ అనే వాక్యంతో అతడు వాలికి ఉన్న సాధనబాహుళ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. నిజానికి సుగ్రీవుని శంక మిథ్యే, కాని దానివల్లనే హనుమంతుడు రాముణ్ణి కలవడం సంభవిస్తుంది — ఇదే కావ్యగమనం. ‘సాధారణ మనిషిలా’ అనే మాటతో వేషం మార్చుకోమని ఆదేశం — శత్రువు కపటాన్ని కపటంతోనే పరీక్షించాలి అని. ఇలా సుగ్రీవుడు ఇతరులలో ఏ దోషాన్ని శంకిస్తున్నాడో, అదే ఉపాయాన్ని తన దూతకు నియోగిస్తాడు; ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన హాస్యాన్ని కూడా ఉంచాడు.

‘వారి భావాన్ని గమనించు; వారు సంతోషంతో ఉన్న మనస్సు గలవారైతే, ప్రశంసలతోనూ సంకేతాలతోనూ మళ్ళీ మళ్ళీ వారిలో నమ్మకం కలిగించు. వానరశ్రేష్ఠా, నాకు ఎదురుగానే నిలిచి, ఆ ధనుర్ధారులిద్దరినీ ఈ వనంలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయోజనమేమిటో అడుగు.’ ‘నాకు ఎదురుగా’ అనేది విశేషం — దూత యజమానిని చూస్తూనే మాట్లాడాలి, దానివల్ల సంకేతాన్ని సులభంగా గ్రహించవచ్చు. ‘వానరా, వారు శుద్ధాత్ములా కాదా నువ్వు తెలుసుకో; మాటలతోనో రూపాలతోనో వారి దుష్టత్వాన్ని గుర్తించాలి.’ కపిరాజు ఇలా ఆదేశించగా మారుతాత్మజుడు రామలక్ష్మణులు ఉన్నచోటికి వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. మిక్కిలి భయపడినవాడూ, ఎదుర్కోవడానికి కష్టమైనవాడూ అయిన ఆ కపి మాటను ‘అలాగే’ అని గౌరవించి, మహానుభావుడైన హనుమంతుడు అప్పుడు అతిబలుడైన రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఉన్నచోటికి వెళ్ళాడు. దూత కార్యం ఇక్కడ మూడు విధాలుగా నిర్దేశించబడింది — భావాన్ని గమనించడం, నమ్మకం కలిగించడం, ప్రయోజనాన్ని అడగడం. ‘మాటలతోనో రూపాలతోనో’ అనే రెండు పదాలతో వాక్కుతోనూ ఆకృతితోనూ పరీక్ష సూచించబడుతుంది. సుగ్రీవుని భయం చివరకు కూడా శమించలేదు — ‘మిక్కిలి భయపడినవాడూ, ఎదుర్కోవడానికి కష్టమైనవాడూ’ అనే రెండు విశేషణాలతో కవి భయాన్నీ బలాన్నీ ఒకేచోట చూపిస్తాడు. హనుమంతుని ప్రస్థానంతోనే కిష్కింధాకాండపు ముఖ్యసంధి ఆరంభమవుతుంది. ‘కామతః’ (ఇష్టం వచ్చినట్లు) అన్నట్లు స్వేచ్ఛగా కాకుండా, సంకేతాలను అనుసరించే దూత మాట్లాడాలి అనే నియమం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి